Płatnik zwróci nienależne świadczenie, i to nie tylko za trzy lata

W DGP nr 181/2014 pisaliśmy, że ZUS może żądać zwrotu nienależnych składek za okres trzech lat wstecz z odsetkami. Nasza czytelniczka ma wątpliwości, z jej praktyki wynika bowiem, że ZUS zobowiązuje płatników do zwrotu za cały czas pobierania nienależnego świadczenia. Dziś to wyjaśniamy.

Płatnik może być zobowiązany przez ZUS do zwrotu nienależnego świadczenia wypłaconego pracownikowi, jeżeli powodem jest podanie nieprawdziwych danych w świadectwie pracy lub innych dokumentach. Jest to surowa odpowiedzialność. Tym bardziej że nie jest ograniczona tylko do 3 lat pobierania nienależnego świadczenia.

ZUS może żądać od osoby, która pobrała nienależne świadczenie z ubezpieczeń społecznych, zwrotu tego świadczenia na zasadach określonych w przepisach ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (dalej: ustawa systemowa) lub w przepisach regulujących prawo do określonych świadczeń np. do rent lub emerytur.

Przy tym, jeżeli pobranie nienależnych świadczeń zostało spowodowane przekazaniem przez płatnika składek lub inny podmiot nieprawdziwych danych mających wpływ na prawo do świadczeń lub na ich wysokość, obowiązek zwrotu tych świadczeń wraz z odsetkami obciąża odpowiednio płatnika składek lub inny podmiot (art. 84 ust. 6 ww. ustawy).

Niezależnie od winy

Jeśli więc np. pracodawca podał nieprawdziwe dane w dokumentach dotyczących swego pracownika i dane te miały bezpośredni wpływ na prawo do świadczenia lub jego wysokość, to wówczas jest on zobowiązany do zwrotu nienależnie wypłaconych pracownikowi kwot. Przy czym nieprawdziwe dane są to podane przez pracodawcę informacje niezgodne ze stanem faktycznym. Zatem art. 84 ust. 6 ustawy systemowej stanowi podstawę do żądania zwrotu wypłaconych kwot od płatnika składek, mimo że nie pobierał on nienależnego świadczenia. Celem tej regulacji jest odzyskanie przez ZUS świadczeń, które bez jego winy zostały nienależnie wypłacone.

Odpowiedzialność płatnika lub innego podmiotu przekazującego obiektywnie nieprawdziwe dane nie jest uzależniona od jego winy. Podobnie wskazał Sąd Apelacyjny w Katowicach w wyroku z 3 grudnia 2003 r. (sygn. akt III AUa 2325/02), stwierdzając, że art. 84 ust. 6 ustawy systemowej jest skonstruowany w taki sposób, że nie wymaga ustalania winy za przekazanie nieprawdziwych danych organowi rentowemu. Nie ma znaczenia, dlaczego płatnik podał nieprawdziwe dane np. w treści wystawionego przez siebie świadectwa pracy, czy było to wynikiem jego błędu, czy celowego działania. Płatnicy powinni więc dołożyć szczególnej staranności przy sporządzaniu dokumentów wydawanych pracownikom.

Posiłkowo

W orzecznictwie jednakże konsekwentnie przyjmuje się, że art. 84 ust. 6 reguluje wyłącznie taką sytuację, w której pobranie nienależnych świadczeń zostało spowodowane przekazaniem przez płatnika składek lub inny podmiot nieprawdziwych danych mających wpływ na prawo do świadczeń lub na ich wysokość, a jednocześnie nie można stwierdzić odpowiedzialności osoby w myśl art. 84 ust. 1 i 2 ustawy systemowej.

Tak też wskazywał Sąd Apelacyjny w Krakowie wyroku z 18 września 2012 r. (sygn. akt III AUa 442/12), a także Sądu Najwyższego w wyroku z 6 sierpnia 2013 r. (sygn. akt II UK 11/13, OSNP 2014/5/72) podkreślając, że płatnik składek nie jest zobowiązany do zwrotu świadczeń nienależnie pobranych przez inne osoby wówczas, gdy obowiązujące przepisy umożliwiają dochodzenie zwrotu od osoby, której świadczenie faktycznie wypłacono. Okoliczność ta pozwoli często płatnikom składek na uwolnienie się od odpowiedzialności.

Za jaki okres

Zasadniczo możliwość żądania przez ZUS zwrotu nienależnie wypłaconych sum jest ograniczona czasowo. Według art. 86 ust. 3 ustawy systemowej nie można żądać zwrotu kwot nienależnie pobranych świadczeń z ubezpieczeń społecznych za okres dłuższy niż ostatnie 12 miesięcy, jeżeli osoba pobierająca świadczenia zawiadomiła organ wypłacający świadczenia o zajściu okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń albo wstrzymanie ich wypłaty, a mimo to świadczenia były nadal wypłacane, a w pozostałych przypadkach - za okres dłuższy niż ostatnie 3 lata.

Przyjmuje się jednak, że przepis ten nie ma zastosowania do odpowiedzialności płatnika składek. Innymi słowy, płatnik składek może odpowiadać także za okres dłuższy niż 3 lata. Tak też słusznie rozstrzygał tę kwestię Sąd Apelacyjny w Lublinie w wyroku z 24 stycznia 2013 r. (sygn. akt III AUa 1125/12) oraz w wyroku z 4 czerwca 2014 r. (sygn. akt III AUa 293/14 ) wskazując, że z treści art. 84 ust. 3 ww. ustawy nie wynika, że ma on zastosowanie do płatnika składek. Ponadto w art. 84 ust. 6 ww. ustawy też nie zaznaczono, aby w sytuacji opisanej w tym przepisie miał zastosowanie ust. 3. Normy czasowe wynikające z art. 84 ust. 3 ww. ustawy obejmują więc jedynie osoby, które pobrały nienależne świadczenia. Oznacza to, że brak jest podstaw prawnych do ograniczenia obowiązku zwrotu przez płatnika nienależnie wypłaconego świadczenia do okresu 3 lat jego pobierania. Jest to zdecydowanie niekorzystne dla płatników składek, gdyż oznacza, że mogą oni odpowiadać za znacznie dłuższe okresy pobierania nienależnego świadczenia.

Takie zróżnicowanie zakresu czasowego odpowiedzialności płatników i osób, które pobrały nienależne świadczenia, budzi poważne wątpliwości. Trudno bowiem znaleźć racjonalne uzasadnienie dla surowszego traktowania płatników składek. Tym bardziej że płatnicy ci nie korzystali z nienależnie pobranych świadczeń w odróżnieniu do osób, które faktycznie je otrzymały. Dlatego też, moim zdaniem, potrzebna jest w tym zakresie interwencja ustawodawcy wprowadzająca w art. 84 ust. 6 odesłanie do ust. 3 tego przepisu. Dzięki temu doszłoby do zrównania czasowego zakresu odpowiedzialności płatników i osób, które uzyskały nienależne świadczenia.

Ważne

Zasadniczo możliwość żądania przez ZUS zwrotu nienależnie wypłaconych sum jest ograniczona czasowo

Ryszard Sadlik

sędzia Sądu Okręgowego w Kielcach

Podstawa prawna

Art. 84 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 1442 ze zm.).