Urlop tylko z tytułu szkolenia za zgodą lub z inicjatywy pracodawcy

Od 16 lipca zasady podnoszenia kwalifikacji zawodowych przez pracowników regulują przepisy art. 103¹ - 103⁶ kodeksu pracy. Zostały one dodane ustawą z 20 maja 2010 r. o zmianie ustawy - Kodeks pracy oraz ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych.

Poprzednio zagadnienia te regulowało - wydane na podstawie art. 103 k.p. - rozporządzenie ministra edukacji narodowej oraz ministra pracy i polityki socjalnej z 12 października 1993 r. w sprawie zasad i warunków podnoszenia kwalifikacji zawodowych i wykształcenia ogólnego dorosłych.

Wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 31 marca 2009 r. (K 28/08, Dz.U. nr 58, poz. 485) art. 103 k.p. został jednak uznany za niezgodny z konstytucją. Przepis ten oraz rozporządzenie z 12 października 1993 r. zostały uchylone z dniem 11 kwietnia 2010 r.

W myśl art. 3 ustawy z 20 maja 2010 r., wprowadzającej nowe regulacje dotyczące szkoleń do kodeksu pracy, do pracowników, którzy rozpoczęli podnoszenie kwalifikacji zawodowych przed jej wejściem w życie, stosuje się jednak nadal przepisy regulujące zasady i warunki szkoleń obowiązujące przed 11 kwietnia 2010 r.

Jeśli więc pracownik rozpoczął podnoszenie kwalifikacji zawodowych przed 16 lipca, to jego uprawnienia z tego tytułu należy określać zgodnie z rozporządzeniem z 12 października 1993 r.

W myśl art. 103¹ par. 1 k.p. przez podnoszenie kwalifikacji zawodowych rozumie się zdobywanie lub uzupełnianie wiedzy i umiejętności przez pracownika, z inicjatywy pracodawcy albo za jego zgodą.

Kwalifikacje zawodowe pracowników wymagane do wykonywania pracy określonego rodzaju lub na określonym stanowisku mogą być ustalone w przepisach szczególnych, a w zakresie nieokreślonym w tych przepisach - w regulacjach zakładowych (np. w układzie zbiorowym lub w regulaminie wynagradzania).

Zgodnie z wyjaśnieniami Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej, zamieszczonymi na jego stronie internetowej (www.mpips.gov.pl), nowe przepisy kodeksu pracy dotyczą przede wszystkim podnoszenia kwalifikacji zawodowych w ramach pracy aktualnie wykonywanej przez pracownika. Mogą mieć także zastosowanie w przypadku, gdy planowany jest awans pracownika lub gdy pracodawca zamierza zaproponować mu inne warunki pracy (np. pracę na innym stanowisku, ze względu na zmianę profilu prowadzonej działalności).

Natomiast w razie zdobywania przez pracownika np. wiedzy ogólnej zastosowanie będzie miał przepis art. 103⁶ k.p. (omówiony w dalszej części tekstu).

W myśl art. 103¹ par. 2 k.p. pracownikowi podnoszącemu kwalifikacje zawodowe przysługują:

● urlop szkoleniowy oraz

● zwolnienie z całości lub części dnia pracy - na czas niezbędny, aby punktualnie przybyć na obowiązkowe zajęcia i na czas ich trwania.

Urlop szkoleniowy przysługuje w wymiarze:

● sześciu dni - dla pracownika przystępującego do egzaminów eksternistycznych,

● sześciu dni - dla pracownika przystępującego do egzaminu maturalnego,

● sześciu dni - dla pracownika przystępującego do egzaminu potwierdzającego kwalifikacje zawodowe,

● 21 dni w ostatnim roku studiów - na przygotowanie pracy dyplomowej oraz przygotowanie się i przystąpienie do egzaminu dyplomowego.

Urlopu szkoleniowego udziela się w dni, które są dla pracownika dniami pracy, zgodnie z obowiązującym go rozkładem czasu pracy

Prawo do urlopu szkoleniowego nie zależy natomiast od tego, czy kwalifikacje zawodowe są podnoszone w formach szkolnych czy pozaszkolnych. Nowe przepisy nie wprowadzają takiego rozróżnienia.

Wskazane wyżej świadczenia mają obligatoryjny charakter. Pracodawca może ponadto przyznać pracownikowi podnoszącemu kwalifikacje zawodowe inne świadczenia, w tym dodatkowy urlop szkoleniowy.

Za czas urlopu szkoleniowego i zwolnienia z całości lub części dnia pracy pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia. Przy ustalaniu jego wysokości stosuje się par. 5 rozporządzenia ministra pracy i polityki socjalnej z 29 maja 1996 r. w sprawie sposobu ustalania wynagrodzenia w okresie niewykonywania pracy oraz wynagrodzenia stanowiącego podstawę obliczania odszkodowań, odpraw, dodatków wyrównawczych do wynagrodzenia oraz innych należności przewidzianych w kodeksie pracy.

Wynagrodzenie za urlop szkoleniowy ustala się na zasadach obowiązujących przy obliczaniu wynagrodzenia za urlop wypoczynkowy, z tym że składniki wynagrodzenia ustalane w wysokości przeciętnej oblicza się z miesiąca, w którym przypadł urlop szkoleniowy.

Zgodnie z wyjaśnieniami Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej, o zakwalifikowaniu danego egzaminu do określonej grupy egzaminów końcowych, na które przysługuje urlop szkoleniowy, decyduje przepis rangi ustawowej lub przepis wydany na podstawie ustawy.

Zgodnie z ustawą z 7 września 1991 r. o systemie oświaty:

● na podstawie egzaminów eksternistycznych osoba, która ukończyła 18 lat i nie jest uczniem żadnej szkoły, może uzyskać świadectwo ukończenia szkoły podstawowej, gimnazjum lub liceum ogólnokształcącego;

● egzamin maturalny umożliwia uzyskanie świadectwa dojrzałości po ukończeniu: liceów, czteroletnich techników albo trzyletnich techników dla absolwentów zasadniczych szkół zawodowych;

● egzamin potwierdzający kwalifikacje zawodowe umożliwia uzyskanie dyplomu potwierdzającego takie kwalifikacje - po ukończeniu m.in. zasadniczej szkoły zawodowej, czteroletniego technikum lub trzyletniego technikum dla absolwentów zasadniczej szkoły zawodowej.

Egzaminem potwierdzającym kwalifikacje zawodowe jest także m.in. egzamin kwalifikacyjny, o którym mowa w par. 1 pkt 5 rozporządzenia ministra edukacji i nauki z 3 lutego 2006 r. w sprawie uzyskiwania i uzupełniania przez osoby dorosłe wiedzy ogólnej, umiejętności i kwalifikacji zawodowych w formach pozaszkolnych. Umożliwia on ocenę poziomu opanowania wiadomości i umiejętności z zakresu zawodu występującego w klasyfikacji zawodów szkolnictwa zawodowego, przewidzianego do kształcenia w zasadniczej szkole zawodowej. Jego zdanie umożliwia uzyskanie tytułu zawodowego.

Ministerstwo wyjaśniło także, że wymiar urlopu na ostatnim roku studiów jest niezależny od tego, jakiego rodzaju studia kończy pracownik. Urlop szkoleniowy w wymiarze 21 dni przysługuje w sytuacji, gdy program konkretnych studiów (w tym także podyplomowych) wymaga: złożenia pracy dyplomowej albo złożenia egzaminu dyplomowego, bądź też złożenia pracy dyplomowej i egzaminu dyplomowego.

Nowe przepisy k.p. nie przewidują natomiast urlopu szkoleniowego na egzaminy kończące naukę na poszczególnych latach studiów. Pracodawca może jednak przyznać taki dodatkowy urlop w zawieranej z pracownikiem umowie szkoleniowej.

W myśl art. 103⁶ k.p., pracownikowi zdobywającemu lub uzupełniającemu inną wiedzę i umiejętności niż związane z jego doskonaleniem zawodowym (np. w zakresie wiedzy ogólnej lub jego hobby) pracodawca można przyznać urlop bezpłatny i/lub zwolnienie z całości lub części dnia pracy - w wymiarze ustalonym w porozumieniu zawieranym przez strony. W takim przypadku pracownik nie zachowuje prawa do wynagrodzenia za ten okres.

Przepisy rozporządzenia ministra edukacji narodowej oraz ministra pracy i polityki socjalnej z 12 października 1993 r. w sprawie zasad i warunków podnoszenia kwalifikacji zawodowych i wykształcenia ogólnego dorosłych rozróżniają kształcenie w formach szkolnych i pozaszkolnych, ze skierowaniem lub bez skierowania pracodawcy.

Regulacji tych nie stosuje się w zakresie unormowanym odrębnie w innych przepisach dotyczących podnoszenia kwalifikacji albo w układach zbiorowych pracy lub przepisach o wynagradzaniu pracowników.

Zgodnie z rozporządzeniem, kształcenie dorosłych w formach szkolnych odbywa się w szkołach podstawowych, ponadpodstawowych i szkołach wyższych.

Pracownikowi, który przed 16 lipca podjął naukę w szkole na podstawie skierowania pracodawcy, przysługują urlop szkoleniowy i zwolnienia z części dnia pracy - w wymiarach określonych w rozporządzeniu, płatne według zasad obowiązujących przy obliczaniu wynagrodzenia za urlop wypoczynkowy.

Takiemu skierowanemu pracownikowi:

● przystępującemu do egzaminów końcowych, w tym egzaminów eksternistycznych, w szkołach ponadpodstawowych wszystkich typów lub

● który po ukończeniu szkoły ponadpodstawowej przystępuje do egzaminu dojrzałości

- przysługuje urlop szkoleniowy w wymiarze sześciu dni roboczych.

Skierowanemu pracownikowi, który podjął naukę w szkole wieczorowej, przysługują zwolnienia z części dnia pracy nieprzekraczające pięciu godzin tygodniowo, jeżeli czas pracy nie pozwala na punktualne przybycie na zajęcia.

Skierowanemu pracownikowi, który podjął naukę w szkole ponadpodstawowej systemem zaocznym, przysługuje urlop szkoleniowy w każdym roku szkolnym w wymiarze do 12 dni roboczych, przeznaczony na udział w zajęciach obowiązkowych (konsultacjach).

Natomiast wymiar urlopu szkoleniowego w każdym roku studiów w szkole wyższej, przeznaczonego na udział w obowiązkowych zajęciach oraz przygotowanie się i przystąpienie do egzaminów, wynosi dla pracownika skierowanego:

● na studia wieczorowe - 21 dni roboczych, a

● na studia zaoczne - 28 dni roboczych.

W ostatnim roku studiów w szkole wyższej skierowanemu pracownikowi przysługuje dodatkowo 21 dni roboczych urlopu szkoleniowego na przygotowanie pracy magisterskiej (dyplomowej) oraz przygotowanie się i przystąpienie do egzaminu magisterskiego (dyplomowego).

Urlop szkoleniowy lub zwolnienie z części dnia pracy dla pracownika skierowanego uczącego się w systemie mieszanym wynosi:

● w części przewidzianej na kształcenie w systemie dziennym - na czas trwania obowiązkowych zajęć,

● w części przewidzianej na kształcenie w systemie wieczorowym i zaocznym - w wymiarze proporcjonalnym do czasu trwania nauki w danym systemie.

Pracownikowi, który przed 16 lipca rozpoczął podnoszenie kwalifikacji zawodowych w formach pozaszkolnych na podstawie skierowania pracodawcy, przysługuje - o ile zawarta między stronami umowa nie stanowi inaczej - urlop szkoleniowy na udział w obowiązkowych zajęciach oraz zwolnienie z części dnia pracy - w wymiarze określonym w rozporządzeniu, płatne według zasad obowiązujących przy obliczaniu wynagrodzenia za urlop wypoczynkowy.

Wymiar urlopu szkoleniowego na udział w obowiązkowych zajęciach w ciągu całego okresu trwania nauki na studiach podyplomowych zaocznych wynosi dla takiego skierowanego pracownika do 28 dni roboczych.

Wymiar urlopu szkoleniowego przeznaczonego na przygotowanie się i przystąpienie do egzaminów końcowych dla pracownika skierowanego na:

● wieczorowe i zaoczne studia podyplomowe,

● kursy wieczorowe i zaoczne oraz seminaria,

● samokształcenie kierowane,

wynosi do sześciu dni roboczych i jest ustalany przez pracodawcę w zależności od czasu trwania szkolenia i egzaminów.

Wymiar urlopu szkoleniowego przeznaczonego na udział w obowiązkowych konsultacjach dla pracownika skierowanego na kursy zaoczne wynosi do dwóch dni roboczych w miesiącu.

Natomiast wymiar urlopu szkoleniowego przeznaczonego na udział w konsultacjach dla skierowanego pracownika, odbywającego samokształcenie kierowane, wynosi do trzech dni roboczych w całym okresie samokształcenia.

Pracownikowi skierowanemu na wieczorowe studia podyplomowe oraz na kursy i seminaria przysługuje także zwolnienie z części dnia pracy nieprzekraczające pięciu godzin tygodniowo, jeżeli czas pracy nie pozwala na punktualne przybycie na zajęcia.

Natomiast pracownikowi, który przed 16 lipca podjął kształcenie w szkole lub w formie pozaszkolnej bez skierowania pracodawcy, mógł zostać udzielony urlop bezpłatny i zwolnienie z części dnia pracy, bez zachowania prawa do wynagrodzenia, w wymiarze ustalonym na zasadzie porozumienia między pracownikiem i pracodawcą.

Adam L. chce rozpocząć od października studia zaoczne. Wolałby jednak na razie nie informować o tym pracodawcy. Jego bezpośredni przełożony jest mu niechętny, ale ma odejść wkrótce na emeryturę. Adam K. wolałby zwrócić się do pracodawcy o zgodę na szkolenie dopiero po jego odejściu z pracy.

Zasadą jest, że zgoda pracodawcy powinna zostać wyrażona przed rozpoczęciem podnoszenia kwalifikacji zawodowych przez pracownika i dotyczyć całego rozpoczynanego procesu kształcenia, umożliwiającego faktyczne podniesienie kwalifikacji do zakładanego poziomu (np. uzyskanie tytułu magistra). Pracodawca może jednak także wyrazić zgodę na podnoszenie kwalifikacji w sytuacji, gdy pracownik rozpoczął kształcenie we własnym zakresie i dopiero później wystąpił do niego o zgodę. W przypadku uzyskania takiej późniejszej zgody, Adam L. będzie kontynuował naukę już jako podnoszenie kwalifikacji zawodowych na podstawie kodeksu pracy. Będzie mu więc przysługiwać np. uprawnienie do urlopu szkoleniowego. Gdyby jednak nie uzyskał zgody pracodawcy, nie będzie mógł skorzystać z urlopu.

Ważne Rozporządzenie z 12 października 1993 r. ma zastosowanie do pracowników, którzy rozpoczęli podnoszenie kwalifikacji zawodowych przed 10 kwietnia 2010 r., a także po 10 kwietnia, ale przed 16 lipca 2010 r. Nowe przepisy kodeksu pracy stosuje się natomiast do pracowników rozpoczynających podnoszenie tych kwalifikacji od 16 lipca 2010 r.

Adam C. ma zostać zatrudniony na stanowisku nauczyciela. Wymagania, jakie powinien spełniać, zostały określone w art. 9 ustawy z 26 stycznia 1982 r. - Karta nauczyciela i w wydanym na jego podstawie rozporządzeniu ministra edukacji narodowej z 12 marca 2009 r. w sprawie szczegółowych kwalifikacji wymaganych od nauczycieli.

Robert B., mający średnie wykształcenie, chce ukończyć studia, co umożliwiłoby mu awans u zatrudniającego go pracodawcy. Podczas rozmowy, przeprowadzonej z jego inicjatywy w połowie sierpnia, pracodawca wyraził zgodę na uzupełnienie przez niego wykształcenia. Strony nie spisały żadnej umowy, ale ustna zgoda pracodawcy jest skuteczna.

Aby szkolący się pracownik mógł skorzystać z uprawnień przewidzianych w kodeksie pracy, podnoszenie przez niego kwalifikacji zawodowych musi nastąpić z inicjatywy albo za zgodą pracodawcy. W myśl art. 300 kodeksu pracy w związku z art. 60 kodeksu cywilnego, taka zgoda może być wyrażona przez każde zachowanie się pracodawcy, które ujawnia jego wolę w dostateczny sposób. Nie musi być więc wyrażona na piśmie .

Teresa H. ma od października rozpocząć studia za zgodą pracodawcy. W tej sytuacji będzie jej przysługiwać zwolnienie z całości lub części dnia pracy - na czas niezbędny, aby mogła punktualnie przybyć na obowiązkowe zajęcia i na czas ich trwania. Nowe przepisy k.p. nie określają limitu takich zwolnień. Nie będą one jednak przysługiwać w sytuacji, jeśli program nauki będzie przewidywać zajęcia tylko w czasie wolnym od pracy dla Teresy H.

Natomiast urlop szkoleniowy będzie przysługiwał jej tylko w ostatnim roku studiów - w wymiarze 21 dni na przygotowanie pracy dyplomowej oraz przygotowanie się i przystąpienie do egzaminu dyplomowego. Gdyby Teresa H. chciała korzystać z urlopu szkoleniowego także we wcześniejszych latach nauki (np. w celu przygotowania się do sesji), powinna zwrócić się o przyznanie jej takiego uprawnienia przez pracodawcę. Powinno ono zostać przewidziane w umowie szkoleniowej, określającej prawa i obowiązki stron.

Ważne Zgodnie z wyjaśnieniami Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej, urlop szkoleniowy na podstawie kodeksu pracy nie przysługuje, jeżeli przepisy nie wiążą z ukończeniem danej formy kształcenia obowiązku potwierdzenia uzyskania kwalifikacji zawodowych w formie egzaminu. Urlop szkoleniowy nie przysługuje więc w przypadku, gdy organizator podnoszenia kwalifikacji zawodowych przez pracownika sam zadecydował, że dana forma kształcenia kończy się "egzaminem", nazwanym przez niego "eksternistycznym" lub "potwierdzającym kwalifikacje zawodowe"

Tomasz K. został skierowany przez pracodawcę na studia zaoczne we wrześniu 2009 r. W tej sytuacji przysługuje mu w każdym roku studiów urlop szkoleniowy w wymiarze 28 dni roboczych - na udział w obowiązkowych zajęciach oraz przygotowanie się i przystąpienie do egzaminów. W ostatnim roku studiów przysługuje mu dodatkowo 21 dni roboczych urlopu szkoleniowego - na przygotowanie pracy magisterskiej (dyplomowej) oraz przygotowanie się i przystąpienie do egzaminu magisterskiego (dyplomowego).

W przypadku powtarzania semestru (roku) nauki z powodu niezadowalających wyników w nauce można jednak odmówić pracownikowi udzielenia tych świadczeń przez okres powtarzania semestru (roku) nauki.

Natomiast Helenie O., która z inicjatywy pracodawcy podejmie studia w październiku 2010 r., będzie - z mocy prawa - przysługiwać urlop szkoleniowy tylko w statnim roku studiów - w wymiarze 21 dni, na przygotowanie pracy dyplomowej oraz przygotowanie się i przystąpienie do egzaminu dyplomowego.

Mariusz K. został skierowany przez swego pracodawcę na kurs wieczorowy w marcu 2010 r. W takim przypadku, jeśli strony nie uzgodniły inaczej w treści umowy, przysługiwał mu urlop szkoleniowy przeznaczony na przygotowanie się i przystąpienie do egzaminów końcowych - do sześciu dni roboczych (wymiar tego urlopu był ustalany przez pracodawcę w zależności od czasu trwania szkolenia i egzaminów). Mariuszowi K. przysługiwało także zwolnienie z części dnia pracy - w wymiarze nieprzekraczającym pięciu godzin tygodniowo, jeżeli czas pracy nie pozwalał na punktualne przybycie na zajęcia.

Zgodnie z umową zawartą przez strony, wysyłany od października na studia Paweł K. zobowiązał się do przepracowania u pracodawcy dwóch lat po ich ukończeniu. Strony zastrzegły, że jeśli w tym okresie pracodawca zwolni go dyscyplinarnie, to pracownik będzie musiał zwrócić mu m.in. wynagrodzenie za czas urlopu szkoleniowego. Taki zapis umowy jest jednak nieważny. W przypadku dyscyplinarnego zwolnienia pracownika pracodawca może żądać od niego tylko zwrotu odpowiedniej części dodatkowych świadczeń, poniesionych na rzecz pracownika w związku ze szkoleniem. Nie dotyczy to natomiast obligatoryjnych świadczeń. Pracodawca nie może więc skutecznie domagać się zwrotu wynagrodzenia za czas urlopu szkoleniowego, wykorzystanego przez pracownika zgodnie z kodeksem pracy.

Tomasz M. jest pracownikiem agencji reklamowej. Zajmuje się także żeglarstwem. Na wrzesień planowane jest zgrupowanie przed zawodami. Pracodawca Tomasza M. popiera jego zainteresowania, ale nie ma obowiązku udzielenia mu płatnego urlopu szkoleniowego. Postanowił natomiast przyznać pracownikowi urlop bezpłatny, w związku z czym strony zawarły odpowiednie porozumienie w tej sprawie.

Marek J. ma rozpocząć studia wieczorowe z inicjatywy pracodawcy. W umowie szkoleniowej, zawartej przez strony, przewidziano, że będzie mu przysługiwać zwrot kosztów szkolenia (w tym podręczników i dojazdów). Marek J. zobowiązał się natomiast nie korzystać w związku ze studiami z żadnych zwolnień od pracy. Taki zapis umowy, mniej korzystny dla pracownika niż przepisy kodeksu pracy, jest jednak nieważny.

Marta K. została zatrudniona w dziale windykacyjnym spółki. Zgodnie z regulaminem wynagradzania obowiązującym u jej pracodawcy, osoba zajmująca to stanowisko powinna mieć wyższe wykształcenie ekonomiczne lub prawnicze. Ryzyko związane z niespełnianiem tych wymagań przez Martę K. obciąża spółkę. Płaci ona także Marcie K. wynagrodzenie przewidziane dla tego stanowiska, mimo jej niższych kwalifikacji. Z tych względów jesienią Marta K. rozpocznie studia zaoczne z inicjatywy pracodawcy. Do podnoszenia przez nią kwalifikacji zawodowych będą miały zostosowanie nowe przepisy kodeksu pracy.

@RY1@i02/2010/181/i02.2010.181.168.0010.001.jpg@RY2@

Anna Puszkarska, radca prawny

Anna Puszkarska

radca prawny

Art. 103¹ - 103⁶ ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).

Art. 3 ustawy z 20 maja 2010 r. o zmianie ustawy - Kodeks pracy oraz ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych (Dz.U. nr 105, poz. 655).

Art. 9 ust. 1 pkt 3 i art. 10 ustawy z 7 września 1991 r. o systemie oświaty (t.j. Dz.U. z 2004 r. nr 256, poz. 2572 z późn. zm.).

Art. 2 ust. 1 ustawy z 27 lipca 2005 r. - Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz.U. nr 164, poz. 1365 z późn. zm.).

Par. 5 rozporządzenia ministra pracy i polityki socjalnej z 29 maja 1996 r. w sprawie sposobu ustalania wynagrodzenia w okresie niewykonywania pracy oraz wynagrodzenia stanowiącego podstawę obliczania odszkodowań, odpraw, dodatków wyrównawczych do wynagrodzenia oraz innych należności przewidzianych w kodeksie pracy (Dz.U. nr 62, poz. 289 z późn. zm.),

Par. 1, par. 3-5, par. 7 i par. 9-11 rozporządzenia ministra edukacji narodowej oraz ministra pracy i polityki socjalnej z 12 października 1993 r. w sprawie zasad i warunków podnoszenia kwalifikacji zawodowych i wykształcenia ogólnego dorosłych (Dz.U. nr 103, poz. 472 z późn. zm.).

Par. 1 pkt 5 rozporządzenia ministra edukacji i nauki z 3 lutego 2006 r. w sprawie uzyskiwania i uzupełniania przez osoby dorosłe wiedzy ogólnej, umiejętności i kwalifikacji zawodowych w formach pozaszkolnych (Dz.U. nr 31, poz. 216).