Pracownik bez ochrony, co nie znaczy, że do zwolnienia

Sąd Najwyższy przez długi okres prezentował stanowisko uznające, że osiągnięcie wieku uprawniającego do zakończenia aktywności zawodowej przez pracownika stanowi wystarczający powód do pozbycia się go na podstawie art. 45 kodeksu pracy. Linia orzecznicza zmieniła się po uchwale SN z 2009 r.

Usprawiedliwiona przesłanka

Oceniając wypowiedzenie umowy o pracę z powodu uzyskania wieku emerytalnego, sędziowie nawiązywali do art. 39 k.p. wprowadzającego ochronę stosunku pracy zatrudnionego, któremu pozostało do uzyskania określonych uprawnień nie więcej niż 4 lata. SN uznawał, że skoro po uzyskaniu określonego wieku parasol bezpieczeństwa przestaje obowiązywać, to dopuszczalne jest pożegnanie się z podwładnym właśnie z tego powodu.

W wyroku z 21 kwietnia 1999 r. (sygn. akt I PKN 31/99) sąd podniósł, że skoro wypowiedzenie powódce umowy o pracę nastąpiło z powodu osiągnięcia przez nią wieku emerytalnego oraz uzyskania uprawnienia do świadczenia z ZUS, to okoliczność ta nie może być oceniana jako dyskryminacyjna w stosunkach pracy w rozumieniu art. 11³ k.p. ani ze względu na wiek, ani też ze względu na płeć powódki (stanowisko to potwierdził SN w wyroku z 18 lipca 2003 r., sygn. akt I PK 210/03).

Natomiast w wyroku z 3 grudnia 2003 r. (sygn. akt I PK 80/03) sędziowie zaprezentowali jeszcze dalej idące stanowisko, uznając, że spełnienie przez pracownika warunków nabycia prawa do emerytury jest społecznie usprawiedliwioną przesłanką jego wyboru do zwolnienia z pracy w ramach racjonalizacji zatrudnienia. W uzasadnieniu SN odwołał się do trudności na rynku pracy i potrzeby umożliwienia zatrudniania młodych, bezrobotnych ludzi, niemających źródeł utrzymania w przeciwieństwie do uprawnionych do emerytury.

Równe traktowanie

Przełomem w orzecznictwie była uchwała SN podjęta w składzie 7 sędziów z 21 stycznia 2009 r. (sygn. akt II PZP 13/08), w której wskazano, że osiągnięcie wieku emerytalnego i nabycie prawa do świadczenia nie może stanowić wyłącznej przyczyny wypowiedzenia umowy o pracę przez pracodawcę (art. 45 par. 1 k.p.).

Po pierwsze, jak uzasadniał SN, wypowiedzenie pracownicy umowy o pracę tylko z tego powodu, że osiągnęła wiek emerytalny, jeżeli jest on niższy niż dla mężczyzn, stanowi pośrednią dyskryminację ze względu na płeć (art. 11³ k.p.).

Po drugie, rozwiązanie kontraktu zawartego na czas nieokreślony wyłącznie z powodu osiągnięcia przez pracownika wieku uprawniającego do zakończenia aktywności zawodowej stanowi bezpośrednią dyskryminację ze względu na wiek (art. 11³ k.p.).

Po trzecie, takie działanie pracodawcy jest nieuzasadnione w rozumieniu art. 45 par. 1 k.p.

SN odwołał się w przypadku wcześniejszego wieku emerytalnego kobiet do dyrektywy Rady nr 2000/78/WE z 27 listopada 2000 r. ustanawiającej ogólne warunki ramowe równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy, a także do orzecznictwa Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości, który stwierdzał, że zróżnicowanie wieku emerytalnego mężczyzn i kobiet powinno być rozważane w kategoriach naruszenia zakazu dyskryminacji ze względu na płeć. W judykaturze ETS utrwalone jest stanowisko uznające rozwiązanie umowy o pracę z pracownicą ze względu na uzyskanie przez nią wieku emerytalnego (niższego niż mężczyzn) za jej dyskryminację ze względu na płeć zakazaną przez dyrektywę Rady nr 76/207/EWG z 9 lutego 1976 r. w sprawie wprowadzenia w życie zasady równego traktowania kobiet i mężczyzn w zakresie dostępu do zatrudnienia, kształcenia i awansu zawodowego oraz warunków pracy.

Sąd Najwyższy wskazał również na obowiązek państw członkowskich UE interpretacji przepisów prawa krajowego zgodnie z założeniami i celami prawa wspólnotowego przy uwzględnieniu również orzecznictwa ETS.

Dyskryminacja jest bezprawna

Odnosząc się do wypowiedzenia umowy o pracę pracownicy z powodu uzyskania przez nią uprawnień emerytalnych, SN wskazał, że prowadzi do niekorzystnej dla niej sytuacji. Zastosowanie takiego kryterium sprawia, że kobiety krócej pracują (mają krótszy staż zatrudnienia i okresy składkowe), a ponieważ jednocześnie przeciętnie żyją dłużej od mężczyzn, ich emerytury są skalkulowane na dłuższy okres wypłacania, co w istotny sposób wpływa na ich wysokość.

Nawiązując do wypowiedzenia umowy o pracę ze względu na osiągnięcie wieku emerytalnego (bez względu, czy dotyczy to kobiet, czy mężczyzn), w powołanej uchwale wskazano, iż prawodawca polski, wprowadzając do krajowego porządku prawnego przepisy dyrektywy 2000/78/WE, nie uwzględnił w prawie pracy ogólnej klauzuli dopuszczającej wypowiedzenie umowy o pracę z powodu uzyskania wieku emerytalnego, co mógł uczynić na podstawie art. 6 ust. tej dyrektywy. Tym samym rozwiązanie kontraktu wyłącznie z powodu nabycia uprawnień do świadczenia z ZUS stanowi dyskryminację ze względu na wiek. SN podkreślił, iż w takim przypadku nie ma potrzeby oceny zasadności takiej przyczyny, bowiem sama w sobie, jako dyskryminacyjna, jest bezprawna, a tym samym nie może być uznana za uzasadnioną.

Wyżej omówione stanowisko prezentowane w powołanej uchwale potwierdził SN w wyroku z 3 lutego 2010 r. (sygn. akt II PK 169/09), stwierdzając wprost, że osiągnięcie wieku uprawniającego do zakończenia aktywności zawodowej nie stanowi samo przez się przyczyny uzasadniającej wypowiedzenie stosunku pracy.

Ważne

Uzyskanie wieku emerytalnego przez pracownika, a co za tym idzie uprawnień do świadczeń z ZUS, nie może stanowić wyłącznej przyczyny wypowiedzenia stosunku pracy. Jednakże - jak się wydaje - może to stanowić jedno z kryteriów przy wyborze pracowników do zwolnień, z tym zastrzeżeniem, iż powinno to być kwalifikowane jako warunek uprawniający do innego dochodu, a nie z uwagi na uzyskanie określonego wieku

Jan Ciechorski

dgp@infor.pl