Pracownik musi mieć aktualne orzeczenie lekarskie

Badania chronią zdrowie pracownika i interes pracodawcy. Zapewniają, że pracę będzie świadczyć osoba zdolna do jej należytego wykonywania. Pracodawca nie może dopuścić do pracy pracownika bez aktualnego orzeczenia lekarskiego stwierdzającego brak przeciwwskazań do pracy na określonym stanowisku. Zgodnie z wyrokiem SN z 18 grudnia 2002 r. (I PK 44/02, OSNP 2004/12/209) aktualnym orzeczeniem lekarskim jest orzeczenie stwierdzające stan zdrowia pracownika w dacie, w której ma być dopuszczony do pracy. Zachowuje ono aktualność we wskazanym w nim okresie, ale traci ją w razie wystąpienia w tym czasie zdarzeń, które mogą wskazywać na zmianę stanu zdrowia pracownika. Warto przy tym zwrócić uwagę, że zgodnie z wyrokiem SN z 16 grudnia 1999 r. (I PKN 469/99, OSNP 2001/10/346) przeciwwskazanie lekarskie do wykonywania przez pracownika choćby jednego obowiązku należącego do zakresu czynności na zajmowanym stanowisku pracy uzasadnia wypowiedzenie mu umowy o pracę.

W myśl art. 229 par. 1 k.p. wstępnym badaniom lekarskim podlegają:

● osoby przyjmowane do pracy,

● młodociani pracownicy przenoszeni na inne stanowiska pracy, a także

● inni pracownicy przenoszeni na stanowiska pracy, na których występują czynniki szkodliwe dla zdrowia lub warunki uciążliwe.

Wstępnym badaniom lekarskim podlegają zatem osoby przyjmowane do pracy, bez względu na to, czy mają wyniki badań przeprowadzonych u poprzedniego pracodawcy.

Zgodnie z wyrokiem NSA w Warszawie z 7 listopada 2002 r., II SA 3358/01, Pr.Pracy 2003/3/38, posiadanie przez osobę przyjmowaną do pracy świadectwa stwierdzającego jej uprawnienia do wykonywania określonego zawodu nie jest tożsame z posiadaniem orzeczenia lekarskiego stwierdzającego brak przeciwwskazań do pracy na konkretnym stanowisku, w związku z czym nie zwalnia jej z obowiązku poddania się wstępnym badaniom lekarskim, o których mowa w art. 229 par. 1 k.p.

Badaniom wstępnym nie podlegają jednak osoby przyjmowane ponownie do pracy u danego pracodawcy na to samo stanowisko lub na stanowisko o takich samych warunkach pracy, na podstawie kolejnej umowy o pracę zawartej bezpośrednio po rozwiązaniu lub wygaśnięciu poprzedniej umowy o pracę z tym pracodawcą.

Pracownik podlega także okresowym badaniom lekarskim. Częstotliwość takich badań zależy od szkodliwości czynników, na jakie narażeni są pracownicy wykonujący pracę na danym stanowisku. Wymagania obowiązujące w tym zakresie zostały ustalone w załączniku nr 1 do rozporządzenia ministra zdrowia i opieki społecznej z 30 maja 1996 r. w sprawie przeprowadzania badań lekarskich pracowników, zakresu profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami oraz orzeczeń lekarskich wydawanych do celów przewidzianych w kodeksie pracy.

Okresowe badania lekarskie przeprowadza się w miarę możliwości w godzinach pracy. Za czas niewykonywania pracy w związku z przeprowadzanymi badaniami pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia. W takim przypadku stosuje się zasady obowiązujące przy ustalaniu wynagrodzenia za urlop wypoczynkowy, przy czym składniki ustalone w przeciętnej wysokości należy obliczać z miesiąca, w którym miało miejsce niewykonywanie pracy.

W sytuacji przejazdu na badania do innej miejscowości pracownikowi przysługują ponadto należności na pokrycie kosztów przejazdu - według zasad obowiązujących przy podróżach służbowych.

Pracodawca zatrudniający pracowników w warunkach narażenia na działanie substancji i czynników rakotwórczych lub pyłów zwłókniających jest obowiązany zapewnić tym pracownikom okresowe badania lekarskie także:

● po zaprzestaniu pracy w kontakcie z tymi substancjami, czynnikami lub pyłami,

● po rozwiązaniu stosunku pracy, jeżeli zainteresowana osoba zgłosi wniosek o objęcie takimi badaniami.

Badania lekarskie pracownika są przeprowadzane na podstawie skierowania wystawionego przez pracodawcę. Skierowanie powinno zawierać:

● określenie rodzaju badania, jakie ma być wykonane,

● w przypadku osób przyjmowanych do pracy lub pracowników przenoszonych na inne stanowisko pracy - określenie stanowiska pracy, na którym ta osoba ma być zatrudniona (w tym przypadku pracodawca może wskazać na skierowaniu dwa lub więcej stanowisk pracy, w kolejności odpowiadającej potrzebom zakładu),

● w przypadku pracowników - określenie stanowiska pracy, na którym pracownik jest zatrudniony,

● informacje o występowaniu na stanowisku pracy czynników szkodliwych dla zdrowia lub warunków uciążliwych oraz aktualne wyniki badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia, wykonanych na tym stanowisku.

Zgodnie z ustawą z 27 czerwca 1997 r. o służbie medycyny pracy, badania profilaktyczne są wykonywane na podstawie umowy zawartej przez pracodawcę z podstawową jednostką służby medycyny pracy. Podstawowymi jednostkami służby medycyny pracy są:

● zakłady opieki zdrowotnej tworzone i utrzymywane w celu sprawowania profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracującymi,

● jednostki organizacyjne zakładów opieki zdrowotnej wydzielone w celu realizacji profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracującymi,

● lekarze wykonujący indywidualną praktykę lekarską, indywidualną specjalistyczną praktykę lekarską lub wykonujący zawód w formie grupowej praktyki lekarskiej.

Wyboru jednostki służby medycyny pracy powinien dokonać pracodawca w porozumieniu z przedstawicielami pracowników (zakładową organizacją związkową lub - w razie jej braku - z przedstawicielami pracowników wybranymi w sposób przyjęty u tego pracodawcy). Badania profilaktyczne pracowników mogą wykonywać tylko lekarze spełniający wymagania określone we wskazanym wyżej rozporządzeniu ministra zdrowia i opieki społecznej z 30 maja 1996 r. Rejestr takich lekarzy prowadzą wojewódzkie ośrodki medycyny pracy, które udostępniają go zainteresowanym pracodawcom.

Zakres badań profilaktycznych określa rozporządzenie ministra zdrowia i opieki społecznej z 30 maja 1996 r. Lekarz przeprowadzający badania może ponadto poszerzyć ich zakres o dodatkowe specjalistyczne badania konsultacyjne oraz badania dodatkowe, a także wyznaczyć krótszy termin następnego badania, niż określono w rozporządzeniu, jeżeli stwierdzi, że jest to niezbędne dla prawidłowej oceny stanu zdrowia osoby przyjmowanej do pracy lub pracownika.

Pracodawca powinien przekazać lekarzowi informacje o występowaniu czynników szkodliwych dla zdrowia lub warunków uciążliwych, w tym również aktualne wyniki badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia, występujących na stanowisku pracy. Wskazane jest, aby lekarz uzupełnił informacje pracodawcy o spostrzeżenia z przeprowadzonych wizytacji stanowisk pracy.

Badanie profilaktyczne kończy się orzeczeniem lekarskim stwierdzającym brak przeciwwskazań zdrowotnych do pracy na określonym stanowisku pracy lub też istnienie takich przeciwwskazań. Takie orzeczenia wydawane są w formie zaświadczeń, według wzorów zawartych w załącznikach nr 2 i 3 do wskazanego wyżej rozporządzenia. Zaświadczenie lekarskie otrzymuje zarówno pracodawca, jak i pracownik. Pracodawca powinien przechowywać je w aktach osobowych pracownika.

W przypadku gdy pracodawca lub pracownik nie godzi się z treścią wydanego zaświadczenia, może wystąpić w terminie siedmiu dni od wydania zaświadczenia - za pośrednictwem lekarza, który je wydał - z wnioskiem o ponowne badanie. Takie badanie przeprowadza się w wojewódzkim ośrodku medycyny pracy, właściwym ze względu na miejsce świadczenia pracy lub siedzibę jednostki organizacyjnej, w której jest zatrudniony pracownik, a jeżeli kwestionowane zaświadczenie zostało wydane przez lekarza zatrudnionego w wojewódzkim ośrodku medycyny pracy - w najbliższej jednostce badawczorozwojowej w dziedzinie medycyny pracy.

Ponowne badanie powinno być przeprowadzone w terminie 14 dni od złożenia wniosku.

Ustalone na jego podstawie orzeczenie lekarskie jest ostateczne. Jest ono podstawą do wydania zaświadczenia przez lekarza przeprowadzającego ponowne badanie.

W przypadku niezdolności do pracy trwającej dłużej niż 30 dni, spowodowanej chorobą, pracownik podlega kontrolnym badaniom lekarskim w celu ustalenia zdolności do wykonywania pracy na dotychczasowym stanowisku

Pomimo skierowanie pracodawcy Adam J. nie poddał się badaniom okresowym. W tej sytuacji pracodawca nałożył na niego karę porządkową, a ostatecznie - wobec spełnienia wymogów z art. 52 k.p. - zwolnił go dyscyplinarnie. Zgodnie z wyrokiem SN z 27 stycznia 2004 r. (I PK 293/03, OSNP 2004/24/414) skierowanie pracownika na wymagane prawem badania lekarskie nie może być traktowane jako szykana ze strony pracodawcy i poszukiwanie pretekstu do zwolnienia pracownika, zwłaszcza gdy odmowa pracownika poddania się badaniu jest irracjonalna, godzi w jego osobisty interes, a pracodawcę naraża na odpowiedzialność związaną z dopuszczeniem go do pracy na stanowisku narażającym na działanie substancji szkodliwych dla zdrowia, bez aktualnych badań lekarskich.

ABC Sp. z o.o. zawarła umowę zlecenia z Mariuszem K. Zgodnie z jej treścią Mariusz K. zobowiązał się do poddania badaniom lekarskim, przy czym koszty takich badań będą obciążać zleceniobiorcę.

Wymagane badania lekarskie pracowników są przeprowadzane na koszt pracodawcy. Pracodawca ponosi także inne koszty profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami, niezbędnej z uwagi na warunki pracy

ABC Sp. z o.o. dopuściła do pracy nowo zatrudnionego Tomasza K. bez badań lekarskich. Po ujawnieniu tego faktu zarząd spółki doszedł do wniosku, że w tej sytuacji zawarta z nim umowa o pracę była nieważna. Zgodnie z wyrokiem SN z 7 lipca 2005 r. (II UK 275/04, OSNP 2006/5-6/96) dopuszczenie do pracy bez aktualnego badania lekarskiego nie jest jednak elementem oświadczenia woli o zawarciu umowy o pracę i z tego względu nie może powodować jej nieważności.

Dopuszczenie pracownika do pracy bez aktualnego orzeczenia lekarskiego może być natomiast uznane za zewnętrzną przyczynę wypadku przy pracy (m.in. wyroki SN z 7 lutego 2006 r., I UK 192/05, M.P.Pr 2006/5/269, oraz z 18 sierpnia 2009 r., I PK 18/09, LEX nr 528154).

Adam B. został przeniesiony przez swego pracodawcę na stanowisko, na którym występują czynniki szkodliwe dla zdrowia, bez wypowiedzenia zmieniającego - na podstawie art. 42 par. 4 k.p. Również w takim przypadku podlega on badaniom wstępnym.

Anna Puszkarska

radca prawny

Art. 229 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).

Art. 2 ust. 2, art. 12-13 ustawy z 27 czerwca 1997 r. o służbie medycyny pracy (t.j. Dz.U. z 2004 r. nr 125, poz. 1317 z późn. zm.).

Par. 2-5 i par. 7-8 rozporządzenia ministra zdrowia i opieki społecznej z 30 maja 1996 r. w sprawie przeprowadzania badań lekarskich pracowników, zakresu profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami oraz orzeczeń lekarskich wydawanych do celów przewidzianych w kodeksie pracy (Dz.U. nr 69, poz. 332 z późn. zm.).

Par. 5 rozporządzenia ministra pracy i polityki socjalnej z 29 maja 1996 r. w sprawie sposobu ustalania wynagrodzenia w okresie niewykonywania pracy oraz wynagrodzenia stanowiącego podstawę obliczania odszkodowań, odpraw, dodatków wyrównawczych do wynagrodzenia oraz innych należności przewidzianych w kodeksie pracy (Dz.U. nr 62, poz. 289 z późn. zm.).