Praca w ramach umowy cywilnoprawnej może oznaczać stosunek pracy

W myśl art. 22 par. 1 k.p. przez nawiązanie stosunku pracy pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę, natomiast pracodawca do zatrudniania pracownika za wynagrodzeniem.

Oprócz wspomnianych wyżej konstytutywnych cech stosunku pracy w orzecznictwie oraz doktrynie za takie cechy uznaje się również osobiste świadczenie pracy przez pracownika oraz ryzyko podmiotu zatrudniającego.

Pierwsza z nich oznacza, iż pracownik nie może świadczyć pracy przez zastępcę. Natomiast druga dotyczy zasady, zgodnie z którą za niewykonanie lub nienależyte wykonanie obowiązków pracownik odpowiada na zasadzie winy, zaś ryzyko socjalne (np. nieobecność w pracy z powodu choroby), techniczne (np. przestój) czy też gospodarcze (np. kryzys gospodarczy) ponosi zawsze pracodawca.

Zatem zatrudnienie przy spełnieniu wyżej określonych przesłanek jest zawsze zatrudnieniem na podstawie stosunku pracy bez względu na nazwę zawartej przez strony umowy i nie jest dopuszczalne w tej sytuacji zastąpienie umowy o pracę umową cywilnoprawną. Stanowi o tym wprost art. 22 par. 1¹ i par. 1² k.p.

Literalna wykładnia powyższych przepisów wyraźnie więc wskazuje, iż nazwa umowy (np. umowa-zlecenie) nie jest czynnikiem determinującym kwalifikację danej umowy jako umowy cywilnoprawnej.

Jeżeli bowiem praca jest wykonywana przy spełnieniu przesłanek określonych w art. 22 par. 1 k.p., należy uznać, że jest to stosunek pracy. Potwierdził to SN w wyroku z 7 kwietnia 1999 r., (I PKN 642/98, OSNP 2000/11/417), stwierdzając, iż nazwa umowy nie ma znaczenia, jeżeli nawiązany stosunek prawny ma cechy wskazane w art. 22 par. 1 k.p.

Problem powstaje jednak w sytuacji, w której zawarta przez strony umowa ma przymiot zarówno umowy o pracę, jak umowy cywilnej. Ma to miejsce w szczególności przy zawieraniu umów-zleceń. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem SN, przy występowaniu różnych cech charakterystycznych dla wykonywania zatrudnienia na podstawie umowy o pracę i umów cywilnoprawnych dla oceny rodzaju stosunku prawnego decydujące jest ustalenie, które z tych cech mają charakter przeważający (wyrok SN z 14 września 1998 r., I PKN 334/98, OSNP 1999/20/646).

Oznacza to, iż ustalenie rodzaju zawartej przez strony umowy powinno polegać na porównaniu cech właściwych dla umowy o pracę z cechami zawartej umowy i ustaleniu nasilenia ich występowania w każdej z nich.

Warto dodać, iż niektóre cechy umowy mają na tyle istotne znaczenie, że determinują z góry określenie jej rodzaju. Dotyczy to przede wszystkim bezwzględnego obowiązku osobistego świadczenia pracy, który wyklucza możliwość zakwalifikowania stosunku prawnego jako umowy o pracę (wyrok Sądu Najwyższego z 28 października 1998 r., I PKN 416/98, OSNP 1999/24/775).

Odnosząc się natomiast do umów-zleceń, SN w wyroku z 26 listopada 1998 r. (I PKN 458/98, OSNP 2000/3/94) uznał, iż możliwa w umowach typu zlecenia klauzula wykonywania usług przez osobę trzecią - zastępcę (art. 738 par. 1 k.c. w związku z art. 750 k.c.) jest niedopuszczalna w umowie o pracę.

Może także wystąpić sytuacja, w której umowa wykazuje wspólne cechy dla umowy o pracę i umowy prawa cywilnego z jednakowym ich nasileniem. Wtedy o jej rodzaju decyduje zgodny zamiar stron i cel umowy, który może być wyrażony także w nazwie umowy. Przy czym przy kwalifikacji prawnej umowy należy uwzględniać okoliczności istniejące w chwili jej zawierania (wyrok SN z 18 czerwca 1998 r., I PKN 191/98, OSNP 1999/14/449).

Należy zatem uznać, iż sytuacja, w której pracodawca zawiera z pracownikiem umowę o pracę na czas określony, natomiast po jej rozwiązaniu (z powodu upływu okresu, na jaki została zawarta) proponuje mu kontynuowanie wykonywania pracy tego samego rodzaju i na tych samych warunkach w ramach umowy cywilnoprawnej, narusza art. 22 k.p. Zresztą należy w tym miejscu podkreślić, iż celem ustanowienia powołanej regulacji było zapobieganie obchodzeniu przepisów ochronnych prawa pracy przez zatrudnianie osób fizycznych na podstawie umów prawa cywilnego.

Jeżeli jednak do naruszenia omawianych przepisów kodeksu pracy dojdzie, pracownik może skorzystać z uprawnienia do wystąpienia do sądu pracy z żądaniem ustalenia, że łączący go z podmiotem zatrudniającym stosunek prawny jest stosunkiem pracy, jeżeli ma w tym interes prawny w rozumieniu art. 189 k.p.c.

Warto także pamiętać, iż pomoc w poruszonej kwestii pracownik może uzyskać także w jednostkach Państwowej Inspekcji Pracy. Stosownie bowiem do art. 1 ustawy z 13 kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy jest ona organem powołanym do sprawowania nadzoru i kontroli przestrzegania prawa pracy. Natomiast w myśl art. 281 k.p. zawarcie umowy cywilnoprawnej w warunkach, w których zgodnie z art. 22 par. 1 k.p. powinna być zawarta umowa o pracę, jest wykroczeniem przeciwko prawom pracownika zagrożonym karą grzywny.

Inspektor pracy może zatem w wyżej określonych okolicznościach złożyć do sądu wniosek o ukaranie. W takim przypadku pełni on rolę oskarżyciela publicznego. Trzeba także dodać, iż zgodnie z art. 63¹ k.p.c. w sprawach o ustalenie istnienia stosunku pracy inspektorzy pracy mogą wytaczać powództwa na rzecz obywateli, a także wstępować, za zgodą powoda, do postępowania w tych sprawach w każdym jego stadium.

Jeżeli umowa wykazuje wspólne cechy dla umowy o pracę i umowy prawa cywilnego z jednakowym ich nasileniem, o jej typie (rodzaju) decyduje zgodny zamiar stron i cel umowy, który może być wyrażony także w nazwie umowy. Przy kwalifikacji prawnej umowy należy uwzględniać okoliczności istniejące w chwili jej zawierania.

Katarzyna Jędrzejewska

ekspert z zakresu prawa pracy

Art. 22 par. 1 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).

Art. 1 ustawy z 13 kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy (Dz.U. nr 89, poz. 589 z późn. zm.).

Art. 63¹ ustawy z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. nr 43, poz. 296 z późn. zm.)

Art. 738 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm).