Pracodawca nadal musi dostosowywać stanowisko pracy do potrzeb niepełnosprawnych pracowników

Zgodnie z par. 48 rozporządzenia ministra pracy i polityki socjalnej z 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy oraz par. 5 załącznika nr 3 do tego rozporządzenia, każdy pracodawca zatrudniający niepełnosprawnych pracowników powinien zapewnić, aby:

● stanowiska pracy (czyli przestrzeń pracy, wraz z wyposażeniem w środki i przedmioty pracy, w której pracownik wykonuje pracę),

● urządzenia higienicznosanitarne oraz

● dojścia do nich

były przystosowane do potrzeb i możliwości tych pracowników w zakresie wynikającym z ich zmniejszonej sprawności.

Obowiązki w tym zakresie dotyczą zarówno pracodawców z otwartego, jak i z chronionego rynku pracy (czyli zakładów pracy chronionej i zakładów aktywności zawodowej) - niezależnie od obowiązków wynikających z ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych. Ciążą one na pracodawcach niezależnie od stopnia i rodzaju niepełnosprawności zatrudnianych osób. Przystosowanie środowiska pracy wymaga działań adekwatnych do rodzaju dysfunkcji. Może ono wymagać przeprowadzenia prac dostosowawczych, ale w niektórych przypadkach wystarczające są zmiany organizacyjne.

W świetle art. 208 k.p. bezpieczne i higieniczne warunki pracy w pomieszczeniach, w których jednocześnie wykonują pracę pracownicy zatrudnieni przez różnych pracodawców, powinny być zapewnione w ramach współpracy między pracodawcami. Natomiast w przypadku przyjęcia pracowników tymczasowych obowiązki w tym zakresie spoczywają na pracodawcy użytkowniku.

Realizację obowiązku przystosowania środowiska pracy może sprawdzić Państwowa Inspekcja Pracy. Dodatkowo, zgodnie z art. 237¹¹ k.p., może być ona przedmiotem oceny służby bezpieczeństwa i higieny pracy, specjalisty z zakresu BHP lub samego - odpowiednio przeszkolonego - pracodawcy.

Od 31 marca 2010 r. obowiązuje nowe brzmienie art. 4 ust. 5 ustawy o rehabilitacji, nadane ustawą z 8 stycznia 2010 r. o zmianie ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz.U. nr 40, poz. 223).

Zgodnie z tym przepisem zatrudnienie osoby o znacznym lub umiarkowanym stopniu niepełnosprawności na otwartym rynku pracy jest dopuszczalne w dwóch przypadkach.

Pierwszym z nich jest zatrudnianie tych osób w formie telepracy (czyli pracy wykonywanej regularnie poza zakładem pracy, z wykorzystaniem środków komunikacji elektronicznej).

Zgodnie z art. 67¹⁷ k.p., jeżeli telepraca jest wykonywana w domu pracownika, to pracodawca nie ma obowiązku dbałości o bezpieczny i higieniczny stan pomieszczeń pracy ani zapewnienia odpowiednich urządzeń higienicznosanitarnych, choć - zgodnie z art. 67¹⁴ k.p. - ma prawo przeprowadzać kontrolę w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy, za uprzednią zgodą telepracownika. Wydaje się jednak, że jeśli pracodawca decyduje się na zatrudnienie telepracownika ze szczególnymi potrzebami wynikającymi z niepełnosprawności, to w interesie pracodawcy leży odpowiednie przystosowanie wyposażenia powierzonego osobie niepełnosprawnej. Zapewni to wydajniejszą pracę niepełnosprawnego pracownika.

Drugim przypadkiem dopuszczalnego zatrudniania osób o znacznym lub umiarkowanym stopniu niepełnosprawności na otwartym rynku pracy jest przyjmowanie ich pod warunkiem odpowiedniego przystosowania stanowiska pracy. W przypadku zatrudnienia tych osób przed 31 marca 2010 r. należało ustalić (przy współpracy służby medycyny pracy i zakładowych służb BHP), czy dane stanowisko wymagało przystosowania. Jeżeli tak, pracodawca miał obowiązek przystosować je do potrzeb osoby niepełnosprawnej oraz uzyskać pozytywną opinię Państwowej Inspekcji Pracy o tym przystosowaniu. PIP mogła więc nie tylko przeprowadzać kontrole na zasadach ogólnych. Uzyskanie pozytywnej opinii inspekcji było bowiem niezbędne do rozpoczęcia pracy przez osobę niepełnosprawną. Było to kłopotliwe zwłaszcza w przypadku krótkoterminowych umów o pracę.

Między innymi z tego względu ustawą z 8 stycznia 2010 r. zmieniono ten przepis. Obecnie zatrudnianie osób o znacznym lub umiarkowanym stopniu niepełnosprawności na otwartym rynku pracy jest możliwe pod warunkiem przystosowania stanowiska pracy do potrzeb osoby niepełnosprawnej. PIP nadal ma możliwość przeprowadzenia kontroli w tym zakresie, ale jej opinia nie jest już warunkiem dopuszczenia osoby niepełnosprawnej do pracy.

Należy także zwrócić uwagę, że na pracodawcach otwartego rynku pracy nadal ciążą obowiązki w zakresie przystosowania pomieszczeń higienicznosanitarnych, a także dojść do tych pomieszczeń oraz do stanowisk pracy, w zakresie wynikającym z ogólnych zasad BHP. Przepis art. 4 ust. 5 ustawy o rehabilitacji nie wprowadza w rzeczywistości obowiązków innych niż wynikające z zasad BHP. Formalnie jest on zbędny, ale ma walor porządkujący.

Szczególny charakter podmiotów z chronionego rynku pracy przesądza o tym, że zakres obowiązków przystosowawczych określonych w art. 28 ust. 1 pkt 2 i art. 29 ust. 1 pkt 2 ustawy o rehabilitacji jest inny niż wynikałoby to z ogólnych zasad BHP.

Niespełnienie obowiązku wynikającego z art. 28 i 29 ustawy powoduje utratę statusu zakładu pracy chronionej lub zakładu aktywności zawodowej, zgodnie z art. 30 ust. 3 ustawy o rehabilitacji. Prawidłowe określenie zakresu tego obowiązku przesądza więc o możliwości korzystania z pomocy związanej z legitymowaniem się statusem pracodawcy z chronionego rynku pracy.

Obowiązek przystosowania obejmuje w tym przypadku spełnienie wymogów wynikających z przepisów BHP (w tym określonych w par. 48 rozporządzenia w sprawie ogólnych przepisów BHP i par. 5 załącznika nr 3 do tego rozporządzenia). W stosunku do osób niezatrudnionych przy dozorze i ochronie mienia, konieczne jest dodatkowo spełnienie warunków w zakresie przystosowania i dostępności:

● stanowisk pracy, czyli przestrzeni pracy osób niepełnosprawnych, wraz z wyposażeniem w środki i przedmioty pracy, w której pracownicy ci wykonują pracę,

● pomieszczeń higieniczno- sanitarnych, czyli szatni, umywalni, pomieszczeń z natryskami, ustępów, palarni, jadalni z wyjątkiem stołówek, pomieszczeń do wypoczynku, pomieszczeń do ogrzewania się pracowników oraz pomieszczeń do prania, odkażania, suszenia i odpylania odzieży i obuwia roboczego oraz środków ochrony indywidualnej,

● ciągów komunikacyjnych.

Z art. 28 ust. 1 pkt 2 lit. a) i b) ustawy o rehabilitacji wynika, że wszystkie te warunki muszą zostać zbadane przez PIP. Jeżeli w określonym obiekcie nie ma stanowisk pracy osób niepełnosprawnych, to ocenie podlegają pozostałe aspekty przystosowania. Nie jest natomiast dopuszczalne automatyczne uznanie, że skoro osoby niepełnosprawne nie pracują w danym obiekcie, to nie musi być on dostosowany do ich potrzeb.

Obowiązki w zakresie przystosowania dotyczą obiektów i pomieszczeń użytkowanych przez zakład, w znaczeniu faktycznego korzystania. Mają one zatem zastosowanie do obiektów i pomieszczeń stanowiących własność prowadzącego zakład, użytkowanych, wynajmowanych lub takich, z których zakład korzysta na podstawie użyczenia bądź - w szczególnych sytuacjach - także bez tytułu (np. wynajął dwa pomieszczenia, a faktycznie korzysta z trzech). Z drugiej strony pomieszczenia i obiekty stanowiące własność zakładu są wyłączone spod oceny PIP w zakresie przystosowania, jeżeli zakład faktycznie z nich nie korzysta (np. wynajął je innemu podmiotowi).

Należy także odróżnić pomieszczenia użytkowane przez zakład (których dotyczy ocena PIP) oraz pomieszczenia innego podmiotu, użytkowane przez pracowników zakładu (wyłączone spod tej oceny).

Dodatkowe obowiązki związane z przystosowaniem środowiska pracy do potrzeb osób niepełnosprawnych dotyczą pracodawców wnioskujących o pomoc, o której mowa w art. 26 i 26e ustawy o rehabilitacji.

Wydanie przez PIP pozytywnej opinii o przystosowaniu stanowiska pracy do potrzeb osób niepełnosprawnych jest - stosownie do art. 26 ust. 6 i art. 26e ust. 5 tej ustawy - warunkiem wypłacenia pracodawcy przyznanej przez starostę refundacji kosztów wyposażenia stanowiska pracy lub kosztów adaptacyjnych.

Obowiązek uzyskania pozytywnej opinii PIP dotyczy pracodawców z otwartego oraz z chronionego rynku pracy. PIP ma obowiązek zaopiniowania stanowiska pracy w danym otoczeniu, wyposażonym w określone przedmioty także w odniesieniu do osób o lekkim stopniu niepełnosprawności, których nie dotyczy art. 4 ust. 5 ustawy o rehabilitacji.

Osoba o lekkim stopniu niepełnosprawności ze schorzeniem kręgosłupa została zatrudniona na stanowisku statystyka. Przystosowanie jej stanowiska pracy objęło zakup odpowiedniego krzesła rehabilitacyjnego. Po zawarciu ze starostą umowy refundacyjnej, pracodawca nabył takie krzesło i wystąpił o wypłatę środków. Wypłata nastąpi pod warunkiem, że PIP wyda - na wniosek starosty - pozytywną opinię o tak wyposażonym stanowisku pracy.

Pracodawca zatrudnił księgową na wózku inwalidzkim. Rozmiar pokoju, w którym dotychczas mieścił się dział księgowości, nie pozwalał na takie ustawienie mebli, aby nowa pracownica mogła swobodnie dostać się do biurka. Pracodawca przeniósł zatem dział księgowości do sąsiedniego pomieszczenia, co zapewniło inne ustawienie mebli, dojście do stanowiska pracy i więcej miejsca na stanowisku pracy osoby niepełnosprawnej.

Na posesji zakładu pracy chronionej znajduje się hala sortownicza - ze stanowiskami pracy osób niepełnosprawnych, a także pawilon zaadaptowany na natryski z pomieszczeniem do wypoczynku i ogrzewania się pracowników. Pawilon podlega ocenie w zakresie spełniania warunków BHP oraz dostępności i przystosowania pomieszczeń higienicznosanitarnych wraz z ciągami komunikacyjnymi do potrzeb niepełnosprawnych.

Niepełnosprawni pracownicy zakładu pracy chronionej pracują w obiekcie A. W obiekcie B mieści się biuro zarządu i dział kadr. Mimo że w obiekcie B nie są zatrudnione osoby niepełnosprawne, to obiekt ten musi być przystosowany do ich potrzeb w zakresie ciągów komunikacyjnych i pomieszczeń higienicznosanitarnych.

Zakład pracy chronionej wynajmuje od innego podmiotu segment budynku z osobnym wejściem na gabinet rehabilitacyjny. W innym skrzydle tego budynku jego właściciel prowadzi firmę, w której sprzątają pracownicy zakładu pracy chronionej. W tej sytuacji zakład pracy chronionej ma obowiązek uzyskania opinii PIP w odniesieniu do tej części budynku, w której mieści się gabinet (zakład korzysta z tej części). Nie ma zaś tego obowiązku w odniesieniu do części budynku, w której sprzątają jego pracownicy (nie są to pomieszczenia użytkowane przez ten zakład).

Luiza Klimkiewicz

specjalista do spraw pomocy publicznej Lege Artis Konsulting

Art. 4 ust. 5-6, art. 26 ust. 6, art. 26e ust. 5, art. 28 ust. 1 pkt 2 i art. 29 ust. 1 pkt 2 ustawy z 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (t.j. Dz.U. z 2008 r. nr 14, poz. 92 z późn. zm.).

Par. 48 i par. 5 załącznika nr 3 do rozporządzenia ministra pracy i polityki socjalnej z 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy (t.j. Dz.U. z 2003 r. nr 169, poz. 1650 z późn. zm.).