Nauczyciele nie mogą pracować więcej niż 40 godzin w tygodniu

Karta nauczyciela przewiduje, że czas pracy nauczyciela zatrudnionego w pełnym wymiarze zajęć nie może przekraczać 40 godzin na tydzień. Reguła ta oznacza, iż - co do zasady - nauczyciel wszystkie swoje czynności zawodowe powinien wykonać we wskazanym czasie.

Zasada, że czas pracy nauczyciela wynosi 40 godzin na tydzień, nie oznacza, iż ma on obowiązek przebywać na terenie miejsca pracy 40 godzin w tygodniu.

W ramach tygodniowego czasu pracy nauczyciel obowiązany jest realizować:

● zajęcia dydaktyczne, wychowawcze i opiekuńcze, prowadzone bezpośrednio z uczniami lub wychowankami albo na ich rzecz (pensum);

● inne zajęcia i czynności wynikające z zadań statutowych szkoły, w tym zajęcia opiekuńcze i wychowawcze uwzględniające potrzeby i zainteresowania uczniów, z tym że w ramach tych zajęć;

● zajęcia i czynności związane z przygotowaniem się do zajęć, samokształceniem i doskonaleniem zawodowym.

Wykonywanie innych czynności wynikających z zadań statutowych szkoły to przykładowo: udział w posiedzeniach rady pedagogicznej, przeprowadzanie spotkań z rodzicami, sprawdzanie prac pisemnych uczniów, przygotowanie się do prowadzenia zajęć, udział w wycieczkach szkolnych, imprezach okolicznościowych realizowanych przez szkołę, dokształcanie we własnym zakresie i doskonalenie zawodowe.

Pensum nauczyciela to wymiar godzin zajęć dydaktycznych, wychowawczych i opiekuńczych, prowadzonych bezpośrednio z uczniami lub wychowankami albo na ich rzecz nauczycieli zatrudnionych w pełnym wymiarze.

Tak zwane pensum nauczycieli szkoły podstawowej i gimnazjum, w tym specjalnych (patrz tabela), uzupełniane jest obowiązkiem prowadzenia dodatkowych zajęć w wymiarze 2 godzin w tygodniu (art. 42 ust. 2 pkt 2 ustawy z 26 stycznia 1982 r. - Karta nauczyciela - dalej ustawa). Dodatkowe zajęcia - które obowiązany jest prowadzić nauczyciel - obejmują zajęcia opieki świetlicowej lub zajęcia w ramach godzin przeznaczonych w ramowych planach nauczania do dyspozycji dyrektora szkoły, z wyjątkiem godzin przeznaczonych na zwiększenie liczby godzin obowiązkowych zajęć edukacyjnych.

Pensum nauczycieli szkół ponadgimnazjalnych, w tym specjalnych, poszerzone jest o obowiązek prowadzenia zajęć w wymiarze 1 godziny w tygodniu w ramach godzin przeznaczonych w ramowych planach nauczania do dyspozycji dyrektora szkoły, z wyjątkiem godzin przeznaczonych na zwiększenie liczby godzin obowiązkowych zajęć edukacyjnych.

Powyżej opisany powiększony o godzinę lub dwie wymiar zajęć nie dotyczy:

● dyrektora szkoły;

● wicedyrektora szkoły;

● nauczyciela, który obowiązki dyrektora lub wicedyrektora szkoły pełni w zastępstwie nauczyciela, któremu powierzono to stanowisko;

● nauczycieli kolegiów nauczycielskich;

● nauczycieli kolegiów pracowników służb społecznych;

● nauczycieli szkół artystycznych;

● nauczycieli mianowanych lub dyplomowanych zatrudnionych na stanowiskach, na których wymagane są kwalifikacje pedagogiczne, w urzędach organów administracji rządowej.

Wymiar dodatkowych zajęć prowadzonych przez:

● nauczycieli szkół podstawowych i gimnazjów ulega obniżeniu o dwie godziny;

● nauczycieli szkół ponadgimnazjalnych ulega obniżeniu o jedną godzinę

za każdy tydzień niezdolności nauczyciela do pracy, w półrocznym okresie rozliczeniowym.

Obniżenie wymiaru dodatkowych zajęć dotyczy także tych nauczycieli, którzy zatrudnieni są w niepełnym wymiarze czasu pracy. Także w tym przypadku następuje to w półrocznym okresie rozliczeniowym.

W ramach pensum nauczyciel szkoły ponadgimnazjalnej jest obowiązany uczestniczyć ponadto w przeprowadzaniu części ustnej egzaminu maturalnego.

Natomiast w ramach innych zajęć i czynności wynikających z zadań statutowych szkoły, w tym zajęć opiekuńczych i wychowawczych uwzględniających potrzeby i zainteresowania uczniów, nauczyciele poszczególnych szkół są obowiązani uczestniczyć w przeprowadzaniu:

● sprawdzianu w ostatnim roku nauki w szkole podstawowej;

● egzaminu w ostatnim roku nauki w gimnazjum;

● egzaminu potwierdzającego kwalifikacje zawodowe;

● egzaminu maturalnego - z wyjątkiem części ustnej.

Część ustna egzaminu maturalnego traktowana jest jako prowadzenie zajęć dydaktycznych. Przed nowelizacją ustawy, która wprowadziła powyższe zasady. Sąd Najwyższy w uchwale z 22 marca 2007 r. (III PZP 1/07, OSNP 2007/21-22/306) stwierdził, iż uczestnictwo nauczyciela w przeprowadzeniu egzaminu maturalnego stanowi realizację zajęć dydaktycznych w rozumieniu art. 42 ust. 2 pkt 1 ustawy, a zatem odpłatną pracę, która może być powierzona w celu realizacji programu nauczania w godzinach ponadwymiarowych.

Obowiązek uczestnictwa nauczycieli w egzaminach wynika także z art. 9c ust. 11 i 12 ustawy z 7 września 1991 r. o systemie oświaty (t.j. Dz.U. z 2004 r. nr 256, poz. 2572 z późn. zm.). Przepisy te przewidują, iż nauczyciele biorący udział w przeprowadzaniu sprawdzianu i egzaminów wykonują czynności związane z przeprowadzaniem tego sprawdzianu i tych egzaminów w ramach czynności i innych zajęć wynikających z zadań statutowych szkoły (przewidzianych w art. 42 ust. 2 pkt 2 ustawy) oraz ustalonego wynagrodzenia.

Natomiast nauczyciele, w tym nauczyciele będący egzaminatorami, którzy biorą udział w przeprowadzaniu części ustnej egzaminu maturalnego, wykonują czynności związane z przeprowadzaniem tej części egzaminu w ramach zajęć dydaktycznych (pensum). Zasadnicza różnica w stosunku do udziału nauczycieli w opisanych wyżej sprawdzianach i egzaminach wynika z tego, iż w przypadku wykonywania czynności w przeprowadzaniu części ustnej egzaminu maturalnego w wymiarze przekraczającym tygodniowy obowiązkowy wymiar godzin zajęć, o których mowa w art. 42 ust. 2 pkt 1 ustawy, nauczycielowi przysługuje wynagrodzenie za godziny ponadwymiarowe na zasadach określonych w art. 35 ust. 3 ustawy.

Warunki wynagradzania za udział w egzaminach określa rozporządzenie ministra edukacji narodowej z 8 czerwca 2009 r. w sprawie warunków wynagradzania egzaminatorów za udział w przeprowadzaniu sprawdzianu i egzaminów oraz nauczycieli akademickich za udział w przeprowadzaniu części ustnej egzaminu maturalnego (Dz.U. nr 94, poz. 773).

Od określonych w załączonej tabeli (strona 7) zasad ustalania tygodniowego wymiaru zajęć nauczyciela istnieją wyjątki. Pierwszy z nich wynika z tego, iż nauczyciele niektórych szkół, na swój wniosek złożony na piśmie do dyrektora szkoły przed rozpoczęciem zajęć w danym roku szkolnym, mogą realizować zajęcia dydaktyczne, wychowawcze i opiekuńcze w innym wymiarze. W tej sytuacji nauczycielowi należy się wyższe wynagrodzenie stosownie do zwiększonego wymiaru pensum.

Uwzględnienie przez dyrektora szkoły wniosku nauczyciela i realizacja zajęć w danym roku szkolnym w ustalonym z nauczycielem wymiarze określonym są dopuszczalne, jeżeli taka możliwość wynika z zatwierdzonego przez organ prowadzący szkołę arkusza organizacyjnego szkoły.

W omawianym trybie zajęcia wychowawczo-opiekuńcze realizowane mogą być w wymiarze:

● od 19 do 27 godzin - przez nauczycieli przedszkoli specjalnych, szkół podstawowych, gimnazjów, szkół specjalnych, liceów ogólnokształcących, liceów profilowanych i liceów uzupełniających, przedmiotów teoretycznych w szkołach prowadzących kształcenie zawodowe, w tym w szkołach specjalnych i szkolenia rzemieślniczego w schroniskach dla nieletnich oraz zakładach poprawczych, przedmiotów artystycznych i ogólnokształcących w szkołach artystycznych i innych placówkach kształcenia artystycznego, pałaców młodzieży, młodzieżowych domów kultury, ognisk pracy pozaszkolnej, pozaszkolnych placówek specjalistycznych, międzyszkolnych ośrodków sportowych;

● od 23 do 26 godzin - przez nauczycieli praktycznej nauki zawodu we wszystkich typach szkół.

Jedną z konsekwencji realizowania przez nauczyciela zwiększonego tygodniowego wymiaru zajęć jest to, iż niedopuszczalne jest przydzielanie mu godzin ponadwymiarowych, z wyjątkiem godzin doraźnych zastępstw.

Dyrektor szkoły uwzględnił wniosek nauczyciela o realizowanie zajęć dydaktycznych w zwiększonym wymiarze. Inny nauczyciel nie złożył takiego wniosku, ale również w praktyce pracował w zwiększonym wymiarze, ponieważ dyrektor powierzał mu godziny ponadwymiarowe. W przypadku nauczyciela, którego wniosek o zwiększenie pensum został uwzględniony, proporcjonalnemu zwiększeniu ulega jego wynagrodzenie zasadnicze, co skutkuje zwiększeniem wysokości tych dodatków, które liczone są procentowo od wynagrodzenia zasadniczego, np. dodatku stażowego. Zwiększone wynagrodzenie nauczycielowi realizującemu pensum w powiększonym wymiarze należne będzie bez względu na to, czy dodatkowe godziny pracy zostaną faktycznie zrealizowane. Nauczyciel, który pracuje więcej po przydzieleniu mu godzin ponadwymiarowych, otrzyma wynagrodzenie wyłącznie za faktycznie przepracowany czas - nie ulegną zwiększeniu jego dodatki do pensji zależne od wynagrodzenia zasadniczego. Wynagrodzenie za godziny ponadwymiarowe będzie jednak wyższe niż wynagrodzenie za te same godziny przepracowane przez nauczyciela realizującego zwiększone pensum.

Z wnioskiem do dyrektora szkoły o realizację zajęć dydaktycznych w zwiększonym wymiarze wystąpił wicedyrektor szkoły. Dyrektor niezależnie od okoliczności nie ma prawa uwzględnić takiego wniosku. Wicedyrektor szkoły podobnie jak jej dyrektor oraz nauczyciele zajmujący inne stanowiska kierownicze w szkole nie mają prawa realizować zajęć według podwyższonego pensum, ponieważ z mocy ustawy wymiar ich zajęć ulega zmniejszeniu bądź zostają od nich zwolnieni.

Za pracę w pełnym wymiarze uznaje się zarówno pracę nauczyciela realizującego wymiar zajęć określony przez pensum, jak i pracę w zwiększonym wymiarze zajęć na wniosek nauczyciela. Oznacza to, że nauczyciel realizujący zwiększony wymiar pensum na swój wniosek nie ma prawa domagać się żadnych dodatkowych świadczeń poza podwyższonym z tego tytułu wynagrodzeniem. Przykładowo nie ma prawa do dodatkowego urlopu.

Nauczyciele pracujący ponad wyznaczony im wymiar czasu pracy otrzymują natomiast wynagrodzenie za godziny ponadwymiarowe. Rozumie się przez nie przydzielone nauczycielowi godziny zajęć dydaktycznych, wychowawczych lub opiekuńczych powyżej tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin zajęć dydaktycznych, wychowawczych lub opiekuńczych. Pojęcie to jest zatem odmienne od godzin nadliczbowych z kodeksu pracy.

Liczba godzin ponadwymiarowych przydzielonych nauczycielowi nie może przekroczyć 1/4 tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin zajęć nauczyciela, a za jego zgodą 1/2 tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin zajęć. Przepisy ustawy zawierają zakaz przydzielania pracy w godzinach ponadwymiarowych bez zgody kobiet w ciąży, nauczycieli wychowujących dziecko do lat 4 oraz nauczycieli w trakcie odbywania stażu.

W wyroku z 17 września 2008 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu wyraził słuszny pogląd, iż przepisy ustawy, a w szczególności art. 35 ust. 1, określają maksymalny wymiar godzin ponadwymiarowych. Rada gminy nie jest upoważniona do wprowadzania limitów godzin obowiązujących nauczycieli (wyrok WSA we Wrocławiu, IV SA/Wr 281/08, LEX nr 518287).

Z kolei w wyroku z 12 maja 2004 r. (I PK 454/03, OSNP 2005/3/32) Sąd Najwyższy stwierdził, iż praca w godzinach ponadwymiarowych nie stanowi uprawnienia nauczyciela, lecz jest jego obowiązkiem, jeżeli została zarządzona zgodnie z prawem. Zdjęcie z nauczyciela tego dodatkowego obowiązku przez nieprzydzielenie pracy w godzinach ponadwymiarowych nie może być uważane za pogorszenie warunków pracy.

Nauczyciel poza godzinami ponadwymiarowymi ma także obowiązek realizowania doraźnych zastępstw za nieobecnych nauczycieli. Również za tę pracę przysługuje wynagrodzenie. Przez godzinę doraźnego zastępstwa rozumie się przydzieloną nauczycielowi godzinę zajęć dydaktycznych, wychowawczych lub opiekuńczych powyżej tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin zajęć dydaktycznych, wychowawczych lub opiekuńczych, której realizacja następuje w zastępstwie nieobecnego nauczyciela.

Wynagrodzenie za godziny ponadwymiarowe i za godziny doraźnych zastępstw wypłaca się według stawki osobistego zaszeregowania nauczyciela z uwzględnieniem dodatku za warunki pracy.

Karta nauczyciela zawiera również rozwiązanie pozwalające rozliczać w rocznym okresie rozliczeniowym (obejmującym dany rok szkolny) realizację tygodniowego wymiaru zajęć tych nauczycieli, których ustalony plan zajęć w pewnych okresach roku szkolnego nie wyczerpuje obowiązującego ich tygodniowego wymiaru godzin zajęć dydaktycznych. Polega to na tym, iż nauczyciel, który w pewnych okresach roku szkolnego nie jest w stanie zrealizować tygodniowego obowiązkowego wymiaru zajęć, powinien nauczać odpowiednio większą liczbę godzin w innych okresach danego roku szkolnego. Praca wykonywana zgodnie z tak ustalonym planem zajęć nie jest pracą w godzinach ponadwymiarowych.

Kolejny wyjątek dotyczący ustalania czasu pracy nauczycieli obejmuje tych z nich, którzy pełnią w szkole funkcje kierownicze. Dyrektorowi i wicedyrektorowi szkoły oraz nauczycielowi pełniącemu inne stanowisko kierownicze w szkole obniża się tygodniowy obowiązkowy wymiar godzin zajęć. Skala obniżenia obowiązkowego wymiaru zajęć zależy od wielkości i typu szkoły oraz warunków pracy. Przepisy ustawy dopuszczają nawet zwolnienie wyżej wskazanych osób od obowiązku realizacji zajęć dydaktycznych. Identyczne zasady dotyczą nauczycieli, którzy obowiązki kierownicze pełnią w zastępstwie nauczyciela, któremu powierzono stanowisko kierownicze.

Nauczyciel uczy matematyki w liceum ogólnokształcącym. Lekcje prowadzi w klasach pierwszych, drugich i trzecich. Uczniowie klas trzecich kończą rok szkolny z końcem kwietnia i od tego czasu tygodniowy wymiar zajęć nauczyciela ulega zmniejszeniu poniżej pełnego wymiaru, jaki wynika z pensum. We wcześniejszej części roku szkolnego nauczyciel powinien nauczać odpowiednio większą liczbę godzin, tak aby łącznie w okresie roku szkolnego wypracować obowiązkowy tygodniowy wymiar zajęć dydaktycznych. W okresie kiedy nauczyciel świadczy pracę w zwiększonym wymiarze, ale uzupełniającym zmniejszony wymiar zajęć w maju i czerwcu, nie będzie mu przysługiwało wynagrodzenie za godziny ponadwymiarowe.

Zasadą jest, iż nauczyciele zatrudnieni są w pełnym wymiarze czasu pracy. Istnieją jednak wyjątki, ponieważ tygodniowy wymiar zajęć nauczyciela może zostać obniżony. Przed ostatnią nowelizacją ustawy uprawnienie do uwzględnienia takiego wniosku przysługiwało dyrektorowi szkoły. Przed podjęciem takiej decyzji musiał on uzyskać zgodę organu prowadzącego szkołę. Obecnie uprawnienia do określenia przypadków, w jakich nauczycielowi zatrudnionemu w pełnym wymiarze zajęć można obniżyć tygodniowy obowiązkowy wymiar godzin zajęć, powierzono organom prowadzącym szkołę. Organy te posiadają również kompetencje do określenia warunków i trybu tego obniżenia. Określając te przypadki, organ prowadzący musi przestrzegać jednak zasady, iż obniżenie tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin zajęć nie może spowodować zmniejszenia wynagrodzenia oraz ograniczenia innych uprawnień nauczyciela.

W związku z tym, iż obecnie poszczególne przypadki uprawniające do obniżenia obowiązkowego wymiaru zajęć określają organy prowadzące, nie da się wyliczyć, w jakich sytuacjach obniżenie takie może nastąpić. Ustalenie tego wymaga sprawdzenia przepisów obowiązujących nauczyciela w danej szkole. Tylko tytułem przykładu wskazać można, iż obowiązujący w poprzednim stanie prawnym art.43 ustawy przewidywał, iż obniżenie obowiązkowego wymiaru zajęć mogło nastąpić ze względu na stan zdrowia, kształcenie się lub doskonalenie, wykonywanie pracy naukowej albo prac zleconych przez władze szkolne, albo ze względu na szczególne warunki pracy nauczyciela w szkole, albo prowadzenie zajęć w klasach lub grupach ćwiczeń.

Konsekwencją tego, iż nauczyciel korzysta z obniżonego tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin zajęć, jest to, iż nie wolno przydzielać mu godzin ponadwymiarowych. Wyjątek ten nie dotyczy dyrektora, wicedyrektora i innych nauczycieli wykonujących funkcje kierownicze.

Prawo do obniżenia obowiązkowego wymiaru zajęć dotyczy wyłącznie tych nauczycieli, którzy zatrudnieni są w pełnym wymiarze zajęć, a podstawą nawiązania ich stosunku pracy jest umowa o pracę lub mianowanie. Jeżeli zatem nauczyciel zatrudniony w niepełnym wymiarze zajęć chciałby pracować jeszcze krócej, nie może zrobić tego w omawianym trybie i konieczna będzie zmiana warunków płacy i pracy.

W opinii Sądu Najwyższego nauczyciel zatrudniony w szkole w niepełnym wymiarze czasu pracy nie może uzupełnić przewidzianego dla nauczycieli wymiaru czasu pracy (tzw. pensum) godzinami pracy wykonywanej na innym stanowisku, na którym wymiar obowiązującego czasu pracy jest wyższy niż na stanowisku nauczyciela (wyrok SN z 9 lipca 1998 r., I PKN 239/98,OSNP 1999/16/507).

Karta nauczyciela dopuszcza zobowiązanie niektórych nauczycieli do realizowania tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin zajęć wychowawczych także w porze nocnej.

Praca w porze nocnej wiąże się z prawem do dodatkowego wynagrodzenia.

Za każdą godzinę pracy w porze nocnej nauczycielowi przysługuje dodatkowe wynagrodzenie w wysokości 15 proc. godzinowej stawki wynagrodzenia zasadniczego, jednakże nie niższej niż ustalona na podstawie art. 151 [8] par. 1 k.p.

Przypadki, w których nauczyciel może być obowiązany do realizowania tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin zajęć także w porze nocnej, oraz warunki, na jakich praca w porze nocnej może się odbywać, określone zostały w rozporządzeniu ministra pracy i polityki społecznej z 17 maja 2001 r. w sprawie realizowania przez nauczycieli tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin zajęć wychowawczych w porze nocnej (Dz.U. nr 52, poz. 550). Zgodnie z tym rozporządzeniem zajęcia wychowawcze w porze nocnej odbywają się w zakładach poprawczych, schroniskach dla nieletnich, rodzinnych ośrodkach diagnostyczno-konsultacyjnych z internatami oraz placówkach opiekuńczo-wychowawczych zapewniających całodobową opiekę. Dopuszczalne jest również realizowanie zajęć wychowawczych w porze nocnej w specjalnych ośrodkach szkolno-wychowawczych, internatach i bursach szkolnych oraz domach wczasów dziecięcych.

Praca nauczyciela w porze nocnej we wskazanych wyżej szkołach może mieć miejsce tylko w przypadkach wymagających zapewnienia opieki wychowawczej także w porze nocnej ze względu na występowanie przynajmniej jednego z następujących warunków:

● specyfiki szkoły, polegającej w szczególności na przyjmowaniu dzieci także w porze nocnej;

● wieku wychowanków - przedszkolnego lub szkolnego (klasy 1 - 3);

● stanu zdrowia wychowanków - niepełnosprawności lub zaburzeń rozwoju;

● niedostosowania społecznego wychowanków;

● specyfiki środowiska lokalnego, jeżeli stanowi zagrożenie dla wychowanków;

● warunków lokalowych szkoły - rozmieszczenia grup wychowanków w kilku budynkach lub kilku skrzydłach obiektu.

Nauczycielom zobowiązanym do realizowania tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin zajęć wychowawczych także w porze nocnej oprócz zwiększonego wynagrodzenia przysługują specjalne przywileje. Dyrektor szkoły musi im bowiem zapewnić:

● dzień wolny od pracy po zakończeniu pracy w porze nocnej trwającej co najmniej 8 godzin,

● korzystanie co najmniej raz na dwa tygodnie z dwu kolejnych nocy wolnych od pracy, przypadających w sobotę i w niedzielę lub w niedzielę i w poniedziałek.

Dyrektor takiej szkoły powinien zapewnić równomierne obciążenie nauczycieli pracą w porze nocnej z uwzględnieniem zasady, iż nauczyciel wychowujący dziecko w wieku do lat 4 oraz nauczyciel samotnie wychowujący dziecko w wieku do lat 14 może być obowiązany do zapewnienia opieki wychowawczej w porze nocnej wyłącznie za jego zgodą.

Nauczyciela zatrudnionego w pełnym wymiarze zajęć obowiązuje pięciodniowy tydzień pracy. Od tej zasady istnieje wyjątek, ponieważ przepisy ustawy przyznają dyrektorowi szkoły prawo ustalenia czterodniowego tygodnia pracy. Jest to dopuszczalne w przypadku:

● nauczycieli dokształcających się;

● wykonujących inne ważne społecznie zadania;

● jeżeli to wynika z organizacji pracy w szkole.

Specjalne zasady ustalania dni wolnych od pracy obowiązują ponadto w tych szkołach, w których praca odbywa się we wszystkie dni tygodnia. Nauczyciel pracujący w takiej szkole korzysta co najmniej raz na dwa tygodnie z dwu kolejnych dni wolnych od pracy. Jeden z tych dni musi przypadać w niedzielę. Nie dotyczy to jednak nauczycieli pracujących w systemie kształcenia zaocznego.

Zasadą jest, iż za zajęcia dydaktyczne, wychowawcze lub opiekuńcze, wykonywane w dniu wolnym od pracy, nauczyciel nie otrzymuje dodatkowego wynagrodzenia - tylko inny dzień wolny od pracy. Tylko w szczególnie uzasadnionych przypadkach zamiast dnia wolnego nauczyciel otrzymuje odrębne wynagrodzenie. Za pracę w święto, przypadające poza dwoma dniami w tygodniu wolnymi od pracy, nauczyciel otrzymuje inny dzień wolny od pracy. Również w takiej sytuacji w szczególnie uzasadnionych przypadkach zamiast dnia wolnego nauczyciel otrzymać może wynagrodzenie, powiększone o 100-proc. dodatek.

Jeżeli w szczególnie uzasadnionym przypadku nauczycielowi zostaje przyznane odrębne wynagrodzenie, jego wysokość określają przepisy wydane na podstawie art. 30 ust. 5 ustawy. W myśl par. 10 rozporządzenia ministra edukacji narodowej i sportu z 31 stycznia 2005 r. w sprawie wysokości minimalnych stawek wynagrodzenia zasadniczego nauczycieli, ogólnych warunków przyznawania dodatków do wynagrodzenia zasadniczego oraz wynagradzania za pracę w dniu wolnym od pracy (Dz.U. nr 22, poz. 181 z późn. zm.) nauczycielom, którzy w dniu wolnym od pracy realizują zajęcia dydaktyczne, wychowawcze lub opiekuńcze, a nie otrzymują za ten dzień innego dnia wolnego, przysługuje odrębne wynagrodzenie za każdą godzinę pracy obliczane jak za godzinę ponadwymiarową.

Kompetencję szczegółowego określenia zasad rozliczania tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin zajęć nauczycieli, dla których ustalony plan zajęć jest różny w poszczególnych okresach roku szkolnego, czyli przykładowo nauczycieli klas maturalnych w liceach czy technikach, powierzono organom prowadzącym szkołę lub placówkę.

Gmina lub inny organ prowadzący szkołę lub placówkę określa także zasady udzielania i rozmiar obniżek obowiązkowego wymiaru zajęć dla dyrektorów szkół i innych nauczycieli pełniących funkcje kierownicze. Ten sam organ ustala, kiedy możliwe jest zwolnienie tych osób od obowiązku realizacji zajęć dydaktycznych.

W wyroku z 28 stycznia 2010 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim stwierdził, iż przyjęcie, że regulacje w sprawie zasad udzielania i rozmiaru zniżek tygodniowego, obowiązkowego wymiaru godzin zajęć nauczyciela będącego dyrektorem szkoły są przepisami prawa miejscowego obowiązującymi na obszarze jednostki samorządu terytorialnego, przesądza o kompetencjach i proceduralnych aspektach jej stanowienia i ogłaszania. Z całą pewnością taka uchwała jest przepisem prawa miejscowego (wyrok Wojewódzkiego Sadu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim z 28 stycznia 2010 r., II SA/Go 1011/09, Dz.Urz. Lubus 2010/29/450). W tym samym orzeczeniu stwierdzono, że podstawę do wydania uchwały obniżającej dyrektorowi tygodniowy obowiązkowy wymiar godzin zajęć stanowi natomiast art. 42 ust. 7 pkt 2 ustawy.

Uchwała podjęta na podstawie powyższego przepisu ma określać ogólne zasady obniżania tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin, a więc ustawodawca dał możliwość organom prowadzącym szkołę do wydania uchwały o charakterze abstrakcyjnym i generalnym. Taka uchwała nie może więc nosić znamion aktu o charakterze indywidualnym (wskazywać konkretnego dyrektora szkoły, określać godzin zajęć). Indywidualizacja uchwały następuje poprzez jej wykonanie, które należy do organu wykonawczego jednostki samorządu terytorialnego.

Możliwość obniżenia wymiaru czasu pracy dyrektora liceum prowadzonego przez miasto wymaga po pierwsze wydania przez radę miasta uchwały, która określi obowiązkowy wymiar godzin pracy nauczycieli, którym powierzono stanowiska kierownicze w szkołach prowadzonych przez gminę miejską. Uregulowania z takiej uchwały odnosiły się będą do każdego nauczyciela, który obejmie stanowisko dyrektora szkoły. Uchwała nie powinna określać adresatów oznaczonych indywidualnie, czyli wymieniać konkretnych szkół czy ich dyrektorów, ponieważ uchwała taka potencjalnie odnosi się do każdego dyrektora każdej ze szkół prowadzonych przez gminę i może być wykorzystywana w nieograniczonej liczbie przypadków w przyszłości. Na podstawie takiej uchwały organ wykonawczy gminy (burmistrz, prezydent miasta) może określić obniżony wymiar zajęć dyrektora konkretnego liceum.

Organ prowadzący szkołę posiada też kompetencje do określenia tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin zajęć nauczycieli szkół:

●których wymiar zajęć nie jest wskazany w art. 42 ust. 3 ustawy;

● nauczycieli zatrudnionych w publicznych szkołach i szkolnych punktach konsultacyjnych przy przedstawicielstwach dyplomatycznych, urzędach konsularnych i przedstawicielstwach wojskowych Rzeczypospolitej Polskiej;

● nauczycieli prowadzących kształcenie w formie zaocznej;

● nauczycieli kolegiów pracowników służb społecznych;

● nauczycieli kształcenia na odległość;

● nauczycieli realizujących w ramach stosunku pracy obowiązki określone dla stanowisk o różnym tygodniowym obowiązkowym wymiarze godzin;

● pedagogów, psychologów, logopedów zatrudnianych w celu udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej w szkołach i innych placówkach, doradców zawodowych prowadzących zajęcia związane z wyborem kierunku kształcenia i zawodu w celu wspomagania uczniów w podejmowaniu decyzji edukacyjnych i zawodowych;

● bibliotekarzy bibliotek pedagogicznych.

Organ prowadzący decyduje ponadto o tym, w jaki sposób określa się zasady zaliczania do wymiaru godzin poszczególnych zajęć w formie zaocznej i w kształceniu na odległość. Organ prowadzący szkoły nie ma natomiast obecnie obowiązku uzyskiwania opinii organu sprawującego nadzór pedagogiczny przy ustalaniu opisanego powyżej wymiaru pensum nauczycieli.

Liczne rozstrzygnięcia nadzorcze wojewodów wskazują, iż rady gmin lub inne organy prowadzące szkoły przekraczają niekiedy kompetencje związane z ustaleniem zasad rozliczania czasu pracy nauczycieli. Wskazać przykładowo tu można, iż za niedozwolone uznano:

● stanowienia o tym, w jakich sytuacjach nauczyciel, któremu powierzono stanowisko kierownicze, może realizować godziny ponadwymiarowe, a w jakich nie;

● uzależnienie od ilości uczniów przelicznika godzinowego, tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin dla nauczycieli realizujących w ramach stosunku pracy obowiązki określone dla stanowisk o różnym tygodniowym obowiązkowym wymiarze godzin;

● podejmowanie na podstawie upoważnień dotyczących ustalania zasad rozliczania czasu pracy regulacji dotyczących podejmowania dodatkowego zatrudnienia przez nauczycieli;

● określania tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin zajęć dla rehabilitantów ruchowych.

Zajęcia i czynności, które realizuje każdy z nauczycieli w ramach swojego czasu pracy, są rozliczane w różnych cyklach.

Zajęcia dydaktyczne, wychowawcze i opiekuńcze, prowadzone bezpośrednio z uczniami lub wychowankami albo na ich rzecz w ramach pensum są rejestrowane i rozliczane w okresach tygodniowych odpowiednio w dziennikach lekcyjnych lub dziennikach zajęć.

Inne zajęcia i czynności wynikające z zadań statutowych szkoły, w tym zajęcia opiekuńcze i wychowawcze uwzględniające potrzeby i zainteresowania uczniów, w ramach których nauczyciele są obowiązani prowadzić zajęcia dodatkowe w wymiarze dwóch godzin lub jednej godziny (opisane wcześniej), są rejestrowane i rozliczane w okresach półrocznych w dziennikach zajęć pozalekcyjnych. Przy czym ta zasada rozliczania zajęć dodatkowych nie dotyczy zajęć i czynności realizowanych w placówkach opiekuńczo-wychowawczych.

Zapisy z dzienników muszą być uwzględniane przy prowadzeniu ewidencji czasu pracy nauczycieli, która odbywa się na podstawie dokumentacji wymienionej w par. 8 rozporządzenia ministra pracy i polityki socjalnej z 28 maja 1996 r. w sprawie zakresu prowadzenia przez pracodawców dokumentacji w sprawach związanych ze stosunkiem pracy oraz sposobu prowadzenia akt osobowych pracownika (Dz.U. nr 62, poz. 286 z późn. zm.). Przepis ten stanowi, że pracodawca zakłada i prowadzi odrębnie dla każdego pracownika kartę ewidencji czasu pracy w zakresie obejmującym: pracę w poszczególnych dobach, w tym pracę w niedziele i święta, w porze nocnej, w godzinach nadliczbowych oraz w dni wolne od pracy wynikające z rozkładu czasu pracy w przeciętnie pięciodniowym tygodniu pracy, a także dyżury, urlopy, zwolnienia od pracy oraz inne usprawiedliwione i nieusprawiedliwione nieobecności w pracy.

Nauczyciela liceum obowiązuje 40-godzinny tygodniowy wymiar czasu pracy. W ramach tego wymiaru realizuje zajęcia z uczniami w ramach 18-godzinnego pensum, jedną godzinę dodatkowych zajęć na kółku zainteresowań. Pozostałe godziny 40-godzinnego tygodnia pracy nauczyciel poświęcić powinien na zajęcia związane np. z przygotowaniem się do zajęć, sprawdzaniem prac klasowych, samokształceniem, doskonaleniem zawodowym, udziałem w radach pedagogicznych. Wszystkie te czynności wykonywane poza zakresem obowiązkowych zajęć z uczniami nie mogą i nie muszą być udokumentowane przez nauczyciela. Nie są one więc w ogóle objęte ewidencją czasu pracy. Dyrektor szkoły nie ma uprawnienia do pełnego rozliczenia nauczyciela z czterdziestogodzinnego tygodnia pracy.

Specyfika pracy nauczycieli skutkująca odmiennymi od ogólnych zasadami ustalania czasu pracy znajduje odzwierciedlenie także w zakresie uprawnień urlopowych nauczycieli, włączając w to konieczność wykonywania pewnych czynności także w czasie urlopu.

Przeważająca część nauczycieli zatrudniona jest w szkołach, w których przewidziano ferie szkolne (zimowe i letnie). Skutkuje to tym, iż nauczycielom przysługuje urlop odpowiadający okresowi ferii. Powinien on zostać wykorzystany w czasie trwania ferii.

Prawo do pierwszego urlopu nauczyciel uzyskuje dopiero w dniu poprzedzającym ferie szkolne, zaś do następnych z początkiem każdego roku kalendarzowego. W judykaturze wypowiedziano poglądy, iż urlop wypoczynkowy nie przysługuje nauczycielom przebywającym w stanie nieczynnym (wyrok SN z 29 maja 1984 r., I PR 4/84, OSNC 1985/1/16), ani nauczycielom korzystającym z urlopu dla poratowania zdrowia (wyrok Sądu Najwyższego z 10 lutego 1988 r., III PZP 4/88, LEX nr 55402).

W tych szkołach, w których ferie szkolne nie są przewidziane - nauczycielom przysługuje urlop w wymiarze wyższym niż pozostałym pracownikom - 35 dni roboczych w czasie ustalonym w planie urlopów (dotyczy to na przykład nauczycieli w zakładach poprawczych, ale również nauczycieli oddziałów zerowych). Udzielany jest on zgodnie z planem urlopów i w związku z tym zasady korzystania z niego nie różnią się od tych przewidzianych w kodeksie pracy dla ogółu pracowników. Urlop ten może być podzielony, jednak jedna z jego części powinna trwać nieprzerwanie co najmniej 14 dni.

Nauczycielom, którzy byli zatrudnieni tylko przez część roku szkolnego, przysługuje urlop w wymiarze proporcjonalnym do okresu zatrudnienia.

Nauczyciele zatrudnieni w szkołach, w których przewidziano ferie szkolne, dysponują urlopem wypoczynkowym w wymiarze znacznie większym niż pracownicy zatrudnieni na podstawie kodeksu pracy. Przysługuje im bowiem urlop w wymiarze:

● dwóch tygodni w okresie ferii zimowych (w różnych terminach w zależności od województwa),

● odpowiadającym okresowi od dnia zakończenia zajęć dydaktycznych w czerwcu do dnia 31 sierpnia każdego roku.

Pracodawca nie ma natomiast możliwości udzielenia w zgodzie z prawem nauczycielowi zatrudnionemu w szkole feryjnej urlopu wypoczynkowego w okresie trwania zajęć szkolnych, chyba że posiada on uprawnienie do urlopu uzupełniającego. Jeżeli nauczyciel szkoły, w której przewidziano ferie, chce skorzystać z urlopu w czasie zajęć szkolnych - jedynym wyjściem jest dla niego złożenie wniosku o udzielenie urlopu bezpłatnego na okres przewidywanej nieobecności w pracy. Urlop ten może być przyznany nauczycielowi z ważnych przyczyn. Od oceny dyrektora szkoły zależało będzie, czy takie ważne przyczyny zaistniały.

W okresie trwania ferii, w okresie nieprzekraczającym siedmiu dni, dyrektor szkoły może zobowiązać nauczyciela do przeprowadzania egzaminów, prac związanych z zakończeniem roku szkolnego i przygotowaniem nowego roku szkolnego, opracowywania szkolnego zestawu programów oraz uczestniczenia w doskonaleniu zawodowym w określonej formie. Dyrektor może przydzielić nauczycielowi zlecone czynności w różnych okresach. Jedynym ograniczeniem jest w tym przypadku wymóg, aby jeden z odcinków urlopu nauczyciela trwał nieprzerwanie przez cztery tygodnie. W placówkach, w których system feryjny nie obowiązuje, dyrektor nie jest uprawniony do zlecania jakichkolwiek czynności nauczycielom w okresie urlopu.

Konsekwencją ustawowego powiązania terminu wykorzystania urlopu z terminami ferii letnich i zimowych jest wyłączenie możliwości korzystania przez nauczycieli placówek objętych feryjnym systemem nauczania z prawa do skorzystania z urlopu na żądanie. Możliwość taka mogłaby pojawić się co najwyżej wówczas, gdyby nauczycielowi przysługiwało prawo do urlopu uzupełniającego. Inna sytuacja ma miejsce w przypadku nauczycieli podlegających przepisom ustawy, ale zatrudnionych w placówkach, gdzie ferie nie są przewidziane. Mają oni możliwość wykorzystania czterech dni urlopu na żądanie z przysługującego im limitu 35 dni, ponieważ w tym zakresie przepisy ustawy nie zawierają żadnej odrębnej regulacji.

● Procedura uzyskania opinii wobec arkusza organizacji szkoły jest procedurą odrębną od procedury uzyskania opinii wobec udzielenia dyrektorowi szkoły zwolnienia z tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin zajęć dydaktycznych. Skoro więc ustawodawca, w sytuacjach takich jak ta, wprost przewidział obowiązek uzyskania opinii organu sprawującego nadzór pedagogiczny, organ uchwałodawczy winien ten obowiązek wypełnić, czego nie uczynił. Tym samym dopuścił się istotnego naruszenia prawa.

● Nauczyciel zatrudniony w szkole w niepełnym wymiarze czasu pracy nie może uzupełnić przewidzianego dla nauczycieli wymiaru czasu pracy (tzw. pensum) godzinami pracy wykonywanej na innym stanowisku, na którym wymiar obowiązującego czasu pracy jest wyższy niż na stanowisku nauczyciela.

● Uchwała rady powiatu wydana na podstawie art. 42 ust. 7 Karty nauczyciela jest aktem normatywnym powszechnie obowiązującym na terenie powiatu. Kwalifikacja tej uchwały do kategorii aktów prawa miejscowego pociąga za sobą konieczność jej publikacji zgodnej z prawem. Niespełnienie w tym zakresie wymogów wynikających z art. 44 ustawy o samorządzie powiatowym oraz z art. 13 pkt 2 ustawy z 20 lipca 2000 r. o ogłaszaniu normatywnych i niektórych innych aktów prawnych jest istotnym naruszeniem prawa.

● Obowiązujący do czasu zawarcia układu zbiorowego pracy dla nauczycieli art. 42 ust. 6 Karty nauczyciela uzasadnia zobowiązanie nauczyciela do zwiększonego wymiaru zajęć dydaktycznych bez uznania ich za pracę w godzinach ponadwymiarowych zarówno wtedy, gdy według planu zajęć we wcześniejszym okresie pracy czas pracy nauczyciela nie wyczerpywał obowiązującego tego nauczyciela wymiaru zajęć dydaktycznych, jak i wówczas gdy według planu zajęć we wcześniejszym okresie nauczyciel nauczał w odpowiednio większej liczbie godzin niż obowiązujący go wymiar godzin zajęć dydaktycznych.

@RY1@i02/2011/073/i02.2011.073.209.0005.001.jpg@RY2@

Tygodniowe pensum nauczycieli poszczególnych placówek

@RY1@i02/2011/073/i02.2011.073.209.0005.002.jpg@RY2@

Rafał Krawczyk, sędzia Sądu Okręgowego w Toruniu

Rafał Krawczyk

sędzia Sądu Okręgowego w Toruniu

Art. 35, art. 42 - 42c ustawy z 26 stycznia 1982 r. - Karta nauczyciela (t.j. Dz.U. z 2006 r. nr 97, poz. 674 z późn. zm.).

Art. 9c ust. 11 i 12 ustawy z 7 września 1991 r. o systemie oświaty (t.j. Dz.U. z 2004 r. nr 256, poz. 2572 z późn. zm.).

Rozporządzenie ministra pracy i polityki społecznej z 17 maja 2001 r. w sprawie realizowania przez nauczycieli tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin zajęć wychowawczych w porze nocnej (Dz. U. nr 52, poz. 550).