ZUS może uznać pozorność umowy

Nawiązanie stosunku pracy skutkuje podleganiem ubezpieczeniom społecznym. Umowa o pracę musi jednak odpowiadać faktycznie realizowanym zadaniom, w przeciwnym razie może być zakwestionowana np. przez ZUS.

Ubezpieczenia społeczne dają pracownikowi prawo do szeregu świadczeń, przede wszystkim różnego typu zasiłków, odszkodowań czy świadczeń emerytalnych i rentowych. Na tym tle dochodzi często do nadużyć, które sprowadzają się do zgłaszania do ubezpieczenia osób, które pomimo formalnie podpisanej umowy o pracę w rzeczywistości nie są pracownikami. O nawiązaniu stosunku pracy nie decyduje bowiem samo podpisanie umowy o pracę, tylko rzeczywisty zamiar wykonywania przez pracownika pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy, pod jego kierownictwem i za wynagrodzeniem. Jeśli cechy właściwe dla stosunku pracy w rzeczywistości nie występują, ZUS może podważyć ważność takiej umowy. Następuje to w formie decyzji o niepodleganiu przez pracownika ubezpieczeniom społecznym. Pracodawca i pracownik mogą odwołać się od takiej decyzji do sądu.

Podważenie ważności umowy o pracę następuje wówczas, gdy można przypuszczać, że umowa miała charakter pozorny (art. 83 par. 1 k.c.) lub została zawarta w celu obejścia prawa (art. 58 par. 1 k.c.). Pozorną umowę o pracę cechuje to, że pracownik nie ma zamiaru świadczenia pracy, zaś pracodawca wypłaty wynagrodzenia. Rzeczywistym zamiarem stron jest stworzenie pozorów realizacji stosunku pracy mających na celu zmylenie ZUS, co ma doprowadzić ostatecznie do uzyskania świadczeń z ubezpieczenia społecznego przez pracownika (wyrok SN z 4 sierpnia 2005 r., II UK 321/04, OSNP 2006/11-12/190). Udowodnienie bezzasadności zarzutu pozorności umowy sprowadza się do wykazania za pomocą dowolnych dowodów, przede wszystkim świadków i dokumentów, że pracownik rzeczywiście wykonywał pracę, zaś pracodawca ją przyjmował, płacąc mu za to wynagrodzenie. Niewystarczające dla wykazania tych okoliczności jest jednak przedstawienie samych podpisanych przez pracownika list obecności i listy płac, ponieważ są to dokumenty, które najłatwiej sfabrykować, uwiarygodniając zawarcie pozornej umowy.

Nieważność umowy mającej na celu obejście prawa wynika natomiast z tego, iż pracodawca zawiera z pracownikiem umowę o pracę, zaś pracownik przynajmniej w pewnym zakresie pracę wykonuje - w rzeczywistości jednak czynności pracownika nie służą uzyskaniu wynagrodzenia, zaś pracodawca nie liczy na wykonywanie pracy. Wspólnym i jedynym celem stron takiej umowy jest uzyskanie przez podwładnego świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Podważenie takiego zarzutu jest trudniejsze niż pozorności, ponieważ pracodawca musi obalić - w postępowaniu sądowym - zarzut braku potrzeby zatrudnienia pracownika. Jednocześnie szczegółowemu badaniu podlega zwykle to, czy pracownik miał odpowiednie kwalifikacje do zajmowania określonego stanowiska, przy uwzględnieniu jego przygotowania zawodowego i dotychczasowego przebiegu zatrudnienia.

Skutkiem podważenia tytułu ubezpieczenia jest konieczność zwrotu przez pracownika wszystkich świadczeń ubezpieczeniowych, które otrzymał na podstawie nieważnej umowy o pracę.

@RY1@i02/2011/053/i02.2011.053.209.002b.001.jpg@RY2@

Rafał Krawczyk, sędzia Sądu Okręgowego w Toruniu

Rafał Krawczyk

sędzia Sądu Okręgowego w Toruniu