Wprowadzanie umów mniej korzystnych jest wbrew prawu

Pracodawcy nie mogą w umowach o odpowiedzialności materialnej pogarszać sytuacji pracowników w stosunku do ich uprawnień wynikających z przepisów prawa pracy.

W kodeksie pracy (dalej: k.p.) ustanowiono dwa reżimy odpowiedzialności materialnej pracowników: ogólny (art. 114-122 k.p.) oraz szczególny, znacznie surowszy, dotyczący odpowiedzialności za mienie powierzone (art. 124-127 k.p.).

Bez pełnej swobody

Umowy o wspólnej odpowiedzialności materialnej dotyczą pracowników, którym łącznie powierzono mienie z obowiązkiem jego zwrotu lub wyliczenia się. Jednakże pracodawcy nie mają pełnej swobody w konstruowaniu treści takich umów. Umowy te nie mogą bowiem pogarszać sytuacji pracowników w porównaniu z przepisami prawa pracy (art. 18 par. 1 k.p.).

W razie zastosowania w umowach postanowień mniej korzystnych dla pracownika niż przepisy prawa pracy, postanowienia te stają się nieważne i zamiast nich stosuje się odpowiednie przepisy prawa pracy. Artykuł 18 par. 1 k.p. odnosi się wprost tylko do umów i innych aktów, na mocy których powstaje stosunek pracy, to jednak przyjmuje się, że ma on odpowiednie zastosowanie także do innych umów związanych ze stosunkiem pracy. Dotyczy to też umów o wspólnej odpowiedzialności materialnej.

Wyraźne przesłanki

Pracodawca może dokonać potrącenia z wynagrodzenia pracownika należności innych niż wymienione w art. 87 k.p., tylko za jego zgodą wyrażoną na piśmie (art. 91 k.p.). Jednak wyrażenie przez pracownika zgody w umowie o pracę lub w umowie o wspólnej odpowiedzialności materialnej na potrącenie z wynagrodzenia należności z tytułu niedoborów, które mogą się ujawnić w przyszłości w wyniku inwentaryzacji, jest nieważne. Pracownik wyrażając zgodę na potrącenie z wynagrodzenia za pracę, powinien mieć świadomość wielkości długu i istnienia przesłanek odpowiedzialności. Na niedopuszczalność blankietowej zgody pracownika na dokonywanie potrącenia z jego wynagrodzenia zwracał uwagę SN również w wyroku z 5 maja 2004 r., sygn. akt I PK 529/03 (Pr.Pracy 2004/10/36).

Niedopuszczalne jest także stosowanie w umowach o wspólnej odpowiedzialności materialnej pracowników zapisów wprowadzających ich odpowiedzialność solidarną za powstałą szkodę. Gdyż pracownicy ponoszący taką odpowiedzialność, odpowiadają za powstałą szkodę w częściach określonych w umowie (np. po 1/3, gdy jest trzech magazynierów). Jednakże w razie ustalenia, że szkoda w całości lub w części została spowodowana przez niektórych pracowników, za całość szkody lub za stosowną jej część odpowiadają tylko ci sprawcy szkody (art. 125 par. 2 k.p.). Dlatego też umowa o odpowiedzialności materialnej, w której pracownicy zobowiązaliby się do odpowiedzialności solidarnej, byłaby w tej części nieważna jako sprzeczna z art. 125 par. 2 k.p. i w takiej sytuacji pracownicy ci odpowiadaliby za szkodę w częściach równych. Tak też wskazywał SN w wyroku z 24 lutego 1982 r. (sygn. akt IV PR 21/82).

Wynika to z tego, że odpowiedzialność solidarna jest znacznie surowsza dla pracowników w stosunku do odpowiedzialności za przypadającą na nich według umowy część długu. W razie odpowiedzialności solidarnej wierzyciel może żądać całości lub części świadczenia od wszystkich dłużników łącznie, od kilku z nich lub od każdego z osobna, a zaspokojenie wierzyciela przez któregokolwiek z dłużników zwalnia pozostałych (art. 366 par. 1 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny; Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.). Pracodawca mógłby więc według swego wyboru żądać zapłaty całości długu od wszystkich zobowiązanych pracowników lub też tylko od tych, których majątek daje szanse na uzyskanie zaspokojenia.

Z kolei w przypadku odpowiedzialności podzielnej każdy z pracowników odpowiadałby tylko za przypadającą na niego część długu, co jest rozwiązaniem zdecydowanie korzystniejszym dla pracowników.

Ważne

Osoby, którym powierzono mienie z obowiązkiem jego zwrotu lub wyliczenia się z niego, odpowiadają za szkodę powstałą w tym mieniu w pełnej jej wysokości, a nie tylko w granicach trzymiesięcznego wynagrodzenia

@RY1@i02/2013/197/i02.2013.197.21700080a.803.jpg@RY2@

Ryszard Sadlik sędzia Sądu Okręgowego w Kielcach

Ryszard Sadlik

sędzia Sądu Okręgowego w Kielcach

Podstawa prawna

Art. 114-122 oraz art. 124-127 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).