Realne prowadzenie firmy podstawą do ubezpieczeń

Osoby prowadzące pozarolniczą działalność gospodarczą obowiązkowo podlegają ubezpieczeniom społecznym. Wynika to z art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (dalej: u.s.u.s.). Przy czym w myśl art. 13 pkt 4 tej ustawy osoby takie ubezpieczeniom podlegają od dnia rozpoczęcia wykonywania działalności do dnia zaprzestania wykonywania tej działalności, z wyłączeniem okresu, na który wykonywanie działalności zostało zawieszone na podstawie przepisów o swobodzie działalności gospodarczej.

Konieczność zgłoszenia

Dla istnienia obowiązkowego ubezpieczenia społecznego przedsiębiorcy decydujące znaczenie ma fakt wykonywania przez niego działalności gospodarczej. W praktyce wiele sporów wywołuje ustalenie okresu prowadzenia firmy. Zdarza się bowiem, iż ZUS dopiero po kilku latach określa, iż dana osoba podlegała lub nie podlegała ubezpieczeniom społecznym, opierając się przede wszystkim na informacjach z ewidencji działalności gospodarczej oraz dokumentach podatkowych. Na podstawie tych dokumentów ZUS często wydaje również decyzje zobowiązujące do uiszczenia zaległych składek. Jednakże wykonywanie działalności gospodarczej w rozumieniu art. 13 pkt 4 u.s.u.s. należy rozumieć jako rzeczywistą działalność zarobkową. Musi ona być wykonywana w sposób zorganizowany i ciągły.

Natomiast sam wpis w ewidencji działalności gospodarczej (zarejestrowanie) ma tylko charakter deklaratoryjny. Oznacza to, że istnienie wpisu do ewidencji działalności gospodarczej nie przesądza o faktycznym prowadzeniu tej działalności, ale prowadzi do domniemania prawnego, według którego osoba wpisana do ewidencji jest traktowana jako prowadząca działalność gospodarczą. Może ono być obalone przez stronę, ale wymaga to przeprowadzenia przeciwdowodu. Tak też wskazywał SN w uzasadnieniu wyroku z 13 lipca 2011 r. (sygn. akt I UK 11/11). Zatem osoba, która jest wpisana w ewidencji działalności gospodarczej, a nie zgłosiła zawiadomienia o zaprzestaniu jej prowadzenia, będzie co do zasady traktowana jako prowadząca taką działalność. Może jednak wykazać w toku postępowania, że mimo tego wpisu faktycznie działalności gospodarczej nie wykonywała. Podobnie już uprzednio w wyroku z 14 września 2007 r., sygn. akt III UK 35/07 (LEX nr 483284) wskazał SN stwierdzając, że obowiązek ubezpieczenia osoby prowadzącej pozarolniczą działalność - w tym działalność gospodarczą - wynika z faktycznego prowadzenia tej działalności, a zatem o zaprzestaniu prowadzenia działalności gospodarczej, powodującej wyłączenie z tego ubezpieczenia, decyduje faktyczne zaprzestanie tej działalności.

Oczekiwanie na zamówienie

Prowadzenie działalności gospodarczej nie jest równoznaczne z osiąganiem dochodów. Wynika to z faktu, że działalność gospodarcza jest związana z ponoszeniem przez przedsiębiorcę ryzyka gospodarczego. Zatem przedsiębiorca musi liczyć się z takim ryzykiem obejmującym okresy faktycznego przestoju w wykonywaniu działalności, czy to z powodu braku płynności finansowej, czy też np. z powodu choroby przedsiębiorcy i niemożności zastąpienia go w wykonywaniu jego czynności. Jeśli przedsiębiorca nie wystąpi o wykreślenie wpisu do ewidencji działalności gospodarczej, to istnieje domniemanie, że nadal prowadzi on działalność.

W praktyce wątpliwości budzi, czy podleganie ubezpieczeniom społecznym istnieje też w czasie, gdy przedsiębiorca nie wykonuje czynności usługowych lub produkcyjnych będących przedmiotem jego działalności, lecz oczekuje na uzyskanie zamówień, czy podejmuje różnego rodzaju przygotowania do rozpoczęcia zasadniczej działalności. Przyjmuje się, że prowadzenie działalności gospodarczej występuje zarówno w okresach faktycznego wykonywania usług, jak też w okresach wykonywania innych czynności związanych z tą działalnością - takich jak w np. poszukiwanie nowych klientów, zamieszczanie ogłoszeń i reklam, rekrutacja pracowników, załatwianie spraw urzędowych czy kupowanie materiałów.

Wszystkie te czynności pozostają bowiem w ścisłym związku z prowadzeniem firmy, gdyż zmierzają do stworzenia warunków do jej wykonywania. Tak też wskazywały sądy rozpoznające spory przedsiębiorców z ZUS. W szczególności SN w wyroku z 7 maja 2013 r. (sygn. akt I UK 12/13, LEX nr 1331260) stwierdził, że faktyczne niewykonywanie działalności gospodarczej w okresie oczekiwania na kolejne zamówienie lub w czasie poszukiwania takiego zamówienia nie oznacza zaprzestania prowadzenia takiej działalności i nie powoduje uchylenia obowiązku ubezpieczenia społecznego. Nie jest to bowiem przerwa w prowadzeniu działalności gospodarczej równoznaczna z jej okresowym zaprzestaniem.

Fikcyjne zawieszenie

Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych przewiduje wyłączenie z okresu podlegania ubezpieczeniom społecznym okresu zawieszenia działalności gospodarczej na podstawie ustawy z 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 672 ze zm.). W okresie takiego zawieszenia działalności przedsiębiorca nie jest więc objęty ubezpieczeniem społecznym. Jednak z samego faktu zawieszenia działalności nie wynika bezwzględnie niepodleganie ubezpieczeniom społecznym. Dlatego też w przypadku, gdy pomimo zgłoszenia zawieszenia przedsiębiorca faktycznie nadal wykonuje swoją działalność, to nadal będzie podlegał ubezpieczeniom. Obowiązek ubezpieczenia wynika bowiem z rzeczywistego prowadzenia działalności, natomiast o wyłączeniu z tego ubezpieczenia decyduje faktyczne zaprzestanie tej działalności.

Kwestie związane z formalnym zarejestrowaniem, wyrejestrowaniem czy zgłaszaniem przerw w działalności nie przesądzają same w sobie o podleganiu obowiązkowi ubezpieczenia społecznego. Mają jednak znaczenie w sferze dowodowej. Przerwy winny więc być należycie usprawiedliwione i udokumentowane przez przedsiębiorcę, aby skutkowały zwolnieniem z ubezpieczenia. Tak też podnosił Sąd Apelacyjny w Krakowie w wyroku z 17 października 2013 r. (sygn. akt III AUa 375/13, LEX nr 1396945). Jeśli zaś nie zostanie to wykazane, to działać będzie domniemanie prowadzenia działalności gospodarczej skutkujące podleganiem ubezpieczeniom.

Podstawa prawna

Art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 1442 ze zm.).

Ryszard Sadlik

sędzia Sądu Okręgowego w Kielcach