Opinia senatu w sprawie zwolnienia wykładowcy nie jest wiążąca dla rektora

Nawiązanie stosunku pracy z nauczycielem akademickim następuje na podstawie mianowania albo umowy o pracę. Od 1 października 2011 r., na podstawie mianowania zatrudnia się wyłącznie nauczyciela akademickiego posiadającego tytuł naukowy profesora. Przepisy przejściowe stanowią jednak, że osoba dotychczas zatrudniona na podstawie mianowania na czas nieokreślony pozostaje zatrudniona w niezmienionej formie. Z kolei gdy nominacja jest czasowa, trwa ona do upływu okresu zatrudnienia wskazanego w akcie mianowania.

Stosunek pracy z mianowania uznaje się za bardziej stabilną formę zatrudnienia. Pozwala ona uczelniom na zatrzymanie najlepszej, najbardziej wykwalifikowanej kadry naukowo-dydaktycznej (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 28 kwietnia 2009 r., K 27/07, OTK Seria A 2009/4/54). Mianowanemu nauczycielowi akademickiemu daje natomiast gwarancję, że tylko w określonych przez przepisy ustawy z 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyższym (dalej ustawa) okolicznościach pracodawca będzie mógł wypowiedzieć stosunek pracy.

Wyczerpujący katalog takich przyczyn określa art. 124 ustawy. Dla przykładu może to być otrzymanie przez nauczyciela akademickiego oceny negatywnej, podjęcie lub wykonywanie przez niego dodatkowego zatrudnienia bez zgody rektora albo wszczęcie postępowania w sprawie likwidacji uczelni. Stosunek pracy z mianowanym nauczycielem akademickim może być jednak rozwiązany również z innych ważnych przyczyn, po uzyskaniu opinii organu kolegialnego wskazanego w statucie uczelni. To znacznie zwiększa możliwości władz uczelni w tym zakresie.

Istotne, czyli jakie

Ważne przyczyny będące przyczyną rozwiązania stosunku pracy mogą leżeć zarówno po stronie wyższej uczelni, jak i nauczyciela akademickiego. Mogą być przez niego zawinione lub niezawinione. W orzecznictwie Sądu Najwyższego podkreśla się, że ważnej przyczyny nie można utożsamiać jednak z uzasadnioną przyczyną wypowiedzenia umowy o pracę zawartej na czas nieokreślony, o której mowa w art. 45 par. 1 k.p. (por. wyrok z 25 czerwca 2009 r., I PK 228/2008, OSP 2010/3).

Oznacza to, że ustawa dopuszcza rozwiązanie stosunku pracy z mianowania w znacznie węższym zakresie niż kodeks pracy.

Chociaż ustawodawca nie podał przykładowych ważnych powodów zwolnienia, zagadnienie to stało się przedmiotem rozstrzygnięć wielu orzeczeń Sądu Najwyższego. Warto wspomnieć, że poprzednio obowiązująca ustawa o szkolnictwie wyższym z 1990 roku również - w art. 93 - przewidywała możliwość zwolnienia mianowanego nauczyciela z ważnych przyczyn. Treść tego przepisu była bardzo podobna do obecnie obowiązującego art. 125 ustawy. Dlatego orzecznictwo w tym zakresie zachowało swą aktualność.

W wyroku z 2 czerwca 1995 r. (I PRN 25/95, OSNPiUS 1996/4/60) SN stwierdził, że ważną przyczyną wypowiedzenia stosunku pracy może stanowić niedobór zajęć dydaktycznych, a więc sytuacja, w której nauczyciel nie jest w stanie wywiązać się z obowiązku wypracowania pensum. Jednak nieznaczny brak pełnego obciążenia zajęciami dydaktycznymi nie jest ważną przyczyną (por. wyrok z 7 marca 1997 r., I PKN 32/97, OSNAPiUS 1997/24/490). Podobnie uzasadnia zwolnienie nauczyciela trudna sytuacja finansowa wydziału wyższej uczelni. W tym przypadku istotne jest, aby wybór pracownika do zwolnienia z pracy nie był dowolny lub dyskryminujący.

Osiągnięcie wieku

Innej ważnej przyczyny rozwiązania stosunku pracy w rozumieniu art. 125 ustawy nie stanowi też osiągnięcie przez mianowanego nauczyciela akademickiego wieku emerytalnego. Podanie takiego powodu zwolnienia ma bowiem charakter dyskryminacji ze względu na wiek (por. wyrok z 3 lutego 2010 r., II PK 196/09, OSNP 2011/13-14/182, uchwała składu siedmiu sędziów SN z 21 stycznia 2009 r., II PZP 13/08, OSNP 2009/19-20/248).

W wyroku z 10 marca 2011 r. (III PK 46/10, Lex nr 901623) Sąd Najwyższy uznał z kolei, że do stosunku pracy adiunkta bez stopnia naukowego doktora habilitowanego - mianowanego na czas nieokreślony - nie ma zastosowania zakaz wypowiadania umowy o pracę w wieku przedemerytalnym (art. 39 k.p.) po upływie okresu zatrudnienia przewidzianego w statucie uczelni. W rozpatrywanej sprawie nauczycielka zatrudniona na stanowisko adiunkta nie uzyskała w określonym przez statut uczelni okresie (20 lat od mianowania) stopnia doktora habilitowanego. Zdaniem SN upływ okresu przewidzianego na uzyskanie stopnia doktora habilitowanego stanowi ważną przyczynę uzasadniającą wypowiedzenie stosunku pracy na podstawie art. 125 ustawy (por. też wyrok SN z 6 września 2011 r., II PK 33/11, Lex nr 1103006).

Zmiany organizacyjne

Ważnym powodem zwolnienia nauczyciela będzie też likwidacja przez szkołę wyższą jednostki organizacyjnej. Pogląd ten wynika z uprawnienia do likwidacji czy reorganizacji uczelni wyraźnie określonego w ustawie (wyrok SN z 4 listopada 2010 r., II PK 113/2010, OSNP 2012/3-4/33). [przykład 1]

Przyczyną zwolnienia może być także zachowanie, które wcześniej było przyczyną ukarania nauczyciela w postępowaniu dyscyplinarnym. Oczywiście skuteczne wypowiedzenie nie jest możliwe, gdy nauczycielowi wymierzono karę pozbawienia wykonywania zawodu. W tej sytuacji stosunek pracy ustaje z mocy prawa (art. 127 ust. 1 pkt 3 ustawy). Jak zauważył Sąd Najwyższy w wyroku z 23 czerwca 2010 r. (II PK 20/2010, OSNP 2011/23-24/291), ukaranie dyscyplinarne nie stanowi przeszkody do dokonania z tej samej przyczyny wypowiedzenia umowy o pracę. Odpowiedzialność dyscyplinarna i rozwiązanie stosunku pracy to odrębne instytucje.

W każdym przypadku pracodawca powinien skonkretyzować i precyzyjnie wskazać obiektywnie istniejącą ważną przyczynę, która uniemożliwia kontynuację zatrudnienia. Statuty niektórych uczelni określają wprost takie przyczyny. SN w wyroku z 7 stycznia 2010 r. (II PK 166/2009, OSNP 2011/13-14/174) podkreślił jednak, że art. 125 ustawy nie daje pracodawcy (szkole wyższej) prawa do typizacji "innych ważnych przyczyn" przez wskazanie w statucie uczelni okoliczności stanowiących uzasadnioną przyczynę rozwiązania za wypowiedzeniem stosunku pracy z mianowania.

Zdanie organu

Dla skutecznego wypowiedzenia zatrudnienia w trybie art. 125 ustawy niezbędna jest opinia organu kolegialnego wskazanego w statucie uczelni. Podkreślić trzeba, że od 1 października 2011 r. znaczenie łatwiej jest zwolnić nauczyciela mianowanego, bowiem nowelizacja zamiast zgody przewidziała jedynie wydanie opinii, która nie jest wiążąca dla rektora. Nie przeprowadzenie konsultacji stanowi o wadliwości złożonego oświadczenia o wypowiedzeniu. Ustawodawca pozostawił uczelniom swobodę w zakresie określenia, jaki konkretnie organ powinien wyrazić opinię. Najczęściej jest nim senat bądź rada wydziału.

SN w wyroku z 20 marca 2009 (II PK 219/08, OSNP 2010/21-22/261) wskazał, że oświadczenie woli o wypowiedzeniu umowy składane przez uczelnię musi spełniać wszystkie wymagania, w tym dotyczące trybu dokonania tej czynności prawnej wynikającego z kodeksu pracy i statutu uczelni. Dlatego wypowiedzenie stosunku pracy nauczycielowi akademickiemu jest niezgodne z prawem, jeżeli statut uczelni wymaga uprzedniego zasięgnięcia opinii rady i dziekana jednostki, w której nauczyciel jest zatrudniony, a brak opinii wynika z niepowołania tych organów.

O wadliwości wypowiedzenia stosunku pracy można mówić także w przypadku, gdy opinia organu kolegialnego uczelni dotyczy innych przyczyn niż te, które wskazane zostały następnie w oświadczeniu o zwolnieniu nauczyciela (por. wyrok SN z 25 czerwca 2009 r., I PK 228/2008, OSP 2010/3/26). [przykład 2]

Przykład 1

Skutki reorganizacji

Rektor uniwersytetu postanowił zlikwidować studium języków obcych. Reorganizacja uczelni w konsekwencji spowodowała wypowiedzenia stosunków pracy z ważnych przyczyn mianowanym nauczycielom zatrudnionym w likwidowanej jednostce. Senat uczelni zgodnie ze statutem wyraził pozytywną opinię. Nauczyciele odwołali się do sądu. Ich zdaniem rektor powinien przed dokonaniem zwolnienia zaproponować im nowe stanowiska pracy w innych jednostkach organizacyjnych uczelni. Sąd nie zgodził się z tym poglądem. Wskazał, że ustawa - Prawo o szkolnictwie wyższym nie przewiduje takiego obowiązku.

Przykład 2

Przywrócenie do pracy zwolnionego

Pracownica została zatrudniona na podstawie mianowania w bibliotece wydziału szkoły wyższej. Na podstawie przepisów przejściowych do ustawy o szkolnictwie wyższym (art. 264 ust. 7) do mianowanych bibliotekarzy mają odpowiednie zastosowanie przepisy dotyczące pracowników dydaktycznych (nauczycieli akademickich). Bibliotekarka w 2007 roku osiągnęła wiek emerytalny, ale dalej pracowała. Nigdy nie nabyła umiejętności posługiwania się systemem komputerowym niezbędnym w pracy w bibliotece. Dlatego jej bezpośrednia przełożona wniosła do rektora o zwolnienie podwładnej ze względu na brak wystarczających kwalifikacji. Senat wyraził pozytywną opinię, zgadzając się na rozwiązanie z pracownicą stosunku pracy w związku z osiągnięciem przez nią wieku emerytalnego i nabyciem prawa do emerytury. Rektor z kolei w wypowiedzeniu jako powód podał brak odpowiedniego wykształcenia w zakresie bibliotekoznawstwa i informacji naukowej. Bibliotekarka odwołała się do sądu. Ten przywrócił ją do pracy. Podanie innej przyczyny wypowiedzenia, o której nie stanowi uchwała organu kolegialnego, narusza bowiem art. 125 ustawy.

Leszek Jaworski

dgp@infor.pl

Podstawa prawna

Art. 125 ustawy z 27 lipca 2005 r. - Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz.U. nr 164, poz. 1365 z późn. zm.).