Prezes też może się domagać powrotu lub odszkodowania

Bardzo popularną formą prowadzenia działalności gospodarczej są spółki kapitałowe. Do tej kategorii zaliczają się spółki z ograniczoną odpowiedzialnością oraz spółki akcyjne. Działalnością tych spółek kieruje zarząd. Prowadzi on sprawy danej spółki oraz ją reprezentuje. Może składać się z jednego albo większej liczby członków. Tak wynika z kodeksu spółek handlowych, dalej: k.s.h. (art. 201 par. 1-2 dla spółki z o.o., a także art. 368 par. 1-2 dla spółki akcyjnej).

Zgodnie z art. 201 par. 4 k.s.h. członek zarządu spółki z o.o. jest powoływany i odwoływany uchwałą wspólników, chyba że umowa spółki stanowi inaczej. Z kolei według art. 368 par. 4 k.s.h. członków zarządu spółki akcyjnej powołuje i odwołuje rada nadzorcza, chyba że statut spółki stanowi inaczej.

Niezależnie od powołania spółka może podpisać z członkiem zarządu umowę o pracę. Powstaje wówczas - oprócz stosunku korporacyjnego - również stosunek pracy, którego celem jest wykonywanie obowiązków członka zarządu danej spółki kapitałowej.

W każdym czasie

Członek zarządu może być w każdym czasie odwołany. Przewiduje to zarówno art. 203 par. 1 k.s.h. dotyczący spółek z o.o., jak i art. 370 par. 1 odnoszący się do spółek akcyjnych. Po odwołaniu członka zarządu spółki ustaje stosunek korporacyjny. Jednak nie oznacza to wcale ustania stosunku pracy, jeżeli takowy łączył członka zarządu z daną spółką - czyli pracodawcą. Wyjątkiem będzie jedynie sytuacja, gdy umowa o pracę została zawarta na okres wypełniania funkcji członka zarządu spółki kapitałowej. Jeżeli jednak umowę o pracę zawarto na czas dłuższy, np. nieokreślony, to spółka, która chce rozstać się z danym członkiem zarządu, musi podjąć działania mające na celu rozwiązanie również stosunku pracy.

Zdarzają się sytuacje, w których umowa o pracę zostaje rozwiązana przez pracodawcę niezgodnie z przepisami kodeksu pracy. W praktyce powstają wątpliwości, czy w takim przypadku członkowi zarządu przysługują takie same uprawnienia jak innym pracownikom, np. roszczenie o przywrócenie do pracy.

Rozbieżności w sądzie

Kwestia ta okazała się na tyle poważna, że zajmował się nią Sąd Najwyższy. Najistotniejsze znaczenie ma przyjęta 16 maja 2012 r. uchwała siedmiu sędziów SN (sygn. akt III PZP 3/12, OSNP 2012/23-24/279). Warto podkreślić, że wniosek o rozstrzygnięcie tego problemu został złożony przez rzecznika praw obywatelskich. Chodziło o to, że w orzecznictwie SN powstały rozbieżności dotyczące tego, czy odwołanemu członkowi zarządu spółki kapitałowej, zatrudnionemu na tym stanowisku na podstawie umowy o pracę, którą rozwiązano niezgodnie z prawem, służy roszczenie o przywrócenie do pracy.

Według pierwszego stanowiska reprezentowanego w orzecznictwie, art. 203 par. 1 k.s.h., a także art. 370 par. 1 k.s.h. sprzeciwiają się temu, aby odwołany członek zarządu spółki mógł zostać przywrócony do pracy (wyrok z 17 sierpnia 2006 r., sygn. akt III PK 53/06, OSNP 2007/17-18/245).

Z kolei według drugiego stanowiska wspomniane regulacje kodeksu spółek handlowych nie są przepisami szczególnymi w stosunku do unormowań prawa pracy. Nie wyłączają więc możliwości przywrócenia do pracy członka zarządu spółki zatrudnionego na podstawie umowy o pracę (postanowienie z 12 sierpnia 2009 r., sygn. akt II PZP 8/09, OSNP z 2011/3-4/37).

Uchwała rozstrzygająca

Zajmując stanowisko wobec tych rozbieżności, w uchwale siedmiu sędziów SN podkreślono, że ustanie stosunku korporacyjnego nie prowadzi do automatycznego ustania stosunku pracy - chyba że chodzi o umowę o pracę zawartą na czas pełnienia funkcji w zarządzie. Dlatego uznano, że w przypadku rozwiązania - z naruszeniem prawa - umowy o pracę z członkiem zarządu spółki kapitałowej odwołanym na podstawie art. 203 par. 1 lub art. 370 par. 1 k.s.h. nie jest wyłączone roszczenie o przywrócenie do pracy.

Jak podkreślono w uchwale, wystarczy, że odwołany członek zarządu, przywrócony do pracy na podstawie wyroku sądu pracy, zgłosi gotowość jej wykonywania. Oznacza to przywrócenie statusu pracownika - odwołanego członka zarządu, który już wcześniej pozbawiony został prawa zarządu spółką. Ochrona przed naruszającym prawo rozwiązaniem umowy o pracy dotyczy stosunku prawnego, jaki obowiązuje po odwołaniu z zarządu. Przywrócony do pracy członek zarządu "w szczególności nie odzyskuje prawa zarządu spółką".

Wybór za pracownika

Jednocześnie w uchwale wskazano, że sąd pracy ma możliwość wyboru za pracownika roszczenia o odszkodowanie zamiast zgłoszonego przywrócenia do pracy właśnie wtedy, kiedy uwzględnienie tego ostatniego żądania jest niemożliwe lub niecelowe. Brak możliwości wykonywania obowiązków pracowniczych po restytucji stosunku pracy w pełni uzasadnia zastosowanie tych przepisów i wybranie za pracownika roszczenia o odszkodowanie, bowiem przywrócenie do pracy jest wtedy co do zasady niecelowe.

Problem pojawia się w przypadku pracownika podlegającego szczególnej ochronie. W tym przypadku sąd pracy nie ma możliwości wyboru za pracownika roszczenia o odszkodowanie, chyba że znajdzie podstawę do zastosowania art. 477¹ kodeksu postępowania cywilnego. Przepis ten daje uprawnienie do orzeczenia odszkodowania zamiast przywrócenia do pracy. Stosownie do tego przepisu, jeżeli pracownik dokonał wyboru jednego z przysługujących mu alternatywnie roszczeń, a zgłoszone roszczenie okaże się nieuzasadnione, sąd może z urzędu uwzględnić inne roszczenie alternatywne. W orzecznictwie SN utrwalony jest pogląd, że przepis ten odnosi się do sytuacji, kiedy roszczenie o przywrócenie okaże się nieuzasadnione lub nie może być uwzględnione z uwagi na sprzeczność z zasadami współżycia społecznego lub społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa.

Uwaga

Spółki kapitałowe mogą rozważyć zawarcie z członkiem zarządu spółki kapitałowej umowy o pracę na czas wykonywania tej funkcji. W takim przypadku zakończenie stosunku korporacyjnego spowoduje również wygaśnięcie stosunku pracy

Ważne dla pracodawców

● Uchwała SN ma bardzo ważne znaczenie dla pracodawców działających w formie spółek kapitałowych. Pracodawcy ci powinni najpierw rozważyć, czy warto zatrudniać członków zarządu np. na umowę o pracę na czas nieokreślony. Jeżeli już zdecydują się zawrzeć z członkiem zarządu umowę o pracę, to może lepiej zatrudnić go na czas wykonywania danej funkcji. Wtedy zakończenie stosunku korporacyjnego spowoduje również wygaśnięcie stosunku pracy.

● Z omawianej uchwały siedmiu sędziów SN wynika, że nie nastąpi przywrócenie na stanowisko członka zarządu. W grę może zatem wchodzić praca na innym stanowisku w danej spółce. Jest tak dlatego, że przywrócenie do pracy to rozstrzygnięcie wynikające z przepisów prawa pracy. Nie wywiera więc skutków w dziedzinie prawa handlowego.

Krzysztof Tomaszewski

krzysztof.tomaszewski@infor.pl

Podstawa prawna

Ustawa z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).

Art. 203 par. 1, art. 370 par. 1 ustawy z 15 września 2000 r. - Kodeks spółek handlowych (Dz.U. nr 94, poz. 1037 z późn. zm.).

Art. 477¹ ustawy z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. nr 43, poz. 296 z późn. zm.).