Pracodawca nie musi udowadniać pracownikowi winy, jeżeli mienie przekazał prawidłowo

Zasadą jest, że pracownik odpowiada za szkodę wyrządzoną pracodawcy na skutek niewykonania lub nienależytego wykonania swoich obowiązków tylko w granicach rzeczywistej straty poniesionej przez zatrudniającego i tylko za normalne następstwa działania lub zaniechania, z którego ona wynikła (art. 114 i nast. k.p.). Pracodawca jest obowiązany wykazać okoliczności uzasadniające odpowiedzialność pracownika i wysokość powstałej szkody (art. 116 k.p.). Jeśli została ona wyrządzona przez kilku zatrudnionych, to każdy z nich odpowiada za jej część, stosownie do przyczynienia się i stopnia winy. W przypadku gdy nie jest możliwe ustalenie tych okoliczności, odpowiadają oni w równych częściach (art. 118 k.p.).

Przy odpowiedzialności na zasadach ogólnych odszkodowanie ustala się w wysokości wyrządzonej szkody. Nie może ono jednak przewyższać kwoty trzymiesięcznego wynagrodzenia przysługującego pracownikowi w dniu jej wyrządzenia. Tylko wówczas, gdy szkoda powstała z winy umyślnej, pracownik musi ją naprawić w pełnej wysokości.

Zaostrzone warunki

W myśl art. 124 k.p. za szkodę wyrządzoną w mieniu przekazanym pracownikowi z obowiązkiem zwrotu lub wyliczenia się odpowiada on zasadniczo w pełnej wysokości. Aby uwolnić się od tej odpowiedzialności, musi wykazać, że szkoda powstała z przyczyn od niego niezależnych, a w szczególności na skutek niezapewnienia przez pracodawcę warunków umożliwiających należyte zabezpieczenie przekazanych dóbr. W przepisie tym ustanowiono zatem domniemanie, że szkoda powstała z przyczyn, za które nie odpowiada pracodawca. Na zatrudniającym ciąży jednak obowiązek wykazania poniesionej przez niego szkody.

Jak podsumował to SN w wyroku z 9 sierpnia 1985 r. (IV PR 153/85, OSNC 1986/5/80), jeżeli odpowiedzialność materialna pracownika została oparta na art. 114 k.p., na pracodawcy ciąży obowiązek wykazania zarówno szkody, jak i uchybień zatrudnionego oraz związku przyczynowego między tymi uchybieniami a powstałą szkodą. Natomiast przy konstrukcji prawnej z art. 124 k.p. wykazanie przez pracodawcę istnienia szkody stwarza domniemanie, że miały miejsce zawinione uchybienia pracownika pozostające z nią w związku przyczynowym. Dopiero zatrudniony, jeżeli chce uwolnić się od odpowiedzialności, powinien wykazać, że szkoda powstała z niezależnych od niego przyczyn (art. 124 par. 3 k.p.).

Na zasadach opisanych powyżej pracownicy mogą także przyjąć wspólną odpowiedzialność materialną za mienie powierzone im łącznie z obowiązkiem wyliczenia się (art. 125 k.p.). Podstawą łącznego powierzenia mienia jest wówczas umowa o współodpowiedzialności materialnej, zawarta przez nich z pracodawcą na piśmie. Zatrudnieni odpowiadają wówczas w częściach określonych w umowie. Jednak w razie ustalenia, że szkoda w całości lub w części została spowodowana przez niektórych z nich, za całość szkody lub za jej stosowną część odpowiadają tylko jej sprawcy.

Podstawową przesłanką rozszerzonej odpowiedzialności pracownika jest prawidłowe powierzenie mu mienia. Może ono nastąpić w różny sposób, np. przez złożenie przez zatrudnionego podpisu kwitującego odbiór od przewoźnika określonej liczby przesyłek (wyrok SN z 3 lipca 1979 r., IV PR 209/79, OSNC 1980/1-2/28) lub potwierdzenie w spisie remanentowym danej partii towaru (wyrok SN z 16 sierpnia 1979 r., IV PR 216/79, OSP 1981/1/20). W wyroku z 25 września 1985 r. (IV PR 200/85, OSNC 1986/5/84) SN zwrócił uwagę, że forma potwierdzenia otrzymania towaru przez pracownika, któremu pracodawca powierzył towar, jest obojętna. Może ono nastąpić na dokumencie, jakim przedsiębiorstwo z reguły posługuje się w praktyce przy dostawach towarów, lub w każdy inny sposób świadczący o tym, że pracownik potwierdził otrzymanie danych dóbr.

Pieniądze, towary...

Artykuł 124 k.p. wprowadza rozróżnienie mienia na:

wpieniądze, papiery wartościowe lub kosztowności (par. 1 pkt 1),

wnarzędzia i instrumenty lub podobne przedmioty, a także środki ochrony indywidualnej, odzież i obuwie robocze (par. 1 pkt 2) oraz

winne - obejmujące przede wszystkim towary w sklepie lub w magazynie (par. 2).

Rozróżnienie to ma istotne znaczenie z uwagi na treść art. 126 par. 2 k.p. Na podstawie tego przepisu Rada Ministrów została bowiem uprawniona do określenia, w drodze rozporządzenia, warunków odpowiedzialności za szkodę w innym mieniu (o którym mowa w art. 124 par. 2 k.p.), w ograniczonej wysokości. Zasady tego ograniczenia określa rozporządzenie Rady Ministrów z 10 października 1975 r. w sprawie warunków odpowiedzialności materialnej pracowników za szkodę w powierzonym mieniu. Części jego przepisów nie stosuje się do pracowników ponoszących wspólną odpowiedzialność materialną (zgodnie z art. 125 k.p.), ale niektóre z nich dotyczą tych osób.

Praca w magazynach i sklepach

W przywołanym rozporządzeniu stwierdzono, że złagodzoną odpowiedzialność materialną za szkody w powierzonym mieniu (na zasadach określonych w art. 114 - 116 i art. 118 k.p.) ponoszą pracownicy zatrudnieni:

ww magazynach, w których wyodrębniono pomieszczenie do wydawania towarów (halę spedycyjną) oraz zorganizowano dozór ruchu mienia i osób (warunek wyodrębnienia pomieszczenia wydawania towarów nie jest wymagany w magazynach, w których przeładunek odbywa się systemem automatycznym z urządzeniami pomiarowo-kontrolnymi),

ww sklepach o obsadzie co najmniej sześciu osób i w stoiskach (działach) w domach towarowych (handlowych), jeżeli przy sprzedaży towarów wystawia się dowody sprzedaży, inkaso gotówki jest dokonywane przez kasjerów w wydzielonych kasach, a wydawanie towarów jest dokonywane przez osobę inną niż sprzedawca,

ww sklepach samoobsługowych oraz w stoiskach (działach) samoobsługowych w domach towarowych (handlowych), w których inkaso gotówki jest dokonywane w wydzielonych kasach przy użyciu kas rejestrujących.

Objęcie zatrudnionego odpowiedzialnością materialną na wskazanych wyżej zasadach następuje po uprzednim powiadomieniu go na piśmie o zaistnieniu warunków uzasadniających taką odpowiedzialność. Niezbędne jest przeprowadzenie inwentaryzacji nie później niż w ciągu miesiąca. [przykład 1]

Pracodawca może także zastosować złagodzone zasady odpowiedzialności materialnej za szkody w powierzonym mieniu (przewidziane w art. 114 - 116 i art. 118 k.p.) w stosunku do osób zatrudnionych:

ww magazynach, w których nie ma wyodrębnionego pomieszczenia do wydawania towarów (hali spedycyjnej) i przeładunek nie odbywa się systemem automatycznym z urządzeniami pomiarowo-kontrolnymi,

ww sklepach, w których wydawanie towarów jest dokonywane przez sprzedawcę,

ww sklepach i stoiskach (działach) w domach towarowych (handlowych) z artykułami spożywczymi o obsadzie co najmniej trzech osób i z artykułami przemysłowymi o obsadzie od trzech do pięciu osób, jeżeli inkaso gotówki jest dokonywane przy użyciu kas rejestrujących.

W takich przypadkach przed zastosowaniem złagodzonych zasad odpowiedzialności materialnej pracodawca zasięga opinii zakładowej organizacji związkowej.

Regulacji, o których mowa powyżej, nie stosuje się do pracowników ponoszących wspólną odpowiedzialność materialną (przewidzianą w art. 125 k.p.).

Zmniejszenie należności

Zgodnie z przywołanym wyżej rozporządzeniem wysokość odszkodowania za inne mienie powierzone pracownikowi, który odpowiada za nie po podpisaniu umowy o wspólnej odpowiedzialności, powinna być stosownie obniżona, jeśli sprawowanie nadzoru nad tym mieniem jest utrudnione. Jest to możliwe w szczególności:

wgdy mienie znajduje się w pomieszczeniach, do których ze względu na potrzeby prawidłowej obsługi konsumentów (interesantów) mają dostęp również pracownicy innych działów albo inne osoby (zwłaszcza w placówkach handlowych, w których nabywcy mają swobodny dostęp do towarów), oraz gdy przyjmowanie towarów odbywa się bez przerywania obsługi nabywców,

ww magazynach, sklepach i punktach usługowych, w których praca trwa dłużej niż na jedną zmianę lub w których obsada wynosi co najmniej pięć osób.

Przepisy rozporządzenia poprawiają zatem sytuację pracownika (w porównaniu z art. 124 par. 3 k.p.). Umożliwiają bowiem obniżenie odszkodowania, choćby zatrudnionemu nie udało się wykazać, że niedobór powstał z niezależnych od niego przyczyn. Muszą tylko występować niezależne od niego okoliczności, które utrudniały mu sprawowanie nadzoru nad tymi dobrami. Wykazanie istnienia takich okoliczności ciąży na pracowniku (wyrok SN z 2 grudnia 1982 r., IV PR 337/82, OSNC 1983/7/103).

Również w sytuacji, gdy szkoda w powierzonym mieniu powstała w innych okolicznościach niż opisane powyżej, można obniżyć wysokość odszkodowania. Jest to jednak dopuszczalne tylko w wyjątkowych wypadkach, ze względu na zasady współżycia społecznego. Jak zwrócił uwagę SN w wyroku z 3 grudnia 1976 r. (IV PR 376/76, LEX 14347), decyzja w przedmiocie obniżenia odszkodowania nie została przy tym pozostawiona swobodnemu uznaniu pracodawcy. Powinna ona bowiem uwzględniać obiektywnie występujące okoliczności i podlega kontroli sądu. Obniżenie odszkodowania nie następuje jednak automatycznie. Jest ono uwarunkowane okolicznościami konkretnego stanu faktycznego, jeśli usprawiedliwia on - z punktu widzenia zasad współżycia społecznego - złagodzenie zakresu obowiązku odszkodowawczego, ciążącego na zatrudnionym. [przykład 2]

W wyjątkowych sytuacjach, gdy jest to uzasadnione ze względu na zasady współżycia społecznego, wysokość odszkodowania za powierzone mienie może być obniżona także pracownikom ponoszącym odpowiedzialność materialną na zasadach przewidzianych w art. 114 - 116 i art. 118 k.p. (o których była mowa wyżej).

Obniżenie odszkodowania ustala się, uwzględniając stopień utrudnienia sprawowania nadzoru nad powierzonym mieniem, rodzaj zaniedbań, rozmiar szkody, stopień winy pracownika, jego doświadczenie zawodowe i wyniki dotychczasowej pracy, a także sytuację rodzinną i majątkową. Wysokość odszkodowania powinna być ustalona przez pracodawcę po wysłuchaniu pracownika i po zasięgnięciu opinii reprezentującej go zakładowej organizacji związkowej. [przykład 3]

PRZYKŁAD 1

Więcej obowiązków

Pracownica jest zatrudniona w sklepie samoobsługowym. Płatności za towar są dokonywane w wydzielonych kasach (przy użyciu kas rejestrujących). W takim przypadku zatrudniona odpowiada za szkodę w powierzonym mieniu w granicach rzeczywistej straty poniesionej przez pracodawcę. Ciąży na nim obowiązek wykazania okoliczności uzasadniających jej odpowiedzialność oraz wysokość powstałej szkody. W sytuacji gdy szkoda została wyrządzona przez kilku pracowników, każdy z nich ponosi odpowiedzialność za jej część, stosownie do przyczynienia się do niej i stopnia winy. Odpowiedzialność zatrudnionej nie jest natomiast ograniczona do kwoty jej trzymiesięcznego wynagrodzenia. W wyjątkowym wypadku, gdy jest to uzasadnione ze względu na zasady współżycia społecznego, pracodawca może jednak obniżyć wysokość odszkodowania.

PRZYKŁAD 2

Trudności w nadzorze

Pracownica podpisała umowę o wspólnej odpowiedzialności materialnej. Mienie znajdowało się jednak w pomieszczeniu, do którego ze względu na potrzeby prawidłowej obsługi interesantów mieli dostęp również pracownicy innych działów, co powodowało, że sprawowanie nadzoru było utrudnione. W takiej sytuacji w razie wystąpienia szkody w mieniu pracodawca powinien stosownie obniżyć odszkodowanie, bez konieczności wykazywania przez pracownicę, że powstała ona z niezależnych od niej przyczyn. Przy braku trudności w nadzorze odszkodowanie mogłoby zostać obniżone tylko w wyjątkowym przypadku, umotywowanym zasadami współżycia społecznego.

PRZYKŁAD 3

Obniżenie a treść umowy

W umowie o wspólnej odpowiedzialności materialnej zawarto zapis, że jeden z pracowników odpowiada za szkodę w powierzonym mieniu w jednej trzeciej, a drugi w dwóch trzecich. Z uwagi na trudności w nadzorze nad przekazanymi im dobrami można obniżyć odszkodowanie na podstawie rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie warunków odpowiedzialności materialnej pracowników za szkodę w powierzonym mieniu. W takim przypadku okoliczność, że umowa o wspólnej odpowiedzialności przewiduje większą odpowiedzialność jednego z zatrudnionych, nie stoi na przeszkodzie potraktowaniu obu pracowników w jednakowy sposób. Jak stwierdził SN w wyroku z 23 września 1977 r. (IV PR 207/77, OSNC 1978/10/179), rozporządzenie umożliwia bowiem bardziej elastyczne, korzystniejsze dla pracowników kształtowanie zakresu ich odpowiedzialności materialnej w porównaniu z treścią wiążącej ich umowy o wspólnej odpowiedzialności, w sytuacjach gdy już same formy organizacyjne zakładu rodzą szczególne utrudnienia w roztoczeniu pieczy nad powierzonym mieniem.

Anna Puszkarska

anna.puszkarska@infor.pl

Podstawa prawna

Art. 114 - 116, art. 118, art. 124 - 126 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).

Par. 1 - 9 rozporządzenia Rady Ministrów z 10 października 1975 r. w sprawie warunków odpowiedzialności materialnej pracowników za szkodę w powierzonym mieniu (t.j. Dz.U. z 1996 r. nr 143, poz. 662).