Sąd ocenia poprawność wskazania nauczyciela do zwolnienia

W okresie niżu demograficznego nieunikniona jest, jak nie likwidacja, to przynajmniej reorganizacja szkół. To z kolei nieuchronnie powodować musi redukcję etatów. Dyrektor szkoły w takiej sytuacji stanie przed dylematem, którego pedagoga zwolnić, a któremu dać szanse na dalsze zatrudnienie. Odpowiedzi - jak ma dokonać wyboru osoby z którą rozwiąże stosunek pracy nie znajdzie w ustawie z 26 stycznia 1982 r. - Karta nauczyciela (dalej KN). Dlatego wskazówek należy szukać w orzecznictwie Sądu Najwyższego, które w tym zakresie jest niezwykle obszerne.

Polityka kadrowa

Warunki, kiedy szef placówki może rozwiązać stosunek pracy z nauczycielem (albo przenieść w stan nieczynny) określa art. 20 KN. Chodzi o częściową likwidację szkoły lub taką reorganizację, która uniemożliwia dalsze jego zatrudnienie na danym stanowisku.

Brak uregulowania kryteriów tego doboru zdaniem SN nie jest przypadkowe. To właśnie szef jednostki zna najlepiej potrzeby szkoły. On prowadzi politykę kadrową, kierując się przy tym dobrem placówki, którą zarządza i za której działalność wychowawczą i dydaktyczną odpowiada. Dlatego przy podejmowaniu decyzji o wyborze nauczyciela do przeniesienia w stan nieczynny może się kierować własnymi, uzasadnionymi potrzebami (por. wyrok SN z 12 września 2000 r., sygn. akt I PKN 26/00, Prawo pracy 2001/3/32). [przykład 1]

Wskazanie konkretnego podwładnego do zwolnienia nie jest jednak całkowicie swobodne. W tym zakresie podlega ono kontroli sądu, który może go zakwestionować w razie wykazania, że wybór był rażąco dowolny lub wyraźnie dyskryminował nauczyciela przenoszonego w stan nieczynny (por. wyrok SN z 7 kwietnia 1999 r., sygn. akt I PKN 652/98, OSNAPiUS 2000/11/426). Celem sądowej oceny jest przede wszystkim sprawdzenie przestrzegania zasady niedyskryminacji oraz może umożliwiać ewentualne kwestionowanie arbitralnych i niesprawiedliwych decyzji szefa placówki (wyrok SN z 9 kwietnia 1997 r., sygn. akt I PKN 72/97, OSNAPiUS 1998/1/8).

Przeniesienie nauczyciela w stan nieczynny musi być poprzedzone przez pracodawcę wnikliwą i staranną analizą pod kątem stażu pracy, wykształcenia, kwalifikacji i oceny pracy zawodowej. W przeciwnym razie, bez określenia kryteriów doboru nauczyciela bądź grupy pedagogów do przeniesienia w stan nieczynny instytucja ta mogłaby służyć szefowi szkoły do niekontrolowanego rozwiązania stosunków pracy z nauczycielami (wyrok SN z 29 listopada 2001 r., sygn. akt I PKN 181/00, OSNAPiUS 2002/13/311).

Ważniejsza praktyka

Podstawowym kryterium doboru pracownika są jego kwalifikacje, porównywalne z umiejętnościami innych nauczycieli (wyroki SN z: 17 grudnia 1997 r., sygn. akt I PKN 437/97, OSNAPiUS 1997/21/628; 12 stycznia 1998 r., I PKN 531/98, OSNAPiUS 2000/5/173). W praktyce im większe kwalifikacje, zwłaszcza umożliwiające nauczanie większej liczby przedmiotów, tym większa szansa na pozostanie w zatrudnieniu. [przykład 2]

Porównanie kwalifikacji zawodowych jako kryterium wyboru nauczyciela do przeniesienia w stan nieczynny, wymaga uwzględnienia nie tylko formalnego poziomu wykształcenia, lecz także praktyki w nauczaniu przedmiotu. Przy czym należy brać pod uwagę w pierwszej kolejności okres zatrudnienia na stanowisku nauczyciela przedmiotu, którego liczba godzin nauczania ulega zmniejszeniu, nie zaś ogólny czas wykonywania zawodu. Formalnie wyższe kwalifikacje może równoważyć dłuższa praktyka zawodowa (wyrok SN z 10 stycznia 2002 r., sygn. akt I PKN 771/00, OSNAPiUS 2000/10/4).

Inne uzasadnienie

Gdy zawiedzie kryterium różnicy kwalifikacji należy dokonać wyboru pod względem innej cechy pracownika. Zgodnie z wyrokiem z 22 września 2000 r. (sygn. akt I PKN 29/00, OSNAPiUS 2002/8/183) długotrwałe, dezorganizujące pracę w szkole, nieobecności nauczyciela w pracy z powodu choroby, mogą uzasadniać jego wybór do przeniesienia w stan nieczynny. [przykład 3]

W doborze nauczyciela do przeniesienia w stan nieczynny szef szkoły powinien uwzględnić także podstawę nawiązania stosunku pracy, tj. mianowanie, umowa o pracę (wyrok SN z 14 grudnia 2000 r., sygn. akt I PKN 138/00, OSNAPiUS 2002/16/374). W wyroku z 11 stycznia 2005 r. (sygn. akt I PK 159/04, OSNAPiUS 2005/15/230) SN wyraźnie stwierdził, że gdy pozostałe kryteria nie pozwalają na jednoznaczną ocenę przydatności do dalszej pracy, nauczyciel zatrudniony na podstawie umowy o pracę powinien być wybrany do zwolnienia przed nauczycielem mianowanym.

Wiek emerytalny

Orzecznictwo SN ulegało zmianie w sprawach odnoszących się do uznania wieku emerytalnego za uzasadnioną przyczynę wypowiedzenia umowy o pracę. Tak samo SN wypowiadał się w sprawie wytypowania nauczycieli, którzy osiągnęli wiek emerytalny.

Początkowo cecha ta uznawana była za kryterium decydujące o wytypowaniu pedagoga do zwolnienia. I tak w wyroku z 23 stycznia 2001 r. (sygn. akt I PKN 209/00, OSNP 2002/19/457) SN stwierdził, że ustalenie w regulaminie przenoszenia nauczycieli w stan nieczynny kryteriów, według których dotyczy ono w pierwszej kolejności nauczycieli pobierających już emeryturę obok pensji lub też posiadających 30-letni staż pracy w zawodzie nauczycielskim umożliwiający przejście na emeryturę, nie narusza społecznego poczucia sprawiedliwości.

Podobnie SN orzekł w wyroku z 18 września 2003 r. (sygn. akt I PK 286/02, Legalis). SN uznał, że spełnianie przez nauczyciela przesłanek uprawniających do emerytury jest kryterium przemawiającym za rozwiązaniem z nim stosunku pracy, a nie z nauczycielem niespełniającym tych przesłanek. Kryterium różnicującym jest bowiem w tym przypadku nie wiek, ale możliwość przejścia na emeryturę.

Odmienną opinię SN wyraził w wyroku z 10 stycznia 2002 r. (sygn. akt I PKN 771/00, OSNAPiUS 2002/10/4). W orzeczeniu tym wskazał, że w sytuacji gdy nauczyciel z najwyższymi kwalifikacjami zawodowymi i bogatym doświadczeniem zawodowym nabywa prawo do wcześniejszej emerytury, to nabycie tego prawa nie uzasadnia przeniesienia go w stan nieczynny. Uprawnienie do przejścia na wcześniejszą emeryturę jest bowiem prawem nauczyciela i od jego uznania zależy, czy z niego skorzysta.

Orzeczenia te zapadły jeszcze przed wydaniem istotnej w tej sprawie uchwały SN z 21 stycznia 2009 r. (sygn. akt II PZP 13/08, OSNP 2009/19-20/248), w której stwierdzono, że osiągnięcie wieku emerytalnego i nabycie prawa do emerytury nie uzasadnia wypowiedzenia stosunku pracy, ponieważ zdarzenia te nie wiążą się bezpośrednio z pracą. Uzasadnienie w takim przypadku wypowiedzenia musi się odwoływać do obiektywnych, indywidualnie skonkretyzowanych przyczyn leżących po stronie pracownika lub pracodawcy związanych z wykonywaniem pracy.

Ważne

Kryteria wyboru nauczyciela do zwolnienia powinny dotyczyć przede wszystkim jego dorobku zawodowego, ale mogą też się odnosić do sytuacji osobistej (stan rodzinny)

PRZYKŁAD 1

Dobro placówki przede wszystkim

W szkole nastąpiły zmiany organizacyjne, które wymusiły likwidację stanowiska pracy nauczyciela języka polskiego. Szef musiał spośród dwóch polonistek wybrać osobę do zwolnienia. Obie nauczycielki miały porównywalny staż pracy. Postanowił pozostawić tę nauczycielkę, która miała wykształcenie dwukierunkowe. Mogła nauczać polskiego i prowadzić bibliotekę. Dyrektor mógł swobodnie podjąć taką decyzję, kierując się potrzebami szkoły. Przyjęte kryterium było dozwolone.

PRZYKŁAD 2

Najważniejsze są kwalifikacje

Reorganizacja placówki szkolnej polegała na ograniczeniu liczby oddziałów. W związku z tym zmianie uległy przydziały zajęć lekcyjnych. Szef zwolnił mianowanego nauczyciela fizyki, który miał najniższe kwalifikacje. Inni nauczyciele tego samego przedmiotu podlegający ocenie posiadali uprawnienia do wykładania dodatkowo innych przedmiotów. Poza tym byli nauczycielami dyplomowani. Szef placówki zastosował więc oprócz zasadniczego kryterium doboru, czyli poziomu kwalifikacji, także różnice w szczeblach kariery zawodowej.

PRZYKŁAD 3

Częsta absencja sprawia kłopoty

Maria S., nauczycielka matematyki, ma wykształcenie wyższe pedagogiczne w dziedzinie matematyki. Ukończyła ona studia podyplomowe w zakresie matematyki z informatyką. Uzyskała stopień awansu zawodowego nauczyciela dyplomowanego. Przedmiotu tego nauczała także Ewa P. Jest ona nauczycielką mianowaną z wykształceniem wyższym w dziedzinie fizyki. Ukończyła studium nauczania początkowego w zakresie matematyki i decyzją kuratora uzyskała kwalifikacje do nauczania matematyki. W tym przypadku kwalifikacje obu pracownic nieznacznie się różniły (na korzyść Marii S.). Szef szkoły to jednak ją wytypował do zwolnienia, ponieważ była ona mniej dyspozycyjna. Częste absencje tej nauczycielki dezorganizowały plan nauczania w placówce.

Leszek Jaworski

dgp@infor.pl

Podstawa prawna

Art. 20 ustawy z 26 stycznia 1982 r. - Karta nauczyciela (t.j. Dz.U. z 2006 r. nr 97, poz. 674 z późn. zm.)