Nie można stosować kary umownej do odpowiedzialności materialnej

Ogólne regulacje dotyczące kar umownej zawierają przepisy kodeksu cywilnego (art. 483–485). Zgodnie z nimi strony mogą zastrzec w umowie, że naprawienie szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania niepieniężnego nastąpi przez zapłatę określonej sumy pieniężnej.

Zastrzeżenie w treści umowy odpowiedniej kary umownej posiada wiele zalet, zwłaszcza w porównaniu do ogólnych zasad regulujących odpowiedzialność pracowników.

Przede wszystkim w razie niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania pracodawcy należy się przewidziana kara umowna w wysokości określonej w umowie. Przy czym kara ta przysługuje bez względu na faktyczną wysokość poniesionej przez niego szkody. Ponadto nawet brak szkody nie zwalnia dłużnika z obowiązku jej zapłaty.

Zamieszczenie takiego zapisu w istotny sposób wpływa także na ułatwienie dochodzenia zapłaty odszkodowania na drodze sądowej. Powoduje ono bowiem zwolnienie powoda od dość skomplikowanego, w większości przypadków, obowiązku dowodzenia faktu poniesienia szkody, jej rozmiaru oraz związku przyczynowo-skutkowego między zdarzeniem wywołującym szkodę a samą szkodą.

Instytucja kary umownej jest więc znacznie mniej korzystna niż zasady ich odpowiedzialności pracowników wynikające z przepisów prawa pracy.

Naprawienie szkody wyrządzonej pracodawcy przez pracownika wskutek niewykonania lub nienależytego wykonania obowiązków pracowniczych odbywa się według zasad określonych w przepisach rozdziału I w dziale piątym kodeksu pracy (art. 114–122).

Na takich samych zasadach wyrównania szkody może dochodzić pracodawca, jeżeli ją poniósł wskutek naruszenia przez pracownika zakazu konkurencji przewidzianego w umowie zawartej na czas trwania stosunku pracy (art. 101¹ par. 2 k.p.).

Przepisy te znacznie ograniczają zakres odpowiedzialności pracowników w przypadku nieumyślnego wyrządzenia przez nich szkody swemu pracodawcy wskutek niewykonania lub nienależytego wykonania obowiązków pracowniczych.

Odpowiadają oni wówczas tylko za rzeczywiście poniesioną przez pracodawcę stratę, natomiast nie ponoszą odpowiedzialności za utracone przez pracodawcę korzyści, które mógłby on osiągnąć, gdyby nie wyrządzono mu szkody.

Wynika to z art. 115 k.p., według którego pracownik ponosi odpowiedzialność za szkodę w granicach rzeczywistej straty poniesionej przez pracodawcę i tylko za normalne następstwa działania lub zaniechania, z którego wynikła szkoda.

Ponadto granicę odpowiedzialności materialnej pracowników za szkodę wyrządzoną nieumyślnie wyznacza kwota trzymiesięcznego wynagrodzenia przysługującego w dniu wyrządzenia szkody.

Przewidziane kodeksem pracy zasady odpowiedzialności pracowników za szkodę wyrządzoną pracodawcy wskutek niewykonania lub nienależytego wykonania obowiązków pracowniczych stanowią odrębną od przewidzianej w kodeksie cywilnym regulację skutków niewykonania tego rodzaju zobowiązania. Zasady naprawiania szkody wyrządzonej pracodawcy przez pracownika mają charakter wyczerpujący.

Powoduje to, że niedopuszczalne jest stosowanie tu przepisów kodeksu cywilnego, w tym art. 483 k.c., przewidującego możliwość zastrzeżenia kary umownej. Tak też wskazywał Sąd Najwyższy w wyroku z 8 stycznia 2008 r. (II PK 120/07 OSNP 2009/3–4/40).

Oznacza to, że niedopuszczalne byłoby zastosowanie w umowie o pracę lub w umowie o wspólnej odpowiedzialności materialnej pracowników zapisów przewidujących karę umowę na rzecz pracodawcy w razie powstania szkody w jego mieniu.

Zapis taki byłby przy tym, jako mniej korzystny dla pracownika w stosunku do przepisów prawa pracy, nieważny z mocy art. 18 par. 1 i 2 k.p. W myśl tego przepisu postanowienia umów o pracę oraz innych aktów, na podstawie których powstaje stosunek pracy (np. mianowanie, powołanie, spółdzielcza umowa o pracę), nie mogą być mniej korzystne dla pracownika niż przepisy prawa pracy.

W razie zastosowania w umowach postanowień mniej korzystnych dla pracownika niż przepisy prawa pracy postanowienia te stają się nieważne i zamiast nich stosuje się odpowiednie przepisy prawa pracy.

Zatem w razie zastosowania postanowienia w umowie przewidującego obowiązek zapłaty przez pracownika kary umownej, zapis ten byłby nieważny i zamiast niego miałyby zastosowanie przepisy kodeksu pracy regulujące odpowiedzialność materialną pracowników.