Minimalny dobowy odpoczynek powinien wynosić nieprzerwanie co najmniej 11 godzin

W przeciwieństwie do czasu pracy przez odpoczynek należy rozumieć czas, w którym pracownik nie pozostaje w dyspozycji swojego pracodawcy. Zatem okresy odpoczynku to czas, w którym pracownik nie musi wykazywać faktycznej gotowości do świadczenia pracy i którym może dysponować według swojego uznania.

Istotą odpoczynku jest to, aby kolejne dniówki oddzielone były okresami wypoczynku o odpowiedniej długości. Kodeks pracy stanowi, że w każdej dobie pracownikowi przysługuje 11 godzin nieprzerwanego odpoczynku (art. 132 k.p.). Przez dobę należy rozumieć kolejne 24 godziny od momentu rozpoczęcia pracy zgodnie z rozkładem czasu pracy.

Doba pracownicza nie musi się więc pokrywać z dobą astronomiczną i może przypadać na godziny różnych dni kalendarzowych, a godziny wyznaczające dobę pracowniczą mogą być różne dla poszczególnych pracowników i mogą się zmieniać w ciągu jednego okresu rozliczeniowego. Jednak odpoczynek zawsze ma się w całości zmieścić w granicach konkretnej doby pracowniczej danego pracownika.

Z regulacji tej wynika więc pośrednio, że maksymalny okres czasu, jaki może przepracować pracownik w danej dobie pracowniczej, nie naruszając dobowej normy odpoczynku wynosi 13 godzin. W zależności od przyjętego systemu i rozkładu czasu pracy pracownik będzie mógł przepracować zatem od 1 (system równoważnego czasy pracy) do 5 (podstawowy system czasu pracy) godzin nadliczbowych.

Pewne modyfikacje w zakresie dobowej normy odpoczynku przez przedłużenie jego okresów obowiązują w tych równoważnych systemach czasu pracy, które przewidują wydłużenie godzin pracy powyżej 12 na dobę - do 16 godzin (dozór urządzeń, pogotowie do pracy - art. 136 k.p.) oraz do 24 godzin na dobę (ochrona osób i mienia, zakładowe straże pożarne - art. 137 k.p.). W tych przypadkach wydłużony okres odpoczynku dobowego stanowi równowartość czasu przepracowanego i przechodzi wówczas częściowo na następną dobę lub całkowicie przypada w kolejnej dobie (przy pracy trwającej 24 godziny na dobę). Wydłużone okresy odpoczynku zastępują wówczas jedenastogodzinny odpoczynek dobowy.

Pracownik pracujący przy dozorze mienia w równoważnym systemie czasu pracy pracował we wtorek 16 godzin - od godziny 8.00 do 24.00. Jego odpoczynek dobowy będzie wynosił 16 godzin i pracownik wykorzysta go w środę od godziny 0.00 do 16.00, mimo że doba pracownicza tego pracownika zakończy się w środę już o godzinie 8.00.

Przepisy kodeksu przewidują minimalną długość okresów odpoczynków. W niektórych sytuacjach okresy te mogą być jednak krótsze niż 11 godzin na dobę. Może to mieć miejsce w dwóch przypadkach (art. 132 par. 2 k.p.), mianowicie:

● pracowników zarządzających w imieniu pracodawcy zakładem pracy,

● w razie konieczności prowadzenia akcji ratowniczej w celu ochrony życia lub zdrowia ludzkiego, ochrony mienia lub środowiska albo usunięcia awarii.

Krótsze okresy należy jednak wyrównać w danym okresie rozliczeniowym okresami dłuższymi, tak aby średnia była zgodna z normą. Można więc powiedzieć, iż w tym przypadku obowiązuje równoważna norma odpoczynku.

Obowiązek pracodawcy zapewnienia podwładnym minimum jedenastogodzinnego odpoczynku nie zostanie zrealizowany w przypadku rozbicia tego okresu na kilka krótszych przerw, które łącznie trwać będą 11 godzin w danej dobie, jak również wtedy, gdy jedenastogodzinna przerwa wykracza poza granice doby pracowniczej.

Żadne przepisy prawa pracy nie określają skutków niewykorzystania przez pracownika czasu odpoczynku z przyczyn leżących po stronie pracodawcy. Jedyną sankcją przewidzianą za naruszenie przepisów o nieprzerwanym odpoczynku jest kara grzywny, o której mowa w art. 281 pkt 5 k.p.

Odpoczynek dobowy w przypadku pracowników służby zdrowia również wynosi nieprzerwanie 11 godzin (art. 32jb ust. 1 ustawy o zakładach opieki zdrowotnej - dalej ustawa o zoz). Natomiast w przypadku pracownika pełniącego dyżur medyczny okres dobowego odpoczynku powinien być udzielony bezpośrednio po zakończeniu pełnienia takiego dyżuru (art. 32jb ust. 2 ustawy o zoz).

Regulacja ta powoduje poważne skutki w zakresie udzielania odpoczynków, gdyż jako regulacja szczególna wyłącza w tym zakresie zasady kodeksu pracy. Ogólnie obowiązujące przepisy prawa pracy przewidują, że czas pełnienia dyżuru nie może naruszać prawa pracownika do dobowego i tygodniowego odpoczynku (art. 151⁵ par. 2 k.p.). W ocenie Państwowej Inspekcji Pracy (PIP) i Ministerstwa Zdrowia z ustawy o zoz wynika zaś, że czas dyżuru uzasadnia przesunięcie momentu rozpoczęcia korzystania z odpoczynku na następną dobę.

Z powyższym stanowiskiem nie zgadzają się niektórzy specjaliści zajmujący się tamatyką czasu pracy, ale w praktyce większość szpitali przyjęła do stosowania powyższą wykładnię zaakceptowaną zarówno przez resort zdrowia, jak i PIP.

Należy zwrócić uwagę, że ustawa o zoz nie przewiduje możliwości skrócenia jedenastogodzinnego odpoczynku dobowego w razie konieczności udziału w akcji ratowniczej albo usunięciu awarii, o których mowa w kodeksie pracy. Oznacza to, że w przypadku skrócenia minimalnego dobowego odpoczynku w wyniku powstania wskazanych wyżej konieczności dojdzie do naruszenia przepisów o czasie pracy.

Pracownik uprawniony do pełnienia dyżurów medycznych wykonuje pracę w poniedziałek od godziny 7.00 do godziny 14.35, a następnie pełni dyżur medyczny przez 16 godzin i 25 minut, tj. do godziny 7.00 we wtorek, pracując w rzeczywistości przez całą dobę. W takim przypadku jedenastogodzinny odpoczynek dobowy powinien rozpocząć we wtorek o 7.00 i zakończyć o 18.00.

Minimalny dobowy odpoczynek kierowców również powinien wynosić nieprzerwanie (w jednym odcinku) co najmniej 11 godzin na dobę liczoną jako 24 kolejne godziny, poczynając od godziny, w której kierowca rozpoczyna pracę zgodnie z obowiązującym go rozkładem czasu pracy. Ustawa o czasie pracy kierowców, podobnie jak ustawa o zoz, nie przewiduje możliwości skrócenia czy podzielenia na części okresu dobowego odpoczynku. Jest to za- tem bardziej rygorystyczne unormowanie w stosunku do uregulowań kodeksu pracy, które dopuszczają możliwość przerwania odpoczynku dobowego w przypadku akcji ratowniczej lub awarii.

Zakaz skracania tego odpoczynku dotyczy tylko kierowców - pracowników niewykonujących przewozów podlegających przepisom rozporządzenia WE nr 561/2006 lub umowy AETR (kierowców pojazdów o dopuszczalnej masie całkowitej poniżej 3,5 tony lub przystosowanych do przewozu do 9 osób łącznie z kierowcą). Natomiast kierowcy podlegający tym ostatnim przepisom mogą korzystać ze skróconych odpoczynków dziennych. Wskazane wyżej przepisy unijne przewidują bowiem możliwość skrócenia okresu odpoczynku dziennego do 9 godzin trzy razy w tygodniu i to bez konieczności rekompensowania skrócenia dziennego okresu odpoczynku. Z kolei umowa AETR przewiduje w razie takiego skrócenia odpoczynku przed upływem następnego tygodnia konieczność rekompensaty w postaci równoważnego okresu odpoczynku (czyli maksymalnie do 2 godzin, gdy skrócono odpoczynek do 9 godzin).

Warto podkreślić, że kierowcy objęci przepisami międzynarodowymi mają prawo do odpoczynku w każdym 24-godzinnym okresie po upływie poprzedniego dziennego okresu odpoczynku lub tygodniowego okresu odpoczynku (art. 8 rozporządzenia WE nr 561/2006), a nie w dobie pracowniczej, która jest charakterystyczna jedynie dla polskich przepisów.

Ustawa o czasie pracy kierowców przewiduje, że odpoczynek dobowy może być wykorzystany w pojeździe, jeżeli znajduje się on na postoju i jest wyposażony w miejsce do spania. Nie można zatem korzystać z odpoczynku dobowego w pojeździe, który jest w ruchu, a więc gdy prowadzi go inny kierowca w przewozach wykonywanych w załodze. Możliwość wykorzystania odpoczynku w pojeździe przewidują także prze- pisy rozporządzenia WE nr 561/2006 lub umowy AETR.

Poza jedenastogodzinnym odpoczynkiem dobowym ustawa o czasie pracy kierowców nie przewiduje żadnych innych odpoczynków dobowych. Więcej możliwości dają przepisy rozporządzenia WE nr 561/2006 i umowy AETR, które przewidują oprócz już wspomnianego odpoczynku skróconego także odpoczynek dzielony, odrębne zasady wykorzystywania odpoczynku z wykorzystaniem promu lub pociągu, a także odpoczynek wykorzystywany w załodze wieloosobowej.

W każdym tygodniu pracownikowi przysługuje prawo do co najmniej 35 godzin nieprzerwanego odpoczynku (art. 133 par. l k.p.). Obejmuje on jedenastogodzinny (lub dłuższy) odpoczynek przysługujący pracownikowi w dobie poprzedzającej rozpoczęcie odpoczynku tygodniowego, co oznacza, że okres 35 godzin zawiera już w sobie 11 godzin wypoczynku dobowego, zatem pracodawca nie musi kumulować tych okresów.

Odpoczynek tygodniowy powinien być zagwarantowany pracownikowi w każdym tygodniu, który zgodnie z przepisami stanowi 7 kolejnych dni kalendarzowych, poczynając od pierwszego dnia okresu rozliczeniowego (art. 128 par. 3 pkt 2 k.p.).

Odpoczynek tygodniowy powinien przypadać w niedzielę, która obejmuje 24 kolejne godziny, poczynając od godziny 6.00 w tym dniu, chyba że u danego pracodawcy została ustalona inna godzina (art. 132 par. 3 k.p.). W sytuacji gdy praca w niedzielę jest dozwolona, odpoczynek tygodniowy może przypadać w innym dniu niż niedziela.

W przypadku pracownika wykonującego pracę w systemach równoważnych przedłużających wymiar dobowego czasu pracy do 16 lub 24 godzin wydłużony zostanie także odpoczynek tygodniowy. Przysługujący takiemu pracownikowi odpoczynek dobowy będzie wynosił bowiem nie 11 godzin, ale okres równoważny do czasu przepracowanego w tym przedłużonym wymiarze.

Przykładowo jeśli bezpośrednio przed odpoczynkiem tygodniowym pracownik pracował w przedłużonym dobowym wymiarze czasu pracy 16 godzin, wówczas jego odpoczynek tygodniowy będzie wynosił 40 godzin (24 godziny + 16 godzin równoważnego odpoczynku dobowego, a nie 11 godzin), a w przypadku pracy przez 24 godziny tygodniowy odpoczynek będzie wynosił odpowiednio 48 godzin.

Tygodniowa norma odpoczynku może także zostać obniżona do 24 godzin w przypadku:

● pracowników zarządzających w imieniu pracodawcy zakładem pracy,

● konieczności prowadzenia akcji ratowniczej w celu ochrony życia lub zdrowia ludzkiego, ochrony mienia lub środowiska albo usunięcia awarii,

● w razie przejścia pracownika na inną zmianę, zgodnie z rozkładem czasu pracy (art. 133 par. 2 k.p.).

Pracownik pracujący na III zmianie rozpoczyna pracę o godzinie 22.00 i kończy o 6.00 rano. W związku z przejściem ze zmiany III na zmianę I z czwartku na piątek, w czwartek zakończy pracę na III zmianie o godzinie o 6.00 rano i po 24 godzinach odpoczynku tygodniowego rozpocznie pracę w piątek o 6.00 rano, rozpoczynając tym samym pracę na I zmianie.

W przypadku pracowników służby zdrowia tygodniowy odpoczynek również wynosi co najmniej 35 godzin obejmujących co najmniej 11 godzin nieprzerwanego odpoczynku dobowego. Okres tego odpoczynku może być skrócony do 24 godzin w przypadku uzasadnionym organizacją pracy w zakładzie.

Chodzi tu o zakłady opieki zdrowotnej przeznaczone dla osób, których stan zdrowia wymaga udzielania całodobowych świadczeń zdrowotnych, gdzie z reguły są pełnione dyżury lekarskie. Wtedy taki skrócony odpoczynek musi zostać udzielany w okresie rozliczeniowym nie dłuższym niż kolejne 14 dni. Oznacza to, że lekarze dyżurujący mają prawo do odpoczynku tygodniowego w wymiarze 24 godzin. Natomiast 14-dniowy okres rozliczeniowy oznacza, że w ciągu pierwszych 7 dni (tygodnia) pracownik może nie mieć udzielonego w ogóle odpoczynku tygodniowego, o ile w ciągu kolejnych 7 dni zostanie mu on udzielony dwukrotnie.

Tygodniowy odpoczynek kierowców powinien trwać co do zasady przez okres co najmniej 35 godzin, który obejmuje odpoczynek dobowy przypadający w dniu, w którym kierowca rozpoczął odpoczynek tygodniowy. Taka regulacja wynika z polskiej ustawy o czasie pracy kierowców. Przy czym przez tydzień w rozumieniu ustawy należy rozumieć okres pomiędzy godziną 00.00 w poniedziałek a godziną 24.00 w niedzielę (art. 2 pkt 5 ustawy o czasie pracy kierowców). Podobnie jak kodeks pracy ustawa o czasie pracy kierowców przewiduje możliwość skracania odpoczynku tygodniowego do 24 godzin w przypadku: pracy w godzinach nadliczbowych z powodu wystąpienia sytuacji i zdarzeń wymagających od kierowcy podjęcia działań dla ochrony życia lub zdrowia ludzkiego oraz mienia albo usunięcia awarii lub w przypadku zmiany pory wykonywania pracy przez kierowcę w związku z jego przejściem na inną zmianę zgodnie z rozkładem czasu pracy.

Powyższe długości odpoczynków tygodniowych dotyczą jednak kierowców małych pojazdów wyłączonych ze stosowania rozporządzenia WE nr 561/2006 i umowy AETR oraz kierowców zatrudnionych w przewozach regularnych o trasach do 50 km.

W przypadku kierowców, do których znajdą zastosowanie przepisy rozporządzenia WE nr 561/2006 lub umowy AETR, zasadą będzie bowiem 45-godzinny odpoczynek tygodniowy, który musi przypadać najpóźniej po sześciu dziennych okresach prowadzenia pojazdu. Odpoczynek ten ma pierwszeństwo przed odpoczynkiem wynikającym z polskiej ustawy o czasie pracy kierowców. Co więcej istnieje możliwość jego skrócenia maksymalnie do 24 godzin bez konieczności spełnienia jakiegokolwiek dodatkowego warunku. Należy jednak pamiętać, że takie działanie pracodawcy może mieć miejsce najczęściej co drugi tydzień, a dodatkowo konieczne będzie zrekompensowanie zabranego odpoczynku w ciągu 3 tygodni następujących po tygodniu, w którym miało miejsce skrócenie odpoczynku. Zrównoważenie ma polegać na wydłużeniu jakiegoś innego odpoczynku (niekoniecznie tygodniowego) o taką liczbę godzin, o ile skrócono wcześniej odpoczynek tygodniowy (maksymalne wydłużenie to 21 godzin w przypadku skrócenia odpoczynku do 24 godzin). Co ważne zrównoważenie odpoczynku musi nastąpić jednorazowo, a nie w kilku dniach.

Łukasz Prasołek

asystent sędziego Sądu Najwyższego, Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych

Art. 128, art. 129, art. 132, art. 133, art. 136, art. 137, art. 281 pkt 5 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).

Art. 32jb ustawy z 30 sierpnia 1991 r. o zakładach opieki zdrowotnej (t.j. Dz.U. z 2007 r. nr 14, poz. 89 z późn. zm.).

Art. 2, art. 8, art. 14, art. 27, art. 31c ustawy z 16 kwietnia 2004 r. o czasie pracy kierowców (Dz.U. nr 92, poz. 879 z późn. zm.).

Art. 4, art. 8 rozporządzenia (WE) 561/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady z 15 marca 2006 r. w sprawie harmonizacji niektórych przepisów socjalnych odnoszących się do transportu drogowego oraz zmieniające rozporządzenie Rady (EWG) 3821/85 i (WE) 2135/98, jak również uchylające rozporządzenie Rady (EWG) nr 3820/85 (Dz. Urz. UE L 102 z 11.04.2006 r., s. 1).