Po śmierci pracownika jego rodzinie należy wypłacić odprawę zależną od stażu pracy

Przez nawiązanie stosunku pracy pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem, w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę. Musi świadczyć pracę osobiście. Jego śmierć powoduje wygaśnięcie stosunku pracy. Określone uprawnienia przysługują jednak wówczas jego bliskim.

W przypadku wygaśnięcia stosunku pracy z powodu śmierci pracownika pracodawca ma obowiązek sporządzić świadectwo pracy i włączyć je do akt osobowych. Z wnioskiem o wydanie przez pracodawcę świadectwa pracy może wystąpić wówczas członek rodziny zmarłego pracownika, a także inna osoba będąca jego spadkobiercą.

Po śmierci pracownika prawa majątkowe ze stosunku pracy (np. roszczenia o wypłatę wynagrodzenia) przechodzą - w równych częściach - na jego małżonka i inne osoby spełniające warunki wymagane do uzyskania renty rodzinnej, zgodnie z ustawą o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Przy spełnieniu warunków określonych w tych przepisach mogą to być:

● dzieci własne, dzieci drugiego małżonka i dzieci przysposobione,

● przyjęte na wychowanie i utrzymanie przed osiągnięciem pełnoletności wnuki, rodzeństwo i inne dzieci (w tym w ramach rodziny zastępczej), a także

● rodzice (również ojczym, macocha i osoby przysposabiające).

W razie braku takich osób prawa te wchodzą do spadku.

9 czerwca, podczas pracy w ogrodzie, pracownik doznał zawału serca i zmarł. Pozostała po nim żona, 20-letnia córka studentka i 70-letnia matka, która była na utrzymaniu zmarłego. Na pracodawcy ciąży obowiązek wypłacenia tym osobom wynagrodzenia za przepracowaną przez zmarłego część czerwca i ekwiwalentu pieniężnego za niewykorzystany urlop wypoczynkowy. Powinien wypłacić im tę należność w równych częściach, bez konieczności uzyskania przez nich stwierdzenia nabycia spadku i działu spadku. Córka i matka zmarłego powinny jednak wykazać, że spełniają warunki wymagane do uzyskania renty rodzinnej. Gdyby zmarły miał np. jeszcze brata, pracodawca nie uwzględniłby go przy wypłacie świadczeń ze stosunku pracy, gdyż nie jest to osoba spełniająca warunki do otrzymania tej renty.

Zgodnie z uchwałą SN z 25 lipca 1985 r. (III PZP 27/85, OSNC 1986/3/27) w przypadku - zaskarżonego przez pracownika - rozwiązania przez pracodawcę umowy ze skutkiem natychmiastowym, roszczenie o odszkodowanie przewidziane w art. 56 k.p. wchodzi w skład spadku po pracowniku, który zmarł przed wydaniem w tym przedmiocie orzeczenia przez sąd. W postanowieniu z 17 stycznia 2006 r. (I PK 143/05, OSNP 2006/23-24/359) SN stwierdził zaś, że w razie śmierci pracownika, który wystąpił z roszczeniem o przywrócenie do pracy na podstawie art. 45 par. 1 k.p. lub art. 56 par. 1 k.p., a następnie zmarł w toku postępowania, sąd pracy - ze względu na niemożliwość uwzględnienia takiego żądania - orzeka o odszkodowaniu na rzecz następców prawnych lub spadkobierców zmarłego, którzy zgłosili udział w postępowaniu.

W przypadku śmierci pracownika w czasie trwania stosunku pracy (lub w czasie pobierania po jego rozwiązaniu zasiłku z tytułu niezdolności do pracy wskutek choroby) rodzinie zmarłego przysługuje także od pracodawcy odprawa pośmiertna. Jej wysokość jest uzależniona od okresu zatrudnienia pracownika u danego pracodawcy i wynosi:

● jednomiesięczne wynagrodzenie, jeżeli był zatrudniony krócej niż 10 lat,

● trzymiesięczne wynagrodzenie, jeżeli był zatrudniony co najmniej 10 lat,

● sześciomiesięczne wynagrodzenie, jeżeli był zatrudniony co najmniej 15 lat.

Do okresu zatrudnienia, o którym mowa powyżej, wlicza się pracownikowi okres zatrudnienia u poprzedniego pracodawcy, jeżeli zmiana pracodawcy nastąpiła na zasadach określonych w art. 23¹ k.p., a także w innych przypadkach, gdy z mocy odrębnych przepisów nowy pracodawca jest następcą prawnym w stosunkach pracy nawiązanych przez pracodawcę poprzednio zatrudniającego tego pracownika. Wysokość odprawy oblicza się na zasadach obowiązujących przy ustalaniu ekwiwalentu pieniężnego za urlop.

Odprawa pośmiertna przysługuje małżonkowi zmarłego pracownika oraz innym członkom jego rodziny spełniającym warunki wymagane do uzyskania renty rodzinnej zgodnie z przepisami o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Dzieli się ją w częściach równych pomiędzy wszystkie te osoby. W sytuacji, gdy po zmarłym pracowniku pozostał tylko jeden członek rodziny uprawniony do odprawy pośmiertnej, przysługuje mu ona w wysokości połowy wskazanej wyżej kwoty.

Odprawa pośmiertna nie należy się, jeżeli pracodawca ubezpieczył pracownika na życie, a odszkodowanie wypłacone przez instytucję ubezpieczeniową jest nie niższe niż kwota odprawy ustalona na zasadach podanych powyżej. Jeśli odszkodowanie jest niższe od odprawy, pracodawca powinien wypłacić rodzinie różnicę między tymi świadczeniami.

Pracownik był zatrudniony u dwóch pracodawców (u jednego na 3/4, a u drugiego na 1/4 etatu). Pod wpływem alkoholu spowodował wypadek samochodowy, w którym poniósł śmierć. Taka przyczyna zgonu nie pozbawia żony zmarłego prawa do odprawy pośmiertnej od każdego z jego pracodawców (bez względu na wymiar etatu, w wysokości ustalonej w oparciu o zakładowy staż pracy). Jeden z pracodawców twierdzi jednak, że przed śmiercią, po kłótni z przełożonym, pracownik oświadczył, że rozwiązuje umowę ze skutkiem natychmiastowym i po tym dniu już więcej nie stawił się do pracy. Jeśli żona zmarłego pracownika wytoczy przeciwko temu pracodawcy pozew o wypłatę odprawy, sąd rozpoznający tę sprawę będzie uprawniony do ustalenia co do tego, czy w chwili śmierci pracownika umowa o pracę trwała, czy też uległa przedtem rozwiązaniu (por. wyrok SN z 2 lipca 1976 r., I PR 112/76, OSNC 1977/1/16). Roszczenia o odprawę ulegają przedawnieniu tak jak roszczenia ze stosunku pracy, z upływem trzech lat od dnia, w którym stały się wymagalne, czyli od daty śmierci pracownika. Są to sprawy z zakresu prawa pracy, rozpoznawane przez sąd pracy.

W myśl art. 282 par. 1 pkt. 1 k.p. za niewypłacenie członkom rodziny zmarłego pracownika przysługującej im odprawy pośmiertnej (lub wypłacenie jej w zaniżonej wysokości) grozi kara grzywny od 1 tys. zł do 30 tys. zł.

W przypadku gdy pracownik przed śmiercią wyrządził szkodę pracodawcy, istotną kwestią jest także ustalenie, czy odpowiadają za nią spadkobiercy pracownika. Zgodnie z uchwałą SN z 22 września 1972 r. (III PZP 12/72, OSNC 1973/2/22) odpowiedzialność spadkobiercy za dług spadkowy, wynikająca z prostego przyjęcia spadku, nie podlega ograniczeniu tylko z tego powodu, że jest to dług ze stosunku pracy. W szczególnie wyjątkowych wypadkach taka odpowiedzialność podlega jednak ograniczeniu lub nawet wyłączeniu, jeżeli przemawiają za tym zasady współżycia społecznego. Zgodnie z przepisami kodeksu cywilnego do chwili działu spadku spadkobiercy ponoszą solidarną odpowiedzialność za długi spadkowe. Natomiast od tej chwili odpowiadają za długi spadkowe w stosunku do wielkości swoich udziałów. Jak stwierdził SN w wyroku z 28 stycznia 1975 r. (I PR 187/74, OSNC 1975/9/141), również spadkobierca, który odrzucił spadek, może ponosić odpowiedzialność za mienie zagarnięte przez jego poprzednika prawnego na szkodę pracodawcy, jeżeli świadomie skorzystał z wyrządzonej mu w ten sposób szkody. Podstawą jego odpowiedzialności jest wówczas art. 422 k.c.

Przyjmuje się, że także sprawy z powództwa pracodawcy przeciwko spadkobiercom pracownika o odszkodowanie są sprawami ze stosunku pracy, podlegającymi rozpoznaniu przez sąd pracy.

Anna Puszkarska

anna.puszkarska@infor.pl

Art. 63¹, 93, 282 par. 1 pkt. 1 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).

Art. 67 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227 z późn. zm.).

Art. 422, 1034 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Par. 3 rozporządzenia ministra pracy i polityki socjalnej z 15 maja 1996 r. w sprawie szczegółowej treści świadectwa pracy oraz sposobu i trybu jego wydawania i prostowania (Dz.U. nr 60, poz. 282 z późn. zm.).