Nie można ponownie nabyć prawa do odprawy rentowej

Pracodawcy mają obowiązek wypłaty odprawy pieniężnej na rzecz pracowników odchodzących na emeryturę lub rentę z tytułu niezdolności do pracy.

Jest to jednak świadczenie jednorazowe. Dlatego też pracownik nie może nabyć do niego prawa po ponownym zatrudnieniu się i następnie kolejnym przejściu na emeryturę lub rentę. Wynika to z zasady jednorazowości tego świadczenia wyrażonej wprost w art. 921 par. 2 k.p.

Wskazywał na to również Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z 8 października 1998 r. (III APa 53/98, Apel.-W-wa 1999/1/5), podnosząc, że art. 92¹ par. 2 k.p. stwierdzający, że pracownik, który otrzymał odprawę emerytalną, nie może ponownie nabyć do niej prawa, oznacza, że ustawodawca określił prawo do odprawy emerytalnej jako uprawnienie jednorazowe, a także uwzględnił fakt możliwości wielokrotnego, a nie jednorazowego przechodzenia pracowników na emeryturę lub rentę. Wcześniejsze uzyskanie prawa do takiej odprawy uniemożliwia zatem ponowne nabycie odprawy w związku z możliwym ustaniem kolejnych stosunków pracy, które emeryci lub renciści mogą ponownie nawiązywać po przejściu na emeryturę lub rentę z tytułu niezdolności do pracy.

Informacja o wypłacie odprawy emerytalnej lub rentowej powinna być przez pracodawcę zamieszczona w wydawanym pracownikowi świadectwie pracy, gdyż pozwala to następnemu pracodawcy zorientować się, że odprawa ta była już wypłacona pracownikowi.

W praktyce zdarzały się kontrowersje, czy pracownik, który otrzymał już odprawę w związku z przejściem na rentę z tytułu niezdolności do pracy i ponownie podjął pracę, a potem przeszedł na emeryturę, ma prawo do odprawy emerytalnej. Istniały bowiem wątpliwości, czy przepis art. 92¹ k.p. przewiduje jedną odprawę emerytalnorentową, czy też dwa rodzaje odpraw, tj. odprawę emerytalną i odprawę rentową oraz czy zakaz ponownego wypłacania odprawy dotyczy tylko tego samego rodzaju odprawy, czy też w ogóle odprawy emerytalno-rentowej.

Sąd Najwyższy, dokonując w uzasadnieniu uchwały z 18 marca 2010 r. (II PZP 1/10, LEX nr 566118) całościowej interpretacji art. 92¹ k.p. uznał, że mamy do czynienia z jednym świadczeniem. Stwierdził wyraźnie, że gramatyczna wykładnia przepisu art. 92¹ par. 1 k.p. prowadzi do wniosku, że w razie spełnienia przez pracownika dwóch przesłanek: ustania stosunku pracy i przejścia na jedno z alternatywnie wymienionych świadczeń ubezpieczeniowych (emeryturę lub rentę), związanych z odmiennymi ryzykami, przysługuje jedna rodzajowo odprawa. Ponadto wskazał, że ustawodawca posługuje się zarówno w tytule rozdziału, jak i w treści omawianego artykułu pojęciem "odprawa" w liczbie pojedynczej.

Należy zatem podkreślić, że pracownik, który uzyskał już prawo do odprawy w związku z przejściem na emeryturę lub rentę z tytułu niezdolności do pracy i ponownie podjął zatrudnienie, nie uzyska już drugi raz odprawy, choćby obecnie przechodził na inne świadczenie z ZUS- u. W art. 92¹ k.p. mamy bowiem do czynienia tylko z jedną odprawą, którą można tylko raz uzyskać w karierze zawodowej.

Sporne w praktyce było też rozstrzygnięcie, czy pracownik ma prawo do odprawy uzupełniającej, która zwiększałaby kwotę pobranej już uprzednio odprawy emerytalnej lub rentowej. Nierzadko bowiem pracownik ponownie przechodzący na emeryturę lub rentę uzyskałby znacznie wyższe świadczenie niż uprzednio wypłacone.

W orzecznictwie sądowym został wyrażony pogląd o możliwości przyznania pracownikowi, który otrzymał już odprawę emerytalną lub rentową, odprawy uzupełniającej, co w praktyce uznawano za argument uzasadniający prawo do odprawy uzupełniającej. Otóż w wyroku z 2 października 1990 r. (I PR 285/90, LEX nr 14666) Sąd Najwyższy stwierdził, że pracownikowi, który pobrał odprawę emerytalną, a następnie w związku z ponownym zatrudnieniem i ponownym przejściem na emeryturę, uzyskał prawo do odprawy emerytalnej od ostatniego zakładu pracy - odprawa ta przysługuje w ograniczonym zakresie. Ponadto Sąd Najwyższy wskazał, że jeżeli np. pracownikowi w chwili przechodzenia na emeryturę przysługiwała jednorazowa odprawa w wysokości trzymiesięcznego wynagrodzenia odpowiadająca 15-letniemu okresowi pracy oraz jeżeli ten sam pracownik w chwili "ponownego przejścia na emeryturę" wykazywał się już 20-letnim okresem pracy, za który odprawa przysługuje w wysokości sześciomiesięcznego wynagrodzenia, to przyznanie mu odprawy odpowiadającej różnicy między sześciomiesięcznym a trzymiesięcznym wynagrodzeniem stanowi uzupełnienie tylko odprawy poprzedniej, ze względu na spełnienie warunku wymaganego do otrzymania odprawy w wyższej wysokości.

Podkreślić należy jednak, że pogląd ten jest obecnie zupełnie nieuzasadniony i wyraźnie sprzeczny z zasadą jednorazowości odprawy emerytalnej. Pracownik, który otrzymał już odprawę emerytalną i ponownie podjął pracę, nie może po raz drugi nabyć prawa do odprawy emerytalnej niezależnie od tego, jaka byłaby jej wysokość.

Podobnie wypowiedział Sąd Najwyższy w uchwale z 18 marca 2010 r. (II PZP 1/10, LEX nr 566118), stwierdzając, że otrzymanie przez pracownika odprawy z tytułu przejścia na rentę z powodu niezdolności do pracy wyklucza nabycie przez tego pracownika prawa do kolejnej odprawy z tytułu przejścia na emeryturę lub prawa do odprawy uzupełniającej, stanowiącej różnicę wysokości odprawy emerytalnej i wysokości otrzymanej odprawy rentowej (art. 92¹ par. 2 k.p.).

Nie ma przy tym żadnego znaczenia, czy ta ponowna odprawa byłaby wyższa od poprzedniej pobranej przez pracownika. Warto też zaznaczyć, że wskazane powyżej orzeczenie Sądu Najwyższego z 2 października 1990 r. zapadło w odmiennym stanie prawnym, gdy jeszcze nie obowiązywał art. 92¹ k.p. Nie można więc zasadnie odnosić go do obecnie obowiązującej regulacji w zakresie odprawy emerytalnej lub rentowej.

Pracownicy nie mają zakazu pobierania kilkukrotnie innych odpraw pieniężnych przysługujących z innych tytułów prawnych. Dlatego też należy bardzo dokładnie sprawdzić rodzaj odprawy, jaką poprzednio pobrał pracownik, aby bezzasadnie nie odmówić mu odprawy emerytalnej lub rentowej.

Wskazywał na to także Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z 5 czerwca 2007 r. (I PK 58/07, M.P.Pr. 2007/9/479), gdzie podkreślono, że pobranie przez pracownika odprawy rentowej z tytułu okresowego ustania stosunku pracy w związku z nabyciem prawa do renty chorobowej na podstawie art. 29a ustawy o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin nie wyklucza nabycia prawa do odprawy pieniężnej z tytułu ustania kolejnego stosunku pracy w związku z przejściem na emeryturę, ani na podstawie art. 92¹ par. 2 k.p. W tej konkretnej sprawie wynikało to z tego, że odprawa, którą poprzednio odebrał pracownik, przysługiwała mu z tytułu renty chorobowej, nie była to więc odprawa określona w art. 92¹ k.p., która przysługuje w związku z ustaniem zatrudnienia z powodu przejścia na emeryturę lub rentę z tytułu niezdolności do pracy.

Podobnie byłoby także wówczas, gdyby pracownik odebrał poprzednio odprawę niezwiązaną ze stosunkiem pracy, np. odprawę w związku ze zwolnieniem ze służby wojskowej, a później nawiązał stosunek pracy i odszedł na emeryturę. Także w takim przypadku brak byłoby podstaw do odmowy wypłacenia mu odprawy emerytalnej lub rentowej.

Nie można też mylić odprawy emerytalnej lub rentowej z odprawą pieniężną przysługującą na podstawie ustawy o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników. Są to bowiem zupełnie odmienne i niezależne świadczenia. Wypłacenie odprawy związanej z rozwiązaniem umowy o pracę z przyczyn niedotyczacych pracownika nie pozbawia więc pracownika prawa do odprawy emerytalnej lub rentowej.

Jolanta J. na skutek złego staniu zdrowia rozwiązała umowę o pracę w związku z uzyskaniem renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Pracodawca wypłacił jej wówczas odprawę rentową. Po kilku miesiącach Jolanta J. poczuła się lepiej i zatrudniła się na pół etatu w spółce Y. Po przepracowaniu dwóch lat uzyskała prawo do emerytury i rozwiązała umowę o pracę, decydując się na przejście na emeryturę. Zażądała wówczas od aktualnego pracodawcy wypłacenia odprawy emerytalnej. Spółka jednak odmówiła, wskazując, że otrzymała ona już odprawę, odchodząc z pracy u poprzedniego pracodawcy. Jolanta J. nie zgadzając się z tym, złożyła do sądu pracy pozew o zasądzenie na jej rzecz odprawy emerytalnej. Podnosiła, że uprzednio nie otrzymała takiej odprawy, tylko odprawę rentową. Sąd jednak oddalił jej powództwo. Wskazał, że odprawa emerytalno-rentowa jest świadczeniem jednorazowym, a powódka już z niego skorzystała u poprzedniego pracodawcy.

Adam Z. był zatrudniony w spółce X. Odchodząc z pracy na emeryturę w 2007 roku, otrzymał odprawę emerytalną w kwocie 3100 zł. Następnie w 2009 roku ponownie podjął pracę w tej spółce. W maju 2010 roku rozwiązał za porozumieniem stron umowę o pracę, uznając, że będzie korzystał wyłącznie z emerytury. Zażądał wówczas wypłaty uzupełniającej odprawy emerytalnej, gdyż na podstawie układu zbiorowego pracy, obecnie obowiązującego w spółce, uzyskałby znacznie wyższą odprawę emerytalną w wysokości 7200 zł. Pracodawca odmówił wypłaty tej odprawy, wskazując na to, że odprawa jest wypłacana tylko raz. Adam Z. złożył więc pozew do sądu pracy, żądając zasądzenia kwoty 4100 zł tytułem odprawy uzupełniającej. Podnosił, że jest pokrzywdzony, bo obecnie miałby prawo do wyższej odprawy emerytalnej. Sąd oddalił jednak jego powództwo. Wskazał, że pracownik tylko raz może otrzymać odprawę emerytalną niezależnie od tego, czy ponowna odprawa byłaby dla niego korzystniejsza.

Ryszard Sadlik

sędzia Sądu Okręgowego w Kielcach

Art. 92¹ ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).