Ustawa z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (wyciąg) - cz. 1

Ilekroć w przepisach działu jest mowa o:

1) ubezpieczonej-matce dziecka - należy przez to rozumieć matkę dziecka niebędącą pracownicą, objętą ubezpieczeniem społecznym w razie choroby i macierzyństwa, określonym w ustawie z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2015 r. poz. 121, z późn. zm.);

2) ubezpieczonym-ojcu dziecka - należy przez to rozumieć ojca dziecka niebędącego pracownikiem, objętego ubezpieczeniem społecznym w razie choroby i macierzyństwa, określonym w ustawie z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych;

3) pracowniku-innym członku najbliższej rodziny - należy przez to rozumieć będącego pracownikiem, innego niż pracownik-ojciec wychowujący dziecko, członka najbliższej rodziny, o którym mowa w art. 29 ust. 5 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz. U. z 2014 r. poz. 159, z późn. zm.);

4) ubezpieczonym-innym członku najbliższej rodziny - należy przez to rozumieć niebędącego pracownikiem, innego niż ubezpieczony-ojciec dziecka, ubezpieczonego członka najbliższej rodziny, o którym mowa w art. 29 ust. 5 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa.

●Jest to nowy przepis w ustawie z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 2014 r. poz. 1502 ze zm.; dalej: kodeks pracy, k.p.). Zawiera on słowniczek pojęć z definicjami legalnymi "ubezpieczonej-matki dziecka", "ubezpieczonego-ojca dziecka", "pracownika-innego członka najbliższej rodziny" oraz "ubezpieczonego-innego członka najbliższej rodziny". Wynika to ze zmian w kodeksie pracy dotyczących urlopów związanych z rodzicielstwem (tj. urlopu macierzyńskiego oraz rodzicielskiego). Od nowego roku z urlopów tych będą mogli skorzystać pracownicy ojcowie także wtedy, gdy matka dziecka nie jest pracownicą (nie pozostaje w stosunku pracy), ale ma ubezpieczenie chorobowe z innego tytułu.

●Zgodnie z art. 3 ust. 1 ustawy z 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (t.j. Dz.U. z 2014 r. poz. 159 ze zm.; dalej: ustawa zasiłkowa) przez tytuł ubezpieczenia chorobowego należy rozumieć zatrudnienie lub inną działalność, których podjęcie rodzi obowiązek ubezpieczenia chorobowego lub uprawnienie do objęcia tym ubezpieczeniem na zasadach dobrowolności w rozumieniu przepisów ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2015 r. poz. 121 ze zm.; dalej: ustawa systemowa). Zgodnie z art. 11 ustawy systemowej obowiązkowo ubezpieczeniu chorobowemu podlegają osoby wymienione w art. 6 ust. 1 pkt 1, 3 i 12 tej ustawy, w szczególności pracownicy. Z kolei dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu podlegają na swój wniosek osoby objęte obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowym, wymienione w art. 6 ust. 1 pkt 2, 4, 5 i 8 tej ustawy, tj. osoby:

1) wykonujące pracę nakładczą,

2) wykonujące pracę na podstawie umowy agencyjnej lub umowy-zlecenia albo innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia, zwanymi dalej "zleceniobiorcami", oraz osoby z nimi współpracujące,

3) prowadzące pozarolniczą działalność oraz osoby z nimi współpracujące,

4) wykonujące odpłatnie pracę, na podstawie skierowania do pracy, w czasie odbywania kary pozbawienia wolności lub tymczasowego aresztowania.

●Do kodeksu pracy zostało też wprowadzone pojęcie innego członka najbliższej rodziny będącego pracownikiem albo posiadającego inny niż pracowniczy tytuł do ubezpieczenia chorobowego. Będą oni uprawnieni do części urlopu macierzyńskiego w przypadkach określonych w art. 180 k.p. Ani kodeks pracy, ani ustawa zasiłkowa nie zawierają katalogu osób zaliczanych do innych członków najbliższej rodziny. Chodzić tu będzie zapewne w szczególności o dziadków lub rodzeństwo rodziców dziecka albo pełnoletnie rodzeństwo dziecka.

§ 1. Pracownica, nie później niż 21 dni po porodzie, może złożyć pisemny wniosek o udzielenie jej, bezpośrednio po urlopie macierzyńskim, urlopu rodzicielskiego w pełnym wymiarze wynikającym z art. 182^1a § 1.

§ 2. W przypadku złożenia wniosku, o którym mowa w § 1, pracownica może dzielić się z pracownikiem-ojcem wychowującym dziecko albo ubezpieczonym-ojcem dziecka korzystaniem z urlopu rodzicielskiego albo pobieraniem zasiłku macierzyńskiego za okres odpowiadający okresowi tego urlopu, zgodnie z zasadami określonymi w art. 182^1b § 2 i 4.

§ 3. Przepis § 2 stosuje się odpowiednio do pracownika-ojca wychowującego dziecko, w przypadku gdy ubezpieczona-matka dziecka złożyła wniosek o wypłacenie jej zasiłku macierzyńskiego za okres odpowiadający okresowi urlopu macierzyńskiego i urlopu rodzicielskiego w pełnym wymiarze, o którym mowa w art. 30a ust. 1 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa.

§ 4. W przypadkach, o których mowa w § 2 i 3, pisemny wniosek dotyczący:

1) rezygnacji z korzystania z urlopu rodzicielskiego w całości albo w części i powrotu do pracy - składa się pracodawcy w terminie nie krótszym niż 21 dni przed przystąpieniem do pracy;

2) udzielenia urlopu rodzicielskiego w całości albo w części - składa się pracodawcy w terminie nie krótszym niż 21 dni przed rozpoczęciem korzystania z urlopu albo jego części.

§ 5. Pracodawca jest obowiązany uwzględnić wnioski, o których mowa w § 1 i 4. Do wniosków dołącza się dokumenty określone w przepisach wydanych na podstawie art. 186^8a.

●W dotychczasowym brzmieniu tego przepisu pracownica, nie później niż 14 dni po porodzie, mogła złożyć pisemny wniosek o udzielenie jej, bezpośrednio po urlopie macierzyńskim, dodatkowego urlopu macierzyńskiego w pełnym wymiarze wynikającym z art. 182¹ par. 1 k.p., a bezpośrednio po takim urlopie - urlopu rodzicielskiego w pełnym wymiarze wynikającym z art. 182^1a par. 1 k.p. Pracodawca był obowiązany uwzględnić taki wniosek. Od 2 stycznia 2016 r. nie będzie już dodatkowych urlopów macierzyńskich. Zostaną one zniesione i zastąpione dotychczasowym urlopem rodzicielskim, który zostanie odpowiednio wydłużony. W dalszym ciągu urlop rodzicielski będzie przysługiwał obojgu rodzicom będącym pracownikami.

●Dodatkowe urlopy macierzyńskie zostały wprowadzone do kodeksu pracy 1 stycznia 2009 r. Regulował je art. 182¹ k.p., który od 2 stycznia 2016 r. zostanie uchylony i przestanie obowiązywać. Zgodnie z tym przepisem bezpośrednio po wykorzystaniu urlopu macierzyńskiego pracownik miał prawo do dodatkowego urlopu macierzyńskiego w wymiarze:

1) do 6 tygodni - w przypadku, o którym mowa w art. 180 par. 1 pkt 1;

2) do 8 tygodni - w przypadkach, o których mowa w art. 180 par. 1 pkt 2-5.

Dodatkowy urlop macierzyński był udzielany jednorazowo albo w dwóch częściach, przypadających bezpośrednio jedna po drugiej - w wymiarze tygodnia lub jego wielokrotności. Uzasadnieniem dla zniesienia dodatkowego urlopu macierzyńskiego było to, że nie różnił się zasadniczo od urlopu rodzicielskiego. Likwidacja tego urlopu w kodeksie pracy ma uprościć system i ułatwić jednocześnie działania rodziców-pracowników i pracodawców w zakresie uprawnień rodzicielskich.

●Nowy przepis art. 179¹ k.p. ma charakter systemowy: dotyczy zasad udzielania urlopu rodzicielskiego, jego podziału pomiędzy rodzicami dziecka będącymi pracownikami, wykorzystania urlopu przez pracownika ojca opiekującego się dzieckiem w sytuacji, gdy ubezpieczona matka dziecka nie jest pracownikiem, oraz podziału zasiłku macierzyńskiego między rodzicami, w przypadku gdy ojciec dziecka nie pozostaje w stosunku pracy. Przepis ten reguluje więc sytuację, gdy jedno z rodziców ma status pracownika, a drugie objęte jest ubezpieczeniem społecznym w razie choroby i macierzyństwa na innej podstawie niż stosunek pracy.

●W nowych przepisach kodeksu pracy pracownica będzie się mogła dzielić urlopem rodzicielskim z pracownikiem ojcem wychowującym dziecko. Za czas tego urlopu pracownicy lub pracownikowi ojcu będzie przysługiwał zasiłek macierzyński. Uprawnienie do dzielenia się przez pracownicę urlopem rodzicielskim z pracownikiem ojcem dotyczy tylko tych ojców, którzy wychowują dziecko, a więc wobec których nie orzeczono np. pozbawienia, ograniczenia lub zawieszenia władzy rodzicielskiej.

●Zmiany przyznają także możliwość dzielenia się przez pracownicę zasiłkiem macierzyńskim, należnym za okres urlopu rodzicielskiego, z ojcem dziecka podlegającym ubezpieczeniu chorobowemu z innego tytułu niż stosunek pracy, ale tylko wtedy, gdy wniosek urlopowy jest złożony w terminie nie dłuższym niż 21 dni po porodzie. Powyższe oznacza, że jeżeli wniosek o urlop rodzicielski nie został złożony w trybie 179¹ par. 2 k.p., tylko w terminie późniejszym na podstawie nowego art. 182^1c par. 1 k.p., nie będzie możliwości dzielenia się urlopem przez rodziców w sytuacji, gdy jedno z nich nie jest pracownikiem.

Definicja ubezpieczonego ojca dziecka zawarta jest w słowniczku pojęć w art. 175¹ k.p. Dotyczy to więc ojców podlegających ubezpieczeniu chorobowemu np. z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej lub świadczących pracę na podstawie umów cywilnoprawnych. Ta kategoria osób nie nabywa oczywiście prawa do urlopu rodzicielskiego (gdyż przysługuje on tylko osobom będącym pracownikami), ale może przejąć pobieranie z tego tytułu zasiłku macierzyńskiego. Okres pobierania zasiłku macierzyńskiego przez ojców niebędących pracownikami będzie równy okresowi urlopu rodzicielskiego, jaki przysługuje pracownicy matce.

●Przez analogię do sytuacji, gdy to matka dziecka jest pracownicą, a ojciec dziecka podlega ubezpieczeniu z innego tytułu, art. 179¹ par. 3 k.p. dotyczy sytuacji odwrotnej, gdy to ojciec dziecka jest pracownikiem, a matka ubezpieczoną z innego tytułu niż stosunek pracy. W takiej sytuacji matka dziecka nie może oczywiście zrezygnować z urlopu rodzicielskiego (gdyż nie ma do niego uprawnień), ale w terminie 21 dni od dnia porodu może złożyć wniosek o wypłatę zasiłku macierzyńskiego za okres odpowiadający okresowi urlopu macierzyńskiego oraz następującego bezpośrednio po nim urlopu rodzicielskiego. Konsekwencją tego jest możliwość skorzystania przez pracownika ojca wychowującego dziecko z urlopu rodzicielskiego razem z ubezpieczoną matką dziecka, niebędącą pracownikiem, przez okres odpowiadający okresowi urlopu macierzyńskiego i urlopu rodzicielskiego w pełnym wymiarze. Tryb składania wniosku przez ubezpieczoną matkę, niebędącą pracownicą, będzie regulował nowy art. 30a ust. 1 ustawy zasiłkowej, zgodnie z którym ubezpieczona matka dziecka, nie później niż 21 dni po porodzie, może złożyć pisemny wniosek o wypłacenie jej zasiłku macierzyńskiego za okres odpowiadający okresowi urlopu macierzyńskiego i urlopu rodzicielskiego w pełnym wymiarze.

●Wniosek o udzielenie urlopu rodzicielskiego musi mieć zachowaną formę pisemną i będzie - tak jak to było dotychczas - wiążący dla pracodawcy. Dodatkowo do wniosku będzie trzeba dołączyć dokumenty określone w rozporządzeniu ministra właściwego do spraw pracy, które zostanie wydane na podstawie nowego art. 186^8a k.p.

Taki wniosek powinien być złożony w terminie do 21 dni (a nie - jak dotychczas - 14 dni) od porodu i dotyczyć udzielenia bezpośrednio po urlopie macierzyńskim urlopu rodzicielskiego w pełnym wymiarze. Pracownica powinna więc z góry określić, czy po zakończeniu urlopu macierzyńskiego będzie wracała do pracy, czy też nie. Ma to stanowić zachętę dla pracowników, aby ze stosunkowo dużym wyprzedzeniem określili się, przez jak długi czas będą nieobecni w pracy, co ma zagwarantować pracodawcy stabilizację organizacyjno-kadrową.

●Dodatkową zachętą dla pracowników może być to, że złożenie wniosku o udzielenie urlopu rodzicielskiego bezpośrednio po wykorzystaniu urlopu macierzyńskiego w trybie art. 179¹ par. 1 k.p. będzie miało swoje konsekwencje w zakresie wysokości zasiłku macierzyńskiego. Ustawa zasiłkowa różnicuje bowiem jego wysokość w zależności od tego, czy wniosek został złożony w ciągu 21 dni od porodu, czy też później. Zgodnie z nowym brzmieniem art. 31 ustawy zasiłkowej miesięczny zasiłek macierzyński za okres ustalony przepisami kodeksu pracy jako okres urlopu rodzicielskiego wynosi:

1) 100 proc. podstawy wymiaru zasiłku za okres do:

a) 6 tygodni urlopu rodzicielskiego, w przypadkach, o których mowa w art. 182^1a par. 1 pkt 1 k.p. (czyli w przypadku 32 tygodni urlopu rodzicielskiego należnych za urodzenie jednego dziecka) i art. 183 par. 4 pkt 1 k.p. (czyli w przypadku 32 tygodni urlopu rodzicielskiego należnych w przypadku przyjęcia na wychowanie jednego dziecka),

b) 8 tygodni urlopu rodzicielskiego, w przypadkach, o których mowa w art. 182^1a par. 1 pkt 2 k.p. (czyli w przypadku 34 tygodni urlopu rodzicielskiego należnych za urodzenie więcej niż jednego dziecka przy jednym porodzie) i art. 183 par. 4 pkt 2 k.p. (czyli w przypadku 34 tygodni urlopu rodzicielskiego należnych przy przyjęciu na wychowanie więcej niż jednego dziecka),

c) 3 tygodni urlopu rodzicielskiego w przypadku, o którym mowa w art. 183 par. 4 pkt 3 k.p. (czyli w przypadku 29 tygodni urlopu rodzicielskiego, należnych za przyjęcie dziecka do 7. roku życia, a w przypadku dziecka, wobec którego podjęto decyzję o odroczeniu obowiązku szkolnego - do 10. roku życia);

2) 60 proc. podstawy wymiaru zasiłku za okres urlopu rodzicielskiego przypadający po okresach, o których mowa w punkcie pierwszym.

Z kolei miesięczny zasiłek macierzyński w przypadku:

1) ubezpieczonej będącej pracownicą, która złożyła wniosek o udzielenie jej, bezpośrednio po urlopie macierzyńskim, urlopu rodzicielskiego w pełnym wymiarze, o którym mowa w art. 179¹ k.p.,

2) ubezpieczonej niebędącej pracownicą, która złożyła wniosek, o którym mowa w art. 30a ust. 1 ustawy zasiłkowej,

3) ubezpieczonego będącego pracownikiem, który złożył wniosek, o którym mowa w art. 182⁴ k.p.,

4) ubezpieczonego niebędącego pracownikiem, który złożył wniosek, o którym mowa w art. 30a ust. 2 ustawy zasiłkowej,

- wynosi 80 proc. podstawy wymiaru zasiłku za cały okres odpowiadający okresowi urlopu macierzyńskiego, urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego oraz urlopu rodzicielskiego.

Powyższe oznacza, że w przypadku wniosku o udzielenie urlopu rodzicielskiego w pełnym wymiarze, bezpośrednio po urlopie macierzyńskim, złożonego w terminie do 21 dni od porodu na podstawie art. 179¹ par. 1 k.p., zasiłek macierzyński za cały okres przebywania na urlopie macierzyńskim, a następnie rodzicielskim, będzie wynosił 80 proc. podstawy wymiaru. Złożenie wniosku o udzielenie urlopu rodzicielskiego w terminie późniejszym (a więc na podstawie art. 182^1c par. 1 k.p.) będzie powodowało, że zasiłek macierzyński za czas urlopu macierzyńskiego będzie wynosił 100 proc. podstawy wymiaru zasiłku, natomiast za czas urlopu rodzicielskiego początkowo będzie wynosił 100 proc., a następnie spadnie do 60 proc. podstawy wymiaru.

●Kolejnym dobrodziejstwem wynikającym ze złożenia wniosku o udzielenie urlopu rodzicielskiego na podstawie art. 179¹ par. 1 k.p. jest możliwość jednostronnego zrezygnowania z niego przez pracownika i powrotu do pracy. Taka rezygnacja - w przeciwieństwie do urlopu rodzicielskiego zawnioskowanego w terminie późniejszym, tj. na podstawie art. 182^1c par. 1 k.p. - będzie wiążąca dla pracodawcy, co oznacza, że pracodawca nie będzie mógł sprzeciwić się powrotowi pracownika do pracy. W sytuacji takiego sprzeciwu zatrudniony będzie miał roszczenie o dopuszczenie do pracy. Kwestie związane z rezygnacją przez matkę lub ojca z dalszego korzystania z urlopu rodzicielskiego w sytuacji dzielenia się nim przez rodziców (przekazanie urlopu drugiemu rodzicowi) będzie regulował art. 179¹ par. 4 k.p. Z takiego urlopu będzie więc można zrezygnować w całości albo w części. Zgłoszenie powrotu do pracy powinno być złożone w terminie nie krótszym niż 21 dni przed przystąpieniem do pracy.

§ 1. W przypadku, o którym mowa w art. 179 ¹ , pracownica może zrezygnować z korzystania z dodatkowego urlopu macierzyńskiego w całości lub w części i powrócić do pracy.

§ 2. Pracownica składa pracodawcy pisemny wniosek w sprawie rezygnacji z korzystania z dodatkowego urlopu macierzyńskiego w całości lub w części, w terminie nie krótszym niż 14 dni przed przystąpieniem do pracy; pracodawca jest obowiązany uwzględnić wniosek pracownicy.

§ 3. W przypadku, o którym mowa w § 1 i 2, pracownik-ojciec wychowujący dziecko może złożyć pisemny wniosek o udzielenie mu dodatkowego urlopu macierzyńskiego w całości lub w części, w terminie nie krótszym niż 14 dni przed rozpoczęciem korzystania z dodatkowego urlopu macierzyńskiego albo z części takiego urlopu; pracodawca jest obowiązany uwzględnić wniosek pracownika-ojca wychowującego dziecko.

●Uchylenie tego przepisu jest konsekwencją zniesienia z dniem 2 stycznia 2016 r. przepisów dotyczących dodatkowego urlopu macierzyńskiego. Przepis ten stanowił, że pracownica, która złożyła wniosek o taki urlop, mogła z niego zrezygnować w całości lub w części i powrócić do pracy. W takim przypadku pracownik ojciec wychowujący dziecko mógł złożyć pisemny wniosek o udzielenie mu dodatkowego urlopu macierzyńskiego w całości lub w części, w terminie nie krótszym niż 14 dni przed rozpoczęciem korzystania z dodatkowego urlopu macierzyńskiego albo z części takiego urlopu. Obecnie kwestię tę będzie regulował art. 179¹ par. 4 k.p.

§ 1. W przypadku, o którym mowa w art. 179 ¹ , pracownica może zrezygnować z korzystania z urlopu rodzicielskiego w całości lub w części i powrócić do pracy.

§ 2. Pracownica składa pracodawcy pisemny wniosek w sprawie rezygnacji z korzystania z urlopu rodzicielskiego w całości lub w części, w terminie nie krótszym niż 14 dni przed przystąpieniem do pracy; pracodawca jest obowiązany uwzględnić wniosek pracownicy.

§ 3. W przypadku, o którym mowa w § 1 i 2, pracownik-ojciec wychowujący dziecko może złożyć pisemny wniosek o udzielenie mu urlopu rodzicielskiego w całości lub w części, w terminie nie krótszym niż 14 dni przed rozpoczęciem korzystania z urlopu rodzicielskiego albo z części takiego urlopu; pracodawca jest obowiązany uwzględnić wniosek pracownika-ojca wychowującego dziecko.

●Przepis ten stanowił, że pracownica, która bezpośrednio po wykorzystaniu dodatkowego urlopu macierzyńskiego skorzystała z urlopu rodzicielskiego, mogła zrezygnować z tego urlopu w całości lub w części i powrócić do pracy. W takim przypadku pracownik ojciec wychowujący dziecko mógł złożyć pisemny wniosek o udzielenie mu urlopu rodzicielskiego w całości lub w części, w terminie nie krótszym niż 14 dni przed rozpoczęciem korzystania z urlopu rodzicielskiego albo z jego części. Uchylenie tego przepisu jest konsekwencją likwidacji w całości instytucji dodatkowego urlopu macierzyńskiego i uregulowania problematyki rezygnacji z urlopu rodzicielskiego w art. 179¹ k.p.

§ 1. Pracownik-ojciec wychowujący dziecko może zrezygnować z korzystania z części dodatkowego urlopu macierzyńskiego albo z części urlopu rodzicielskiego, udzielonych zgodnie z art. 179 ² § 3 albo z art. 179 ³ § 3.

§ 2. W przypadku, o którym mowa w § 1, do pracownika-ojca wychowującego dziecko stosuje się odpowiednio art. 179 ² § 2, a do pracownicy - odpowiednio art. 179 ² § 3, jeżeli skorzystała z pozostałej części dodatkowego urlopu macierzyńskiego albo z pozostałej części urlopu rodzicielskiego.

●Przepis ten przewidywał, że pracownik ojciec wychowujący dziecko może zrezygnować z korzystania z części dodatkowego urlopu macierzyńskiego albo z części urlopu rodzicielskiego, udzielonych zgodnie z art. 179² par. 3 albo art. 179³ par. 3 k.p. W takim przypadku do pracownika ojca wychowującego dziecko stosowało się odpowiednio art. 179² par. 2, a do pracownicy odpowiednio art. 179² par. 3 k.p., jeżeli skorzystała z pozostałej części dodatkowego urlopu macierzyńskiego albo z pozostałej części urlopu rodzicielskiego. Uchylenie tego przepisu jest konsekwencją uchylenia w całości instytucji dodatkowego urlopu macierzyńskiego i uregulowania problematyki rezygnacji z urlopu rodzicielskiego w art. 179¹ k.p.

W przypadku gdy pracownica oraz pracownik-ojciec wychowujący dziecko dzielą między siebie dodatkowy urlop macierzyński albo urlop rodzicielski zgodnie z zasadami określonymi w art. 179 ² , art. 179 ³ lub art. 179 ⁴ , stosuje się odpowiednio przepisy art. 182 ¹ § 2 lub art. 182 ^1a § 2.

●Przepis ten dotyczył sytuacji, gdy pracownica oraz pracownik ojciec wychowujący dziecko dzielili między siebie dodatkowy urlop macierzyński albo urlop rodzicielski. Określał on zasady ich udzielania - jednorazowo lub w częściach. Przepis ten został uchylony, ponieważ od 2 stycznia 2016 r. nie będą już obowiązywać przepisy dotyczące dodatkowego urlopu macierzyńskiego, zasady udzielania urlopu rodzicielskiego będą zaś uregulowane w art. 182^1b k.p.

§ 1. Pracownicy przysługuje urlop macierzyński w wymiarze:

1) 20 tygodni - w przypadku urodzenia jednego dziecka przy jednym porodzie;

2) 31 tygodni - w przypadku urodzenia dwojga dzieci przy jednym porodzie;

3) 33 tygodni - w przypadku urodzenia trojga dzieci przy jednym porodzie;

4) 35 tygodni - w przypadku urodzenia czworga dzieci przy jednym porodzie;

5) 37 tygodni - w przypadku urodzenia pięciorga i więcej dzieci przy jednym porodzie.

§ 2. Przed przewidywaną datą porodu pracownica może wykorzystać nie więcej niż 6 tygodni urlopu macierzyńskiego.

§ 3. Po porodzie przysługuje urlop macierzyński niewykorzystany przed porodem aż do wyczerpania wymiaru, o którym mowa w § 1.

§ 4. Pracownica, po wykorzystaniu po porodzie co najmniej 14 tygodni urlopu macierzyńskiego, ma prawo zrezygnować z pozostałej części tego urlopu i powrócić do pracy, jeżeli:

1) pozostałą część urlopu macierzyńskiego wykorzysta pracownik-ojciec wychowujący dziecko;

2) przez okres odpowiadający okresowi, który pozostał do końca urlopu macierzyńskiego, osobistą opiekę nad dzieckiem będzie sprawował ubezpieczony-ojciec dziecka, który w celu sprawowania tej opieki przerwał działalność zarobkową.

§ 5. Pracownikowi-ojcu wychowującemu dziecko przysługuje, w przypadku rezygnacji przez ubezpieczoną-matkę dziecka z pobierania zasiłku macierzyńskiego po wykorzystaniu przez nią tego zasiłku za okres co najmniej 14 tygodni po porodzie, prawo do części urlopu macierzyńskiego przypadającej po dniu rezygnacji przez ubezpieczoną - matkę dziecka z pobierania zasiłku macierzyńskiego.

§ 6. Pracownica legitymująca się orzeczeniem o niezdolności do samodzielnej egzystencji, po wykorzystaniu po porodzie co najmniej 8 tygodni urlopu macierzyńskiego, ma prawo zrezygnować z pozostałej części tego urlopu, jeżeli:

1) pozostałą część urlopu macierzyńskiego wykorzysta pracownik-ojciec wychowujący dziecko albo pracownik-inny członek najbliższej rodziny;

2) przez okres odpowiadający okresowi, który pozostał do końca urlopu macierzyńskiego, osobistą opiekę nad dzieckiem będzie sprawował ubezpieczony-ojciec dziecka albo ubezpieczony - inny członek najbliższej rodziny, który w celu sprawowania tej opieki przerwał działalność zarobkową.

§ 7. Pracownikowi-ojcu wychowującemu dziecko albo pracownikowi-innemu członkowi najbliższej rodziny przysługuje, w przypadku rezygnacji przez ubezpieczoną - matkę dziecka, legitymującą się orzeczeniem o niezdolności do samodzielnej egzystencji, z pobierania zasiłku macierzyńskiego po wykorzystaniu przez nią tego zasiłku za okres co najmniej 8 tygodni po porodzie, prawo do części urlopu macierzyńskiego przypadającej po dniu rezygnacji przez ubezpieczoną-matkę dziecka z pobierania zasiłku macierzyńskiego.

§ 8. W przypadkach, o których mowa w § 4 i 6, pracownica składa pracodawcy pisemny wniosek w sprawie rezygnacji z korzystania z części urlopu macierzyńskiego w terminie nie krótszym niż 7 dni przed przystąpieniem do pracy. Do wniosku dołącza się dokumenty określone w przepisach wydanych na podstawie art. 186^8a. Pracodawca jest obowiązany uwzględnić wniosek pracownicy.

§ 9. Części urlopu macierzyńskiego, o której mowa w § 4 pkt 1, § 5, § 6 pkt 1 i § 7, pracodawca udziela, odpowiednio, pracownikowi-ojcu wychowującemu dziecko albo pracownikowi-innemu członkowi najbliższej rodziny, na jego pisemny wniosek, składany w terminie nie krótszym niż 14 dni przed rozpoczęciem korzystania z części urlopu. Do wniosku dołącza się dokumenty określone w przepisach wydanych na podstawie art. 186^8a. Pracodawca jest obowiązany uwzględnić wniosek pracownika-ojca wychowującego dziecko albo pracownika-innego członka najbliższej rodziny.

§ 10. Pracownica, która przebywa w szpitalu albo innym przedsiębiorstwie podmiotu leczniczego wykonującego działalność leczniczą w rodzaju stacjonarne i całodobowe świadczenia zdrowotne ze względu na stan zdrowia uniemożliwiający jej sprawowanie osobistej opieki nad dzieckiem, po wykorzystaniu po porodzie co najmniej 8 tygodni urlopu macierzyńskiego, może przerwać urlop macierzyński na okres pobytu w tym szpitalu albo przedsiębiorstwie, jeżeli:

1) część urlopu macierzyńskiego za ten okres wykorzysta pracownik-ojciec wychowujący dziecko albo pracownik-inny członek najbliższej rodziny;

2) osobistą opiekę nad dzieckiem w tym okresie będzie sprawował ubezpieczony-ojciec dziecka albo ubezpieczony - inny członek najbliższej rodziny, który w celu sprawowania tej opieki przerwał działalność zarobkową.

§ 11. Pracownikowi-ojcu wychowującemu dziecko albo pracownikowi-innemu członkowi najbliższej rodziny przysługuje, w przypadku przerwania przez ubezpieczoną-matkę dziecka pobierania zasiłku macierzyńskiego po wykorzystaniu przez nią tego zasiłku za okres co najmniej 8 tygodni po porodzie, prawo do części urlopu macierzyńskiego odpowiadającej okresowi, w którym ubezpieczona-matka dziecka przebywa w szpitalu albo innym przedsiębiorstwie podmiotu leczniczego wykonującego działalność leczniczą w rodzaju stacjonarne i całodobowe świadczenia zdrowotne ze względu na stan zdrowia uniemożliwiający jej sprawowanie osobistej opieki nad dzieckiem.

§ 12. W przypadku zgonu pracownicy w czasie urlopu macierzyńskiego albo ubezpieczonej-matki dziecka w czasie pobierania zasiłku macierzyńskiego za okres odpowiadający okresowi tego urlopu, pracownikowi-ojcu wychowującemu dziecko albo pracownikowi-innemu członkowi najbliższej rodziny, przysługuje prawo do części urlopu macierzyńskiego przypadającej po dniu zgonu pracownicy albo ubezpieczonej-matki dziecka.

§ 13. W przypadku porzucenia dziecka przez pracownicę w czasie urlopu macierzyńskiego albo ubezpieczoną-matkę dziecka w czasie pobierania zasiłku macierzyńskiego za okres odpowiadający okresowi tego urlopu, pracownikowi-ojcu wychowującemu dziecko albo pracownikowi-innemu członkowi najbliższej rodziny, przysługuje prawo do części urlopu macierzyńskiego przypadającej po dniu porzucenia dziecka, nie wcześniej jednak niż po wykorzystaniu przez:

1) pracownicę, po porodzie, co najmniej 8 tygodni urlopu macierzyńskiego;

2) ubezpieczoną-matkę dziecka, zasiłku macierzyńskiego za okres co najmniej 8 tygodni po porodzie.

§ 14. Łączny wymiar urlopu macierzyńskiego oraz urlopu macierzyńskiego i okresu pobierania zasiłku macierzyńskiego za okres odpowiadający okresowi tego urlopu w okolicznościach, o których mowa w § 4-7 i § 10-13, nie może przekroczyć wymiaru urlopu macierzyńskiego, o którym mowa w § 1.

§ 15. W przypadku:

1) zgonu matki dziecka nieobjętej ubezpieczeniem społecznym w razie choroby i macierzyństwa, określonym w ustawie z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, albo nieposiadającej tytułu do objęcia takim ubezpieczeniem,

2) porzucenia dziecka przez matkę nieobjętą ubezpieczeniem, o którym mowa w pkt 1, albo nieposiadającą tytułu do objęcia takim ubezpieczeniem,

3) niemożności sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem przez matkę nieobjętą ubezpieczeniem, o którym mowa w pkt 1, albo nieposiadającą tytułu do objęcia takim ubezpieczeniem, legitymującą się orzeczeniem o niezdolności do samodzielnej egzystencji

- pracownikowi-ojcu wychowującemu dziecko albo pracownikowi-innemu członkowi najbliższej rodziny przysługuje prawo do części urlopu macierzyńskiego przypadającej po dniu zgonu matki dziecka, porzucenia przez nią dziecka albo powstania niezdolności do samodzielnej egzystencji.

§ 16. W okolicznościach, o których mowa w § 10 pkt 1 i § 11-13 i 15, części urlopu macierzyńskiego udziela się na pisemny wniosek pracownika-ojca wychowującego dziecko albo pracownika-innego członka najbliższej rodziny. Do wniosku dołącza się dokumenty określone w przepisach wydanych na podstawie art. 186^8a. Pracodawca jest obowiązany uwzględnić wniosek pracownika-ojca wychowującego dziecko albo pracownika-innego członka najbliższej rodziny.

§ 17. W przypadku podjęcia przez matkę dziecka nieposiadającą tytułu do objęcia ubezpieczeniem społecznym w razie choroby i macierzyństwa, określonym w ustawie z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, zatrudnienia w wymiarze nie niższym niż połowa pełnego wymiaru czasu pracy, pracownikowi-ojcu wychowującemu dziecko przysługuje, w okresie trwania zatrudnienia matki dziecka, prawo do części urlopu macierzyńskiego przypadającej od dnia podjęcia zatrudnienia przez matkę dziecka aż do wyczerpania wymiaru, o którym mowa w § 1. Przepis § 9 stosuje się odpowiednio.

●W nowym brzmieniu art. 180 k.p. uregulowano zbiorczo kwestie prawa do urlopu macierzyńskiego i jego wymiaru, rezygnacji z tego urlopu przez pracownicę matkę i przejęcia pozostałej części przez ojca dziecka lub innego członka najbliższej rodziny, przerwania korzystania z urlopu przez matkę oraz skutków jej zgonu lub porzucenia przez nią dziecka. W nowych przepisach rozszerzono zakres podmiotowy uprawnionych o osoby niebędące pracownikami, a podlegające ubezpieczeniu chorobowemu z innych tytułów, a także przyznano uprawnienia do części urlopu macierzyńskiego nowej kategorii, tj. pracownikom innym członkom najbliższej rodziny. Dodano także nowe zasady regulujące kwestie przebywania przez matkę dziecka w szpitalu lub innym podmiocie leczniczym, które skutkuje brakiem możliwości sprawowania przez nią osobistej opieki nad dzieckiem.

●Nowelizacja kodeksu pracy, która wejdzie w życie 2 stycznia 2016 r., nie zmieni wymiaru przysługującego pracownicy urlopu macierzyńskiego. Dalej jest on uzależniony od liczby dzieci urodzonych podczas jednego porodu i przysługuje w wymiarze od 20 tygodni przy urodzeniu jednego dziecka do 37 tygodni przy urodzeniu co najmniej pięciorga dzieci. Bez zmian pozostaje też możliwość wykorzystania 6 tygodni urlopu macierzyńskiego przed przewidywaną datą porodu. Zasadą jest także, że urlop macierzyński przysługuje wyłącznie matce dziecka, natomiast ojcu dziecka - i obecnie także najbliższym członkom rodziny - tylko w określonych przypadkach i tylko przez określony czas.

●Urlop macierzyński przysługuje każdej pracownicy, która urodziła dziecko, bez względu na to, czy urodziło się ono żywe oraz czy matka dziecka będzie chciała je wychowywać. W tych dwóch ostatnich przypadkach długość urlopu jest jednak limitowana czasowo. Przez poród rozumie się urodzenie dziecka, a więc odłączenie go od organizmu matki w stanie zdolnym do życia poza jej organizmem. Urlop macierzyński przysługuje każdej pracownicy, bez względu na staż pracy, rodzaj umowy o pracę czy wymiar czasu pracy.

●Artykuł 180 par. 4 k.p. reguluje kwestie rezygnacji z urlopu macierzyńskiego. Zgodnie z nowymi przepisami pracownica będzie mogła po wykorzystaniu po porodzie co najmniej 14 tygodni urlopu macierzyńskiego zrezygnować z pozostałej części tego urlopu i powrócić do pracy nie tylko wtedy, gdy pozostałą część przejmie pracownik ojciec wychowujący dziecko. Będzie to mogła uczynić także wtedy, gdy przez pozostały okres (tj. od dnia zrezygnowania przez pracownicę z części urlopu do dnia, który pozostał do końca tego urlopu) osobistą opiekę nad dzieckiem przejmie ubezpieczony ojciec dziecka, niebędący pracownikiem, który w tym celu przerwie swoją działalność zarobkową. Jest to więc umożliwienie pracownicom matkom wcześniejszego powrotu do pracy z urlopu macierzyńskiego w sytuacji, gdy ojcowie dzieci nie są pracownikami. Dotychczas bowiem, jeśli ojciec dziecka prowadził inną niż zatrudnienie w ramach stosunku pracy działalność zarobkową, matka dziecka nie mogła zrezygnować z urlopu macierzyńskiego i powrócić do pracy. W sytuacji przejęcia części urlopu przez ojca niebędącego pracownikiem będzie mu za ten czas przysługiwał zasiłek macierzyński.

PRZYKŁAD 1

Pracownica i ojciec prowadzący działalność

Pracownica matka wykorzystała po porodzie 14 tygodni z przysługujących jej 20 tygodni urlopu macierzyńskiego. Chciałaby powrócić do pracy i przekazać opiekę nad dzieckiem ojcu dziecka, który prowadzi działalność gospodarczą i podlega z tego tytułu ubezpieczeniu chorobowemu. W takiej sytuacji pracownica powinna złożyć wniosek o rezygnację z urlopu macierzyńskiego w terminie nie krótszym niż 7 dni przed przystąpieniem do pracy. Wtedy ojciec dziecka na pozostałe 6 tygodni musi przerwać pracę zarobkową w celu sprawowania opieki nad dzieckiem. Za ten czas będzie mu przysługiwał zasiłek macierzyński (art. 29 ust. 3 ustawy zasiłkowej).

W przypadku kiedy pracownica rezygnuje z urlopu na rzecz ojca dziecka niebędącego pracownikiem, musi on bezwzględnie przerwać jakąkolwiek działalność zarobkową, aby kontynuować sprawowanie osobistej opieki nad dzieckiem przez rodziców. Jeżeli taki ojciec prowadzi kilka rodzajów działalności zarobkowej, to musi zawiesić wszystkie. Przepis nie precyzuje, czy chodzi także o formalne przerwanie działalności zarobkowej (np. zawieszenie działalności gospodarczej, rozwiązanie umowy o współpracy). Biorąc jednak pod uwagę cel przepisu (sprawowanie osobistej opieki nad dzieckiem), chodzić tu powinno o faktyczne zaprzestanie działalności, bez potrzeby dokonywania dodatkowych czynności formalnych. Nie ma więc przeszkód, aby działalność gospodarcza ojca dziecka była dalej prowadzona, pod warunkiem że nie będzie w niej uczestniczył on sam. Wydaje się, że jeżeli ubezpieczony ojciec dziecka, niebędący pracownikiem, podejmie faktycznie działalność zarobkową skutkującą niemożnością sprawowania osobistej opieki, to nie tylko traci on zasiłek macierzyński, lecz także matka dziecka powinna powrócić na pozostałą część urlopu macierzyńskiego.

Warto zwrócić uwagę, że takiego wymogu nie ma w stosunku do pracowników ojców. W kodeksie pracy brak jest przepisów nakazujących im przerwanie dodatkowej działalności zarobkowej, jeżeli prowadzą ją równolegle z zatrudnieniem pracowniczym. Na tym tle powstaje jednak inna różnica: w stosunku do pracowników ojców wprowadzono wymóg, by ojciec wychowywał dziecko. Jeżeli więc ojciec dziecka ma np. prawomocnie odebrane, ograniczone lub zawieszone prawa rodzicielskie, to matka dziecka nie będzie mogła zrezygnować z pozostałej części urlopu macierzyńskiego.

Ważne jest, że zarówno ojciec dziecka będący pracownikiem, jak i ten podejmujący inną działalność zarobkową, rodzącą tytuł do ubezpieczenia chorobowego, muszą przejąć opiekę nad dzieckiem dokładnie na ten okres, który pozostał matce dziecka po rezygnacji z urlopu. Jeżeli więc matka jest uprawniona np. do 20 tygodni i będzie chciała powrócić do pracy po upływie 15 tygodni, to ojciec dziecka musi wykorzystać pozostałe 5 tygodni (albo poprzez skorzystanie z części urlopu macierzyńskiego albo poprzez przerwanie działalności zarobkowej w celu sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem). Nie może to być okres krótszy.

●Na gruncie nowych przepisów, tak samo jak w dotychczasowym brzmieniu art. 180 k.p., matka dziecka mogła tylko raz zrezygnować z urlopu macierzyńskiego. To oznaczało, że nie mogła ona złożyć wniosku o powrót na urlop macierzyński. W nowym brzmieniu przepisu ta kwestia nie została odmiennie uregulowana poprzez np. możliwość powrotu matki na urlop macierzyński w wyniku rezygnacji z takiego urlopu przez pracownika ojca. Wydaje się jednak, że w sytuacji gdy w trakcie korzystania przez pracownika ojca z dalszej części urlopu macierzyńskiego albo sprawowania przez ubezpieczonego ojca, niebędącego pracownikiem, osobistej opieki nad dzieckiem nastąpi jego zgon albo zaprzestanie on osobistej opieki nad dzieckiem, pracownica powinna mieć prawo powrotu na pozostały okres urlopu macierzyńskiego.

●Nowy art. 180 par. 5 k.p. reguluje sytuację odwrotną od opisywanej powyżej, gdy to ojciec dziecka jest pracownikiem i podlega z tego tytułu ubezpieczeniu, matka dziecka zaś ma ubezpieczenie chorobowe z innego tytułu (np. prowadzi działalność gospodarczą). Obecnie w takiej sytuacji ojciec dziecka, mimo że był pracownikiem, a matka dziecka opłacała składki na ubezpieczenie chorobowe z innego tytułu, nie mógł skorzystać z urlopu macierzyńskiego. Od 2016 roku taka sytuacja będzie możliwa pod warunkiem zrezygnowania przez ubezpieczoną matkę dziecka z pobierania zasiłku macierzyńskiego po wykorzystaniu przez nią tego zasiłku za okres co najmniej 14 tygodni po porodzie. Warto dodać, że pracownik ojciec, aby skorzystać z prawa do pozostałej części urlopu macierzyńskiego, powinien pozostawać w zatrudnieniu na dzień złożenia przez ubezpieczoną matkę dziecka, niebędącą pracownicą, wniosku o rezygnację z zasiłku macierzyńskiego, a nie na dzień porodu.

PRZYKŁAD 2

Matka z firmą i ojciec na etacie

Matka dziecka prowadzi działalność gospodarczą i podlega z tego tytułu ubezpieczeniu chorobowemu. Z przysługujących jej 20 tygodni przez okres 14 tygodni pobierała zasiłek macierzyński. Po tym terminie zrezygnowała z niego. W takiej sytuacji ojciec wychowujący dziecko, będący pracownikiem, ma prawo do urlopu macierzyńskiego w wymiarze 6 tygodni. Powinien on złożyć wniosek o udzielenie takiego urlopu na co najmniej 14 dni przed jego rozpoczęciem. Za ten okres będzie mu przysługiwał zasiłek macierzyński (art. 29 ust. 3 ustawy zasiłkowej).

●Artykuł 180 par. 6 k.p. w brzmieniu od dnia 2 stycznia 2016 r. wprowadza regulację, zgodnie z którą pracownica legitymująca się orzeczeniem o niezdolności do samodzielnej egzystencji, po wykorzystaniu po porodzie co najmniej 8 tygodni urlopu macierzyńskiego, ma prawo zrezygnować z pozostałej części tego urlopu pod bezwzględnym warunkiem, że:

1) pozostałą część urlopu macierzyńskiego wykorzysta pracownik ojciec wychowujący dziecko albo pracownik inny członek najbliższej rodziny,

2) przez okres odpowiadający temu, który pozostał do końca urlopu macierzyńskiego, osobistą opiekę nad dzieckiem będzie sprawował ubezpieczony ojciec dziecka albo ubezpieczony inny członek najbliższej rodziny, który w celu sprawowania tej opieki przerwie działalność zarobkową.

Jest to niewątpliwie ułatwienie dla rodziców. W praktyce występują bowiem przypadki, gdy pracownica uprawniona do urlopu macierzyńskiego nie będzie mogła go wykorzystać zgodnie z jego celem, gdyż sama wymaga opieki, czyli jest niezdolna do samodzielnej egzystencji. Od 2016 roku będzie mogła tak uczynić zarówno wtedy, gdy ojciec dziecka jest pracownikiem (jak to było regulowane przepisami dotychczasowymi), jak i wówczas, gdy podlega on ubezpieczeniu chorobowemu z innego tytułu. Dodatkowo z uprawnienia tego pracownica będzie mogła skorzystać w sytuacji, gdy inny członek najbliższej rodziny przejmie opiekę nad dzieckiem. Tym innym członkiem rodziny może być zarówno pracownik (wówczas przejmie od pozostałą część urlopu), jak i osoba podlegająca ubezpieczeniu chorobowemu z innego tytułu, pod warunkiem, że przerwie działalność zarobkową przez okres odpowiadający pozostałemu okresowi urlopu macierzyńskiego w celu sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem (wówczas przejmie zasiłek macierzyński). Warto dodać, że art. 180 par. 6 k.p. nie wprowadza pierwszeństwa przejęcia urlopu przez ojca dziecka. Oznacza to, że inny członek najbliższej rodziny może przejąć korzystanie z urlopu macierzyńskiego albo sprawować opiekę nad dzieckiem i przejąć za ten okres pobieranie zasiłku macierzyńskiego także wtedy, gdy oprócz matki jest ojciec wychowujący dziecko (sprawujący nad nim opiekę).

PRZYKŁAD 3

Urlop macierzyński dla babci

Pracownica urodziła dziecko. W wyniku komplikacji porodowych uzyskała decyzję o niezdolności do samodzielnej egzystencji. Pracownica nie ma kontaktu z ojcem dziecka, ale ma matkę, która pozostaje w stosunku pracy z innym pracodawcą. Pracownica złożyła wniosek o rezygnację z urlopu macierzyńskiego po 8 tygodniach korzystania z niego. Wniosek ten przedłożyła na 7 dni przed powrotem do pracy. Jednocześnie matka pracownicy złożyła u swojego pracodawcy wniosek udzielenie pozostałej części urlopu macierzyńskiego. Dokonała tego na 14 dni przed rozpoczęciem korzystania z urlopu. Za czas urlopu matce kobiety będzie przysługiwał zasiłek macierzyński (art. 29 ust. 5 ustawy zasiłkowej). Wnioski pracownic są wiążące dla obu pracodawców.

●Niezdolność do samodzielnej egzystencji uregulowana jest w ustawie z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2015 r. poz. 748 ze zm.). Zgodnie z art. 13 ust. 5 tej ustawy w przypadku stwierdzenia naruszenia sprawności organizmu w stopniu powodującym konieczność stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innej osoby w zaspokajaniu podstawowych potrzeb życiowych orzeka się niezdolność do samodzielnej egzystencji. W takiej sytuacji niezdolność do samodzielnej egzystencji stwierdza i orzeka lekarz orzecznik ZUS na okres nie dłuższy niż 5 lat lub na okres dłuższy, jeżeli według wiedzy medycznej nie ma rokowań odzyskania zdolności do samodzielnej egzystencji przed upływem wskazanego okresu. Pojęcie "niezdolność do samodzielnej egzystencji" ma szeroki zakres przedmiotowy. Obejmuje ono konieczność pielęgnacji określonej osoby, która jest jednocześnie całkowicie niezdolna do pracy. Zawiera się w nim także konieczność udzielania pomocy, która sprowadzać się może do załatwiania elementarnych spraw życia codziennego (zakupy, wizyty lekarskie itp.). Przesłanki opieki i pomocy powinny wystąpić łącznie. Schorzenia degradujące psychicznie osobowość człowieka i wymagające stałej lub długotrwałej opieki nad ubezpieczonym mogą uzasadnić zaliczenie go do I grupy inwalidzkiej, nawet jeżeli jest on w stanie wypełniać niektóre z elementarnych czynności życiowych we własnym zakresie (np. jeść, ubierać się), gdy w pozostałym zakresie osoba ta jest pozbawiona praktycznej możliwości egzystowania w humanitarnych warunkach bez koniecznej pomocy ze strony osoby trzeciej (tak w wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku - III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, z 18 lutego 2014 r., sygn. akt III AUa 211/13; Legalis nr 992592). Należy przy tym podkreślić, że orzeczenie stwierdzające znaczny stopień niepełnosprawności nie jest równoznaczne z orzeczeniem lekarza orzecznika organu rentowego o całkowitej niezdolności do pracy i niezdolności do samodzielnej egzystencji (tak w postanowieniu Sądu Najwyższego z 16 grudnia 2005 r., sygn. akt II UK 77/05, OSNAPiUS 2006, nr 23-24, poz. 372, s. 1042).

●Konsekwencją wprowadzenia nowej regulacji w art. 180 par. 6 k.p. są odpowiednie zmiany w ustawie zasiłkowej. W takiej sytuacji, jeżeli urlop przejmie ojciec pracownik, będzie on miał prawo do zasiłku macierzyńskiego. W art. 29 wymienionej ustawy dodano bowiem nowy ust. 5, zgodnie z którym zasiłek macierzyński będzie przysługiwał ubezpieczonemu ojcu dziecka albo innemu ubezpieczonemu członkowi najbliższej rodziny także w przypadku, gdy matka dziecka legitymuje się orzeczeniem o niezdolności do samodzielnej egzystencji i stan jej zdrowia uniemożliwia jej sprawowanie osobistej opieki nad dzieckiem. Taki zasiłek będzie przysługiwał przez okres ustalony przepisami kodeksu pracy jako okres urlopu macierzyńskiego oraz okres urlopu rodzicielskiego, jeżeli ubezpieczony ojciec dziecka lub inny ubezpieczony członek najbliższej rodziny przerwą zatrudnienie lub inną pracę zarobkową w celu sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem. W przypadku gdy niezdolność do samodzielnej egzystencji matki powstanie po urodzeniu dziecka, zasiłek macierzyński będzie przysługiwał osobom, które ją zastąpią przez okres odpowiadający okresowi, który pozostał od dnia ustalonego jako dzień powstania niezdolności do samodzielnej egzystencji do końca okresu odpowiadającego okresowi urlopu macierzyńskiego lub urlopu rodzicielskiego.

PRZYKŁAD 4

Zatrudniona niezdolna do samodzielnej egzystencji

Pracownica urodziła dziecko. Po porodzie uzyskała orzeczenie o niezdolności do samodzielnej egzystencji, która uniemożliwia jej sprawowanie osobistej opieki nad dzieckiem. Zrezygnowała więc z urlopu macierzyńskiego po okresie 8 tygodni od dnia porodu. Ojciec dziecka, niebędący pracownikiem, przerwał zatrudnienie, aby się nim zająć, przez okres pozostały do końca urlopu macierzyńskiego. Za ten czas będzie otrzymywać zasiłek macierzyński (art. 29 ust. 5 ustawy zasiłkowej).

●Artykuł 180 par. 7 k.p. reguluje sytuację odwrotną, gdy to matka dziecka nie jest pracownikiem, tylko podlega ubezpieczeniu chorobowemu z innego tytułu. W takiej sytuacji, jeżeli legitymuje się ona orzeczeniem o niezdolności do samodzielnej egzystencji, będzie mogła zrezygnować z pobierania zasiłku macierzyńskiego po wykorzystaniu przez nią tego zasiłku za okres co najmniej 8 tygodni po porodzie, a pracownikowi-ojcu wychowującemu dziecko będzie wówczas przysługiwał urlop macierzyński oraz zasiłek macierzyński za pozostały okres.

PRZYKŁAD 5

Matka przedsiębiorca z orzeczeniem

Matka dziecka prowadzi działalność gospodarczą i podlega z tego tytułu ubezpieczeniu chorobowemu. Przez 8 tygodni od dnia porodu pobierała zasiłek macierzyński. Jednoczenie ma orzeczoną niezdolność do samodzielnej egzystencji. Zrezygnowała więc z zasiłku macierzyńskiego po tym okresie. Ojciec dziecka będący pracownikiem ma prawo do urlopu macierzyńskiego za pozostały okres. Za ten czas będzie otrzymywać zasiłek macierzyński (art. 29 ust. 5 ustawy zasiłkowej). Wniosek o udzielenie urlopu powinien złożyć w terminie nie krótszym niż 14 dni przed rozpoczęciem korzystania z urlopu.

●Artykuł 180 par. 8 k.p. reguluje wymogi formalne dotyczące:

1) rezygnacji przez pracownicę z urlopu macierzyńskiego o po upływie 14 tygodni,

2) rezygnacji przez pracownicę z urlopu macierzyńskiego po upływie 8 tygodni z powodu niezdolności do samodzielnej egzystencji.

W takich sytuacjach pracownica powinna złożyć do pracodawcy pisemny wniosek w sprawie rezygnacji z tego urlopu w terminie nie krótszym niż 7 dni przed przystąpieniem przez nią do pracy. Jest to czas niezbędny dla pracodawcy do zorganizowania możliwości powrotu pracownicy do pracy. Do wniosku pracownica powinna załączyć dokumenty określone w przepisach wydanych na podstawie art. 186^8a k.p. Rozporządzenie nie jest jeszcze wydane, ale wydaje się, że w przypadku określonym w par. 4 powinny to być pisemne oświadczenia ojca/innego członka najbliższej rodziny o skorzystaniu z urlopu macierzyńskiego (jeśli są pracownikami) albo pisemne oświadczenia ojca dziecka/innego członka najbliższej rodziny o rezygnacji z działalności zarobkowej w celu sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem (jeżeli nie są pracownikami). Z kolei w przypadku określonym w par. 6 powinno być dodatkowo złożone orzeczenie stwierdzające niezdolność pracownicy do samodzielnej egzystencji. Pracodawca jest obowiązany uwzględnić wniosek pracownicy, co oznacza, że - tak jak dotychczas - jest takim wnioskiem związany.

●Artykuł 180 par. 9 k.p. dotyczy pracownika ojca wychowującego dziecko albo pracownika innego członka najbliższej rodziny, którzy zamierzają skorzystać z pozostałej części urlopu macierzyńskiego, w sytuacji gdy:

1) pracownica zrezygnowała z urlopu macierzyńskiego po 14 tygodniach,

2) ubezpieczona matka dziecka, niebędąca pracownicą, zrezygnowała z zasiłku macierzyńskiego po 14 tygodniach,

3) pracownica zrezygnowała z urlopu macierzyńskiego po 8 tygodniach z powodu niezdolności do samodzielnej egzystencji,

4) ubezpieczona matka dziecka, niebędąca pracownicą, zrezygnowała z zasiłku macierzyńskiego po 8 tygodniach z powodu niezdolności do samodzielnej egzystencji.

W takiej sytuacji powinni oni złożyć do swojego pracodawcy pisemny wniosek o skorzystanie z części urlopu macierzyńskiego w terminie nie krótszym niż 14 dni przed rozpoczęciem korzystania z niej. Do wniosku dołącza się dokumenty określone w przepisach wydanych na podstawie art. 186^8a k.p. Pracodawca jest obowiązany uwzględnić taki wniosek, co oznacza, że jest nim związany.

●Artykuł 180 par. 10 k.p. jest nową regulacją. Reguluje on sytuację przerwania urlopu macierzyńskiego, a nie zrezygnowania przez pracownicę matkę (na podstawie art. 180 par. 4 i 6 k.p.) z urlopu macierzyńskiego. Jest on niejako sytuacją odwrotną od tej, którą przewiduje art. 181 k.p. Zgodnie z tym ostatnim przepisem w razie urodzenia dziecka wymagającego opieki szpitalnej pracownica, która wykorzystała po porodzie 8 tygodni urlopu macierzyńskiego, pozostałą część tego urlopu może wykorzystać w terminie późniejszym, po wyjściu dziecka ze szpitala. Nowy art. 180 par. 10 k.p. będzie natomiast dotyczył sytuacji, gdy to pracownica w okresie uprawniającym do korzystania z urlopu macierzyńskiego przebywa w szpitalu albo innym przedsiębiorstwie podmiotu leczniczego wykonującego działalność leczniczą w rodzaju stacjonarne i całodobowe świadczenia zdrowotne i ze względu na stan zdrowia nie może sprawować osobistej opieki nad dzieckiem. W takiej sytuacji będzie ona mogła przerwać urlop macierzyński na okres pobytu w szpitalu albo przedsiębiorstwie, nie wcześniej jednak niż po upływie co najmniej 8 tygodni tego urlopu.

●Definicja podmiotów leczniczych wykonujących działalność leczniczą w rodzaju stacjonarne i całodobowe świadczenia zdrowotne znajduje się w ustawie z 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej (t.j. Dz.U. z 2015 r. poz. 618 ze zm.). Zgodnie z art. 4 tej ustawy podmiotami leczniczymi są:

1) przedsiębiorcy w rozumieniu przepisów ustawy z 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (t.j. Dz.U. z 2015 r. poz. 584 ze zm.) we wszelkich formach przewidzianych dla wykonywania działalności gospodarczej, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej,

2) samodzielne publiczne zakłady opieki zdrowotnej,

3) jednostki budżetowe, w tym państwowe jednostki budżetowe, tworzone i nadzorowane przez ministra obrony narodowej, ministra właściwego do spraw wewnętrznych, ministra sprawiedliwości lub szefa Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, posiadające w strukturze organizacyjnej ambulatorium, ambulatorium z izbą chorych lub lekarza, o którym mowa w art. 55 ust. 2a ustawy z 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (t.j. Dz.U. z 2015 r. poz. 581 ze zm.),

4) instytuty badawcze, o których mowa w art. 3 ustawy z 30 kwietnia 2010 r. o instytutach badawczych (t.j. Dz.U. z 2015 r. poz. 1095),

5) fundacje i stowarzyszenia, których celem statutowym jest wykonywanie zadań w zakresie ochrony zdrowia i których statut dopuszcza prowadzenie działalności leczniczej,

5a) posiadające osobowość prawną jednostki organizacyjne stowarzyszeń, o których mowa w pkt 5,

6) osoby prawne i jednostki organizacyjne działające na podstawie przepisów o stosunku państwa do Kościoła katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej, o stosunku państwa do innych kościołów i związków wyznaniowych oraz o gwarancjach wolności sumienia i wyznania,

7) jednostki wojskowe

- w zakresie, w jakim wykonują działalność leczniczą.

Z kolei przez działalność leczniczą w rodzaju stacjonarne i całodobowe świadczenia zdrowotne bez bliższego określenia rozumie się działalność leczniczą w rodzaju świadczenia szpitalne, a także działalność leczniczą w rodzaju stacjonarne i całodobowe świadczenia zdrowotne inne niż szpitalne (art. 2 ust. 2 pkt 2 ustawy o działalności leczniczej). Stacjonarne i całodobowe świadczenia zdrowotne inne niż szpitalne mogą polegać w szczególności na:

1) udzielaniu całodobowych świadczeń zdrowotnych, które obejmują swoim zakresem pielęgnację i rehabilitację pacjentów niewymagających hospitalizacji, oraz zapewnianiu im produktów leczniczych i wyrobów medycznych, pomieszczeń i wyżywienia odpowiednich do stanu zdrowia, a także prowadzeniu edukacji zdrowotnej dla pacjentów i członków ich rodzin oraz przygotowaniu tych osób do samoopieki i samopielęgnacji w warunkach domowych,

2) udzielaniu całodobowych świadczeń zdrowotnych, które obejmują swoim zakresem pielęgnację, opiekę i rehabilitację pacjentów niewymagających hospitalizacji, oraz zapewnianiu im produktów leczniczych potrzebnych do kontynuacji leczenia, pomieszczeń i wyżywienia odpowiednich do stanu zdrowia, a także prowadzeniu edukacji zdrowotnej dla pacjentów i członków ich rodzin oraz przygotowaniu tych osób do samoopieki i samopielęgnacji w warunkach domowych,

3) udzielaniu świadczeń zdrowotnych polegających na działaniach usprawniających, które służą zachowaniu, przywracaniu i poprawie zdrowia,

4) sprawowaniu wszechstronnej opieki zdrowotnej, psychologicznej i społecznej nad pacjentami znajdującymi się w stanie terminalnym oraz opieki nad rodzinami tych pacjentów (art. 9 ustawy o działalności leczniczej).

Powyższe oznacza, że matka dziecka wcale nie musi przebywać w szpitalu (nie jest wymagana hospitalizacja). Wystarczy, że jest objęta stałym procesem leczenia (jak np. chemioterapia).

●Warunkiem przerwania urlopu macierzyńskiego przez matkę dziecka jest to, aby:

1) część urlopu macierzyńskiego za ten okres wykorzystał pracownik ojciec wychowujący dziecko albo pracownik inny członek najbliższej rodziny,

2) osobistą opiekę nad dzieckiem w tym okresie sprawował ubezpieczony ojciec dziecka albo ubezpieczony inny członek najbliższej rodziny, który w celu sprawowania tej opieki przerwał działalność zarobkową.

Także więc i w tym przypadku - analogicznie jak przy rezygnacji przez matkę dziecka z urlopu macierzyńskiego na podstawie par. 4 i 6 komentowanego artykułu - wymagana jest zgoda ojca lub innego członka rodziny, podlegających ubezpieczeniu z tytułu stosunku pracy lub z innego tytułu. Obowiązywać tu więc będą analogiczne zasady, jak w art. 180 par. 6 k.p., tj. wtedy, gdy matka dziecka rezygnuje z urlopu macierzyńskiego, ponieważ jest niezdolna do samodzielnej egzystencji. To oznacza, że w okresie przerwy w korzystaniu przez matkę z urlopu macierzyńskiego tę część powinien wykorzystać pracownik ojciec wychowujący dziecko lub inny członek najbliższej rodziny będący pracownikiem (w formie urlopu macierzyńskiego) albo ubezpieczony ojciec dziecka, albo ubezpieczony inny członek najbliższej rodziny, niebędący pracownikami (w formie sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem poprzez przerwanie w tym celu działalności zarobkowej). Za ten czas wyżej wymienionym osobom będzie przysługiwał zasiłek macierzyński.

Drugim warunkiem umożliwiającym przerwanie urlopu przez pracownicę matkę jest to, aby stan jej zdrowia uniemożliwiał jej sprawowanie osobistej opieki nad dzieckiem. Wydaje się, że będzie musiała ona udokumentować ten stan odpowiednim zaświadczeniem lekarskim, załączonym do wniosku o przerwanie urlopu.

●Różnica pomiędzy przerwą (o której mowa w par. 10) a rezygnacją z urlopu (o których mowa w par. 4 i 6) polega na tym, że po okresie przerwy spowodowanej stanem zdrowia matki wymagającym leczenia pracownica może wrócić na urlop macierzyński, w przypadku zaś rezygnacji z tego urlopu do końca jego trwania może go wykorzystać już tylko ojciec dziecka lub - w przypadku określonym w par. 6 - także najbliższy członek rodziny. Urlop wykorzystany przez pracownika ojca (bądź innego członka najbliższej rodziny będącego pracownikiem) albo okres sprawowania osobistej opieki przez ubezpieczonego ojca albo ubezpieczonego członka najbliższej rodziny, niebędących pracownikami, wlicza się do ogólnego wymiaru urlopu macierzyńskiego, co oznacza, że po zakończeniu leczenia matka dziecka będzie mogła powrócić na urlop macierzyński w takim wymiarze, jaki pozostał do końca tego urlopu.

●Artykuł 180 par. 11 k.p. dotyczy sytuacji, gdy matka dziecka, przebywająca w szpitalu albo innym przedsiębiorstwie podmiotu leczniczego wykonującego działalność leczniczą w rodzaju stacjonarne i całodobowe świadczenia zdrowotne, której stan zdrowia uniemożliwia sprawowanie osobistej opieki nad dzieckiem, nie jest pracownicą, tylko podlega ubezpieczeniu chorobowemu z innego tytułu. Reguluje on prawo do części urlopu dla pracownika ojca albo pracownika innego członka najbliższej rodziny. W takiej sytuacji ubezpieczona matka dziecka, niebędąca pracownicą, może przerwać pobieranie zasiłku macierzyńskiego po wykorzystaniu przez nią tego zasiłku za okres co najmniej 8 tygodni po porodzie, a w okresie tej przerwy z urlopu macierzyńskiego może korzystać pracownik ojciec lub pracownik inny członek najbliższej rodziny. Za ten okres będzie im przysługiwał zasiłek macierzyński. W tym jednak przypadku, aby ubezpieczona matka dziecka, niebędąca pracownicą, mogła przerwać pobieranie zasiłku, nie jest wymagana zgoda ojca lub innego członka najbliższej rodziny. To oznacza, że taka matka może przerwać pobieranie zasiłku, mimo że ojciec dziecka lub inny członek najbliższej rodziny nie złożą wniosku o urlop macierzyński za ten okres.

●Artykuł 180 par. 12 k.p. reguluje sytuację, jaką jest zgon matki dziecka. Poprzednio kwestię tę regulował art. 180 par. 7 k.p., który mówił o zgonie pracownicy w czasie korzystania przez nią z urlopu macierzyńskiego. Dotychczas w przypadku zgonu matki dziecka niebędącej pracownicą ubezpieczony ojciec dziecka pozostawał bez możliwości skorzystania z prawa do urlopu macierzyńskiego oraz zasiłku macierzyńskiego. Nowy przepis mówi zarówno o zgonie matki w okresie korzystania przez nią z urlopu macierzyńskiego (jeżeli jest pracownicą), jak i o zgodnie matki w okresie pobierania przez nią zasiłku macierzyńskiego (jeżeli jest ubezpieczona z innego tytułu). Jak widać, rozszerzono więc uprawnienia pracownika ojca wychowującego dziecko do urlopu macierzyńskiego w sytuacji, gdy matka dziecka nie jest zatrudniona na podstawie umowy o pracę (ale posiada tytuł do ubezpieczenia chorobowego z innego tytułu). Takie uprawnienie przyznano też innemu członkowi najbliższej rodziny. Także i w tym przypadku nie obowiązuje zasada pierwszeństwa w prawie ojca do wykorzystania części urlopu przed pozostałymi członkami najbliższej rodziny. Jak widać, przepis ten nie różnicuje już statusu matki dziecka - nie musi więc ona być pracownicą, aby ojciec dziecka lub inny członek najbliższej rodziny mógł skorzystać z uprawnień do urlopu macierzyńskiego. W sytuacji zgonu matki dziecka mają oni bowiem prawo do części urlopu macierzyńskiego, przypadającej po dniu zgonu pracownicy albo ubezpieczonej matki dziecka.

●Artykuł 180 par. 13 k.p. reguluje sytuację porzucenia dziecka przez pracownicę w czasie urlopu macierzyńskiego albo ubezpieczoną matkę dziecka, niebędącą pracownicą, w czasie pobierania zasiłku macierzyńskiego za czas odpowiadający okresowi tego urlopu. W takiej sytuacji pracownikowi ojcu wychowującemu dziecko albo pracownikowi innemu członkowi najbliższej rodziny przysługuje prawo do części urlopu macierzyńskiego, przypadającej po dniu porzucenia dziecka, nie wcześniej jednak niż po wykorzystaniu przez:

1) pracownicę, po porodzie, co najmniej 8 tygodni urlopu macierzyńskiego,

2) ubezpieczoną matkę dziecka, zasiłku macierzyńskiego za okres co najmniej 8 tygodni po porodzie.

Przepis ten wprowadza więc nową instytucję "porzucenia dziecka". Kodeks pracy nie definiuje tego pojęcia, brak też jest jego definicji legalnej w ustawie z 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz.U. z 2015 r. poz. 583 ze zm.). Wykładni tego pojęcia można dokonać na gruncie przepisów ustawy z 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny (Dz.U. nr 88, poz. 553 ze zm.). Zgodnie z art. 210 par. 1 kodeksu karnego, kto wbrew obowiązkowi troszczenia się o małoletniego poniżej lat 15 albo o osobę nieporadną ze względu na jej stan psychiczny lub fizyczny, osobę tę porzuca, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3. Zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego z 4 czerwca 2001 r., sygn. akt V KKN 94/99 (Prok. i Pr. 2001 nr 11, poz. 3, KZS 2001 nr 11, poz. 21, s. 15, Prok. i Pr. 2001 nr 11, poz. 5, Biul. Inf. Pr. 2002 nr 1, s. 23, Biul. Inf. Pr. 2002 nr 1, s. 13, KZS 2001 nr 12, poz. 19, s. 12) przez porzucenie, o którym mowa w tym przepisie, rozumie się "działanie polegające na opuszczeniu dziecka lub osoby nieporadnej, połączone z zaprzestaniem troszczenia się o nią, bez zapewnienia jej opieki ze strony innych osób. Do istoty »porzucenia« należy więc pozostawienie osoby, nad którą miała być roztoczona opieka, własnemu losowi, przy czym chodzi tu nie tylko o zaniechanie sprawowania opieki nad osobą małoletnią lub nieporadną, lecz także o uniemożliwienie takiej osobie udzielenia natychmiastowego wsparcia".

●Z dobrodziejstwa tego przepisu mogą skorzystać tylko pracownicy, co oznacza, że ubezpieczeni z innych tytułów: ojciec dziecka albo inny członek najbliższej rodziny, nie będą mogli za pozostały okres urlopu macierzyńskiego przerwać działalności zarobkowej w celu sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem i za ten czas pobierać zasiłek macierzyński.

●Na tle stosowania tego przepisu mogą pojawić się wątpliwości, czy jeśli w sytuacji porzucenia dziecka przez matkę pracownik ojciec wychowujący dziecko lub pracownik inny członek najbliższej rodziny nie skorzysta z pozostałej części urlopu macierzyńskiego, pracownica (ubezpieczona niebędąca pracownicą) zachowa prawo do dalszej części urlopu (prawo do pobierania zasiłku macierzyńskiego za dalszy okres). Odpowiedź na to pytanie powinien dać nowy art. 182 k.p. (w brzmieniu od 1 marca 2016 r.), zgodnie z którym w przypadku porzucenia dziecka przez pracownicę nie przysługuje jej część urlopu macierzyńskiego przypadająca po dniu porzucenia dziecka. Jednakże urlop ten po porodzie nie może wynosić mniej niż 8 tygodni. To oznacza, że w takiej sytuacji pracownica traci prawo do urlopu (zasiłku) za dalszą część. Z zestawienia obu tych przepisów wynika także, że nawet jeżeli matka dziecka porzuciła je w dniu porodu, i tak zachowuje prawo do 8 tygodni urlopu (bądź prawo do zasiłku za okres 8 tygodni) od dnia porodu. Oznacza to też, że pracownik ojciec wychowujący dziecko albo inny członek najbliższej rodziny będący pracownikiem mogą skorzystać z części urlopu macierzyńskiego dopiero po 8 tygodniach. Wymóg wykorzystania przez matkę dziecka 8 tygodni urlopu macierzyńskiego albo zasiłku macierzyńskiego po porodzie, podyktowany jest funkcją tych uprawnień w pierwszym okresie po urodzeniu dziecka, czyli regeneracją sił kobiety po porodzie. Zgodnie z art. 3 ust. 3 Konwencji nr 103 Międzynarodowej Organizacji Pracy dotyczącej ochrony macierzyństwa (zrewidowanej w 1952 roku) z 28 czerwca 1952 r. (Dz.U. z 1976 r. nr 16, poz. 99) okres urlopu macierzyńskiego, który ma być wykorzystany obowiązkowo po porodzie, zostanie określony przez ustawodawstwo krajowe, "nie będzie on jednakże w żadnym wypadku krótszy niż sześć tygodni". Tym samym brak tej gwarancji stanowiłby naruszenie tego ratyfikowanego przez Polskę aktu prawa międzynarodowego.

●Artykuł 180 par. 14 k.p. statuuje zasadę, że łączny wymiar urlopu macierzyńskiego oraz urlopu macierzyńskiego i okresu pobierania zasiłku macierzyńskiego za czas odpowiadający okresowi tego urlopu w okolicznościach, o których mowa w par. 4-7 i 10-13, nie może przekroczyć wymiaru urlopu macierzyńskiego, o którym mowa w par. 1.

●Artykuł 180 par. 15 k.p. reguluje przypadki, w których pracownikowi ojcu wychowującemu dziecko albo pracownikowi innemu członkowi najbliższej rodziny będzie przysługiwało prawo do części urlopu macierzyńskiego, przypadającej po dniu zgonu matki dziecka, porzucenia przez nią dziecka albo powstania niezdolności do samodzielnej egzystencji, pomimo iż matka dziecka:

1) nie jest pracownicą,

2) nie podlega ubezpieczeniu chorobowemu z innego tytułu (np. jest osobą bezrobotną).

Będzie się tak działo w przypadku:

1) zgonu matki dziecka,

2) porzucenia dziecka przez matkę,

3) niemożności sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem przez matkę legitymującą się orzeczeniem o niezdolności do samodzielnej egzystencji.

Za ten okres pracownikowi ojcu wychowującemu dziecku lub innemu członkowi najbliższej rodziny będącemu pracownikiem przysługiwać będzie zasiłek macierzyński. Są to sytuacje na tyle szczególne, że ustawodawca przyznaje prawo do urlopu osobom podlegającym ubezpieczeniu chorobowemu i odprowadzających składki z tytułu stosunku pracy. Osoby te muszą być pracownikami w dniu powstania powyższych zdarzeń (art. 29 ust. 5 i 7 ustawy zasiłkowej).

●Artykuł 180 par. 16 k.p. reguluje zasady przyznawania części urlopu macierzyńskiego pracownikowi ojcu wychowującemu dziecku albo pracownikowi innemu członkowi najbliższej rodziny w sytuacji:

1) przerwania przez pracownicę urlopu macierzyńskiego z powodu pobytu w szpitalu albo innym przedsiębiorstwie podmiotu leczniczego po wykorzystaniu przez nią co najmniej 8 tygodni tego urlopu,

2) przerwania przez ubezpieczoną matkę dziecka, niebędącą pracownicą, zasiłku macierzyńskiego z powodu pobytu w szpitalu albo innym przedsiębiorstwie podmiotu leczniczego po wykorzystaniu przez nią co najmniej 8 tygodni tego urlopu,

3) zgonu pracownicy w okresie urlopu macierzyńskiego,

4) zgonu ubezpieczonej matki dziecka, niebędącej pracownicą, w okresie pobierania zasiłku macierzyńskiego,

5) porzucenia dziecka przez pracownicę w okresie urlopu macierzyńskiego,

6) porzucenia dziecka przez ubezpieczoną matkę, niebędącą pracownicą, w okresie pobierania zasiłku macierzyńskiego,

7) prawa do części urlopu macierzyńskiego pomimo niepozostawania przez matkę dziecka w ubezpieczeniu.

Przepis ten nie reguluje, w jakim terminie taki wniosek powinien być złożony, co może wydawać się uzasadnione, zważywszy że prawo do części urlopu powstaje w sytuacjach nagłych. Ważne jest to, że taki wniosek jest wiążący dla pracodawcy. Do wniosku dołącza się dokumenty określone w przepisach, które zostaną wydane na podstawie art. 186^8a k.p.

●Artykuł 180 par. 17 k.p. określa przypadki podjęcia przez matkę dziecka, nieposiadającą tytułu do objęcia ubezpieczeniem społecznym w razie choroby i macierzyństwa, zatrudnienia w wymiarze nie niższym niż połowa pełnego wymiaru czasu pracy. W takim przypadku pracownikowi ojcu wychowującemu dziecko przysługuje, w okresie trwania zatrudnienia matki dziecka, prawo do części urlopu macierzyńskiego przypadającej od dnia podjęcia zatrudnienia przez matkę dziecka aż do wyczerpania wymiaru tego urlopu. Przepis ten dotyczy sytuacji, gdy matka dziecka nie nabyła prawa do zasiłku macierzyńskiego, ponieważ w dniu porodu była nieubezpieczona, ale w okresie po urodzeniu dziecka podjęła zatrudnienie w ramach stosunku pracy w wymiarze co najmniej 1/2 etatu. W takiej sytuacji nie nabywa ona oczywiście prawa do urlopu macierzyńskiego ani zasiłku macierzyńskiego (gdyż w dniu porodu nie była ubezpieczona ani nie miała statusu pracownika), ale z części takiego urlopu będzie mógł skorzystać pracownik ojciec wychowujący dziecko. Przepis nie precyzuje, do jakiego czasu pracownik ojciec może korzystać z prawa do części urlopu macierzyńskiego. Innymi słowy, w jakim okresie matka dziecka powinna podjąć zatrudnienie, aby ojciec dziecka mógł skorzystać w tym czasie z części urlopu macierzyńskiego. Z uwagi na swego rodzaju fikcję prawną, przyjmującą, że kobieta nieubezpieczona w dniu porodu może mieć swego rodzaju prawo do urlopu macierzyńskiego (który jest "przejęty" przez pracownika ojca wychowującego dziecko) powinno się przyjąć, że okres, przez jaki ojciec będzie mógł skorzystać z części tego urlopu (a tym samym kiedy matka dziecka będzie mogła podjąć zatrudnienie, uprawniające do skorzystania z takiego urlopu przez pracownika ojca wychowującego dziecko), równa się wymiarowi urlopu określonemu w art. 180 par. 1 k.p., liczonemu od dnia porodu. Jeżeli jednak okres zatrudnienia trwa krócej - prawo do części urlopu macierzyńskiego przysługuje tylko w okresie trwania zatrudnienia matki dziecka. Przepis ten dotyczy tylko pracownika ojca wychowującego dziecko, a więc nie obejmuje pracowników innych najbliższych członków rodziny. Pracownik ojciec powinien złożyć pisemny wniosek o udzielenie części urlopu macierzyńskiego w terminie nie krótszym niż 14 dni przed rozpoczęciem korzystania z tego urlopu.

PRZYKŁAD 6

Podjęcie zatrudnienia przez nieubezpieczoną

Niezatrudniona nigdzie kobieta urodziła dziecko 1 lipca 2016 r. Po 3 miesiącach od dnia porodu, tj. 1 października 2016 r., podjęła zatrudnienie na podstawie umowy o pracę w połowie wymiaru czasu pracy i z tego tytułu podlega ubezpieczeniu. Nie ma jednak prawa do zasiłku ani urlopu macierzyńskiego, gdyż w dniu porodu była nieubezpieczona. W okresie jej zatrudnienia ojciec dziecka będący pracownikiem ma prawo do skorzystania z części urlopu macierzyńskiego w okresie od 1 października 2016 r. (data podjęcia zatrudnienia) do 1 lutego 2017 r. (upływ 20 tygodni urlopu macierzyńskiego, jaki przysługiwałby pracownicy, gdyby w dniu porodu była ubezpieczona).

PRZYKŁAD 7

Praca matki bez zasiłku przez krótszy okres

Niezatrudniona nigdzie kobieta urodziła dziecko 1 lipca 2016 r. Po 3 miesiącach od porodu, tj. 1 października 2016 r., podjęła zatrudnienie na podstawie umowy o pracę na czas określony do 31 grudnia 2016 r. w połowie wymiaru czasu pracy i z tego tytułu podlega ubezpieczeniu. Nie ma jednak prawa do zasiłku ani urlopu macierzyńskiego, gdyż w dniu porodu była nieubezpieczona. W okresie jej zatrudnienia ojciec dziecka będący pracownikiem ma prawo do skorzystania z części urlopu macierzyńskiego od 1 października (data podjęcia zatrudnienia) do 31 grudnia 2016 r (data zakończenia zatrudnienia).

§ 1. W razie urodzenia martwego dziecka lub zgonu dziecka przed upływem 8 tygodni życia, pracownicy przysługuje urlop macierzyński w wymiarze 8 tygodni po porodzie, nie krócej jednak niż przez okres 7 dni od dnia zgonu dziecka. Pracownicy, która urodziła więcej niż jedno dziecko przy jednym porodzie, przysługuje w takim przypadku urlop macierzyński w wymiarze stosownym do liczby dzieci pozostałych przy życiu.

§ 2. W przypadku zgonu dziecka po upływie 8 tygodni życia, pracownica zachowuje prawo do urlopu macierzyńskiego przez okres 7 dni od dnia zgonu dziecka. Pracownicy, która urodziła więcej niż jedno dziecko przy jednym porodzie, przysługuje w takim przypadku urlop macierzyński w wymiarze stosownym do liczby dzieci pozostałych przy życiu, nie krócej jednak niż przez okres 7 dni od dnia zgonu dziecka.

●Nowelizacja kodeksu pracy objęła tylko par. 2 komentowanego przepisu. W dotychczasowym brzmieniu stanowił on, że w razie zgonu dziecka po upływie 8 tygodni życia pracownica zachowuje prawo do urlopu macierzyńskiego przez okres 7 dni od dnia zgonu dziecka. Przepis par. 1 zdanie drugie stosuje się. Obecnie dodano regulację, zgodnie z którą jeżeli pracownica w czasie porodu urodziła więcej niż jedno dziecko, przysługuje jej wymiar urlopu właściwy dla liczby dzieci pozostałych przy życiu, nie krócej jednak niż przez 7 dni. Zmiana nie ma charakteru merytorycznego, a jedynie precyzuje sposób liczenia wymiaru urlopu w przypadku, gdy jedno z dzieci zmarło przy porodzie.

PRZYKŁAD 8

Śmierć jednego z dzieci

Pracownica urodziła bliźniaki, z których jedno zmarło przy porodzie. Zgodnie z art. 180 par. 1 k.p. pracownicy przysługiwałoby 31 tygodni urlopu, gdyby dwoje dzieci urodziło się żywe. Ponieważ przy życiu zostało tylko jedno dziecko, przysługuje jej 20 tygodni urlopu.

W przypadku porzucenia dziecka przez pracownicę lub umieszczenia dziecka, na podstawie orzeczenia sądu, w pieczy zastępczej, w zakładzie opiekuńczo-leczniczym, w zakładzie pielęgnacyjno-opiekuńczym albo w zakładzie rehabilitacji leczniczej, pracownicy nie przysługuje część urlopu macierzyńskiego przypadająca po dniu porzucenia dziecka albo umieszczenia dziecka w pieczy zastępczej, w zakładzie opiekuńczo-leczniczym, w zakładzie pielęgnacyjno-opiekuńczym albo w zakładzie rehabilitacji leczniczej. Jednakże urlop macierzyński po porodzie nie może wynosić mniej niż 8 tygodni.

●Przepis ten wchodzi w życie 1 marca 2016 r. W porównaniu z dotychczasowym brzmieniem regulacja ta została rozszerzona o sytuację porzucenia dziecka oraz doprecyzowana o przypadki, kiedy pracownica rezygnuje z wychowania dziecka. W dotychczasowym brzmieniu matka traciła prawo do urlopu macierzyńskiego w przypadku, gdy rezygnowała z wychowywania dziecka i oddawała je innej osobie w celu przysposobienia lub do domu małego dziecka. Prawo do urlopu pracownica traciła od dnia oddania dziecka, jednakże urlop macierzyński po porodzie nie mógł wynosić mniej niż 8 tygodni. Wynikało to z funkcji urlopu, jaką jest regeneracja sił po porodzie.

W sytuacji porzucenia dziecka pracownikowi ojcu wychowującemu dziecko albo pracownikowi innemu członkowi najbliższej rodziny przysługuje prawo do części urlopu macierzyńskiego przypadającej po dniu porzucenia dziecka (art. 180 par. 13 k.p.).

§ 1. Bezpośrednio po wykorzystaniu urlopu macierzyńskiego pracownik ma prawo do dodatkowego urlopu macierzyńskiego w wymiarze:

1) do 6 tygodni - w przypadku, o którym mowa w art. 180 § 1 pkt 1;

2) do 8 tygodni - w przypadkach, o których mowa w art. 180 § 1 pkt 2-5.

§ 2. Dodatkowy urlop macierzyński jest udzielany jednorazowo albo w dwóch częściach przypadających bezpośrednio jedna po drugiej - w wymiarze tygodnia lub jego wielokrotności.

§ 3. Dodatkowego urlopu macierzyńskiego udziela się na pisemny wniosek pracownika, składany w terminie nie krótszym niż 14 dni przed rozpoczęciem korzystania z tego urlopu; pracodawca jest obowiązany uwzględnić wniosek pracownika.

§ 4. We wniosku o udzielenie dodatkowego urlopu macierzyńskiego określa się termin zakończenia urlopu macierzyńskiego, a w przypadku gdy wniosek dotyczy drugiej części dodatkowego urlopu macierzyńskiego - termin zakończenia pierwszej części tego urlopu oraz okres dotychczas wykorzystanego urlopu.

§ 5. Pracownik może łączyć korzystanie z dodatkowego urlopu macierzyńskiego z wykonywaniem pracy u pracodawcy udzielającego tego urlopu w wymiarze nie wyższym niż połowa pełnego wymiaru czasu pracy; w takim przypadku dodatkowego urlopu macierzyńskiego udziela się na pozostałą część wymiaru czasu pracy.

§ 6. W przypadku, o którym mowa w § 5, podjęcie pracy następuje na pisemny wniosek pracownika, składany w terminie nie krótszym niż 14 dni przed rozpoczęciem wykonywania pracy, w którym pracownik wskazuje wymiar czasu pracy oraz okres, przez który zamierza łączyć korzystanie z dodatkowego urlopu macierzyńskiego z wykonywaniem pracy. Pracodawca uwzględnia wniosek pracownika, chyba że nie jest to możliwe ze względu na organizację pracy lub rodzaj pracy wykonywanej przez pracownika. O przyczynie odmowy uwzględnienia wniosku pracodawca informuje pracownika na piśmie.

§ 7. Przepisy art. 45 § 3, art. 47, art. 50 § 5, art. 57 § 2, art. 163 § 3, art. 165 pkt 4, art. 166 pkt 4, art. 177, art. 180 § 61-7, art. 180 ¹ § 2, art. 182 zdanie pierwsze i art. 183 ¹ § 1 stosuje się odpowiednio.

●Przepis ten dotyczył dodatkowego urlopu macierzyńskiego i zasad jego przyznawania. Zgodnie z nowelizacją kodeksu pracy od 2 stycznia 2016 r. dodatkowy urlop macierzyński znika z regulacji kodeksowych. Będzie on włączony do urlopu rodzicielskiego, który od przyszłego roku zostanie odpowiednio wydłużony. Przepis ten 2 stycznia 2016 r. zostanie zatem uchylony.

§ 1. Po wykorzystaniu urlopu macierzyńskiego albo zasiłku macierzyńskiego za okres odpowiadający okresowi urlopu macierzyńskiego pracownik ma prawo do urlopu rodzicielskiego w wymiarze do:

32 tygodni - w przypadku, o którym mowa w art. 180 § 1 pkt 1;

34 tygodni - w przypadkach, o których mowa w art. 180 § 1 pkt 2-5.

§ 2. Urlop w wymiarze, o którym mowa w § 1, przysługuje łącznie obojgu rodzicom dziecka.

§ 3. Z urlopu rodzicielskiego mogą jednocześnie korzystać oboje rodzice dziecka. W takim przypadku łączny wymiar urlopu rodzicielskiego nie może przekraczać wymiaru, o którym mowa w § 1.

§ 4. W okresie pobierania przez jednego z rodziców dziecka zasiłku macierzyńskiego za okres odpowiadający okresowi urlopu rodzicielskiego drugi rodzic może korzystać z urlopu rodzicielskiego. W takim przypadku łączny wymiar urlopu rodzicielskiego i okresu pobierania zasiłku macierzyńskiego za okres odpowiadający okresowi urlopu rodzicielskiego nie może przekraczać wymiaru, o którym mowa w § 1.

●Przepis ten został zmieniony na skutek uchylenia od 2016 roku dodatkowych urlopów macierzyńskich. Wydłużony zostanie wymiar urlopu rodzicielskiego. Będzie on wynosił:

1) 32 tygodnie - w przypadku urodzenia jednego dziecka,

2) 34 tygodnie - w przypadku urodzenia przy jednym porodzie więcej niż jednego dziecka.

Wcześniej wymiar tego urlopu wynosił do 26 tygodni, niezależnie od liczby urodzonych dzieci. Przepis w nowym brzmieniu nie reguluje sposobu liczenia wymiaru urlopu, w sytuacji gdy w trakcie porodu nastąpił zgon jednego z dzieci. W takim przypadku, przez analogię do art. 180¹ k.p., przy wyliczeniu wymiaru tego urlopu powinno się uwzględnić liczbę dzieci pozostałych przy życiu.

●Jak wynika z brzmienia przepisu, przysługuje on pracownikowi bezpośrednio po wykorzystaniu:

1) urlopu macierzyńskiego,

2) zasiłku macierzyńskiego.

Ta druga sytuacja dotyczyć więc będzie przypadku, gdy:

1) z urlopu macierzyńskiego korzystała pracownica w całości albo w części pracownik ojciec wychowujący dziecko lub pracownik inny członek najbliższej rodziny w przypadkach określonych w art. 180 par. 4 pkt 1, par. 5, par. 6 pkt 1, par. 7, par. 10 pkt 1, par. 11, par. 12, par. 13 oraz par. 15 k.p.,

2) ubezpieczona matka dziecka, niebędąca pracownikiem, pobierała w całości zasiłek macierzyński, albo ubezpieczony ojciec dziecka lub inny członek najbliższej rodziny, niebędący pracownikami, korzystali w części z zasiłku macierzyńskiego w sytuacjach określonych w art. 180 par. 4 pkt 2, par. 6 pkt 2, par. 10 pkt 2 k.p.

●Urlop będzie - tak jak dotychczas - przysługiwał rodzicom łącznie, co nie oznacza, że każde z rodziców nabywa oddzielne prawo do urlopu w wymiarze określonym w par. 1. Wymiar ten bowiem się nie kumuluje. Jeżeli oboje rodzice są pracownikami, to mają prawo do równoległego korzystania z urlopu rodzicielskiego. Jeśli natomiast jedno z rodziców jest pracownikiem, a drugie nie jest, ma jednak prawo do zasiłku macierzyńskiego z innego tytułu niż stosunek pracy, to rodzice mogą korzystać równolegle - jedno z urlopu rodzicielskiego, a drugie z zasiłku. Łączny wymiar tak wykorzystanego urlopu i okresu pobierania zasiłku nie może jednak przekroczyć wymiaru urlopu wskazanego w par. 1 pkt 1 i 2.

Do limitu części urlopu rodzicielskiego zalicza się okresy pobierania przez ubezpieczonego niebędącego pracownikiem zasiłku macierzyńskiego (art. 182^1b k.p.).

§ 1. Urlop rodzicielski jest udzielany jednorazowo albo w częściach nie później niż do zakończenia roku kalendarzowego, w którym dziecko kończy 6 rok życia.

§ 2. Urlop rodzicielski jest udzielany bezpośrednio po wykorzystaniu urlopu macierzyńskiego albo zasiłku macierzyńskiego za okres odpowiadający okresowi urlopu macierzyńskiego, nie więcej niż w 4 częściach, przypadających bezpośrednio jedna po drugiej albo bezpośrednio po wykorzystaniu zasiłku macierzyńskiego za okres odpowiadający części urlopu rodzicielskiego, w wymiarze wielokrotności tygodnia. Do wniosku dołącza się dokumenty określone w przepisach wydanych na podstawie art. 186^8a.

§ 3. Urlop rodzicielski w wymiarze do 16 tygodni może być udzielony w terminie nieprzypadającym bezpośrednio po poprzedniej części tego urlopu albo nieprzypadającym bezpośrednio po wykorzystaniu zasiłku macierzyńskiego za okres odpowiadający części tego urlopu. Liczba wykorzystanych w tym trybie części urlopu pomniejsza liczbę części przysługującego urlopu wychowawczego.

§ 4. Żadna z części urlopu rodzicielskiego nie może być krótsza niż 8 tygodni, z wyjątkiem:

1) pierwszej części urlopu rodzicielskiego, która w przypadku:

a) urodzenia jednego dziecka przy jednym porodzie nie może być krótsza niż 6 tygodni,

b) przyjęcia przez pracownika, o którym mowa w art. 183 § 1, na wychowanie dziecka w wieku do 7 roku życia, a w przypadku dziecka, wobec którego podjęto decyzję o odroczeniu obowiązku szkolnego, do 10 roku życia, nie może być krótsza niż 3 tygodnie;

2) sytuacji, gdy pozostała do wykorzystania część urlopu jest krótsza niż 8 tygodni.

●Nowy przepis art. 182^1b k.p. będzie regulował zasady udzielenia urlopu rodzicielskiego, czyli kwestie obecnie regulowane przepisami art. 182^1a k.p. Od 2 stycznia 2016 r. urlop ten nadal może być wykorzystany w całości jednorazowo. Od nowego roku zwiększona zostanie także liczba możliwych do wykorzystania części tego urlopu (z trzech do czterech). Nowością jest regulacja, że rodzice będą go mogli wykorzystać w całości lub w wielu częściach najpóźniej do zakończenia roku kalendarzowego, w którym dziecko kończy 6 lat. Nadal jednak będzie obowiązywać zasada, że każda z części nie może być krótsza niż 8 tygodni, przypadających bezpośrednio jedna po drugiej (art. 182^1a par. 2 k.p. w obecnym brzmieniu), wyliczanych jako wielokrotność tygodnia. Minimalny wymiar 8 tygodni dotyczy obojga rodziców także wtedy, gdy z urlopu korzystają oboje rodzice jednocześnie.

●Od zasady wykorzystania części urlopu w wymiarze co najmniej 8 tygodni ustawodawca przewidział dwa wyjątki. Jeden wynika z sytuacji, gdy pozostała do wykorzystania część urlopu jest krótsza niż 8 tygodni. Wynika to z faktu, że wymiar urlopu nie stanowi wielokrotności 8 tygodni. Może się więc zdarzyć, że rodzice wykorzystają urlop w czterech częściach, z czego trzy części będą wynosiły po 10 tygodni, a ostatnia 2 tygodnie. Drugi wyjątek dotyczy pierwszej części urlopu rodzicielskiego. Nowe zasady mówią o tym, że pierwsza część tego urlopu nie może być:

1) krótsza niż 6 tygodni w przypadku urodzenia jednego dziecka przy jednym porodzie; jak widać wyjątek ten będzie obejmował tylko przypadki, gdy wymiar urlopu rodzicielskiego będzie wnosił 32 tygodnie, a więc gdy przy jednym porodzie urodziło się jedno dziecko; to oznacza, że w sytuacji urodzenia większej liczby dzieci przy jednym porodzie pierwsza część tego urlopu nie może być krótsza niż 8 tygodni;

2) krótsza niż 3 tygodnie w przypadku przyjęcia przez pracownika, o którym mowa w art. 183 par. 1, na wychowanie dziecka w wieku do 7. roku życia, a w przypadku dziecka, wobec którego podjęto decyzję o odroczeniu obowiązku szkolnego, do 10. roku życia.

●Z urlopu rodzicielskiego będzie można - tak jak dotychczas - skorzystać bezpośrednio po wykorzystaniu urlopu macierzyńskiego. Oznacza to, że pomiędzy zakończeniem urlopu macierzyńskiego a rozpoczęciem urlopu rodzicielskiego pracownik nie może wrócić do pracy, zaś urlop rodzicielski lub pierwsza jego cześć powinna przypadać następnego dnia po dniu zakończenia urlopu macierzyńskiego lub pobierania zasiłku macierzyńskiego. Nie ma przy tym znaczenia, że ten dzień przypada na dzień wolny od pracy pracownika (np. sobotę) lub na święto. W przypadku gdy nie została zachowana zasada bezpośredniości (pracownik złożył wniosek o rozpoczęcie urlopu rodzicielskiego w terminie późniejszym), należałoby przyjąć, że traci swe uprawnienie do urlopu i taki urlop nie powinien mu zostać udzielony przez pracodawcę.

●W dalszym też ciągu pomiędzy wykorzystaniem urlopu w częściach nie może nastąpić przerwa, tj. muszą być one wykorzystane jedna po drugiej. Zasadą jest więc, że poszczególne części urlopu powinny przypadać bezpośrednio po sobie. Od tej zasady przewidziane jest jednak odstępstwo uregulowane w par. 3. Jest to nowa regulacja, jakiej nie przewidywał kodeks pracy w dotychczasowym brzmieniu. Zgodnie z tym przepisem urlop rodzicielski w wymiarze do 16 tygodni może być udzielony w terminie nieprzypadającym bezpośrednio po poprzedniej części tego urlopu albo nieprzypadającym bezpośrednio po wykorzystaniu zasiłku macierzyńskiego za okres odpowiadający części tego urlopu. Oznacza to, że jeżeli odpowiednio 16 bądź 18 tygodni urlopu rodzicielskiego byłoby wykorzystywane bezpośrednio po urlopie macierzyńskim (zasiłku macierzyńskim), to pozostałe 16 tygodni mogłoby zostać wykorzystane później. Jednocześnie pierwsza część urlopu i tak musiałaby zostać złożona bezpośrednio po zakończeniu urlopu macierzyńskiego (pobierania zasiłku macierzyńskiego). Pozostałą część będzie można wykorzystać w terminie późniejszym, jednak nie później niż do końca roku kalendarzowego, w którym dziecko kończy 6 lat. Możliwość taka dotyczyłaby - z racji swej istoty - tych rodziców, którzy nie złożyli tzw. długiego wniosku o urlop rodzicielski na podstawie art. 179¹ par. 1 k.p.

●Należy wskazać, że wykorzystanie wyżej wymienionych 16 tygodni urlopu rodzicielskiego będzie pomniejszać liczbę części, w których można wykorzystać urlop wychowawczy (obecnie jest on udzielany maksymalnie w pięciu częściach nieprzypadających bezpośrednio po sobie). Tym samym urlop wychowawczy ulega przerwaniu na okres korzystania z urlopu rodzicielskiego. Rozwiązanie to jest korzystne nie tylko dla pracowników, lecz także dla pracodawców, gdyż umożliwia pracownikom wcześniejszy powrót do pracy bez obawy, że utracą pozostałą część urlopu rodzicielskiego niewykorzystaną na zasadzie ciągłości.

PRZYKŁAD 9

Wykorzystanie urlopu rodzicielskiego

Pracownica urodziła bliźniaki 3 marca 2016 r. Złożyła do pracodawcy wniosek, że po wykorzystaniu urlopu macierzyńskiego będzie korzystała z 18 tygodni urlopu rodzicielskiego. Po zakończeniu tego urlopu pracownica w styczniu 2017 roku złożyła wniosek o urlop rodzicielski w wymiarze pozostałych 16 tygodni. Tą część urlopu pracownica mogłaby wykorzystać do 31 grudnia 2022 r. (koniec roku kalendarzowego, w którym dzieci ukończą 6 lat).

§ 1. Urlop rodzicielski jest udzielany na pisemny wniosek pracownika, składany w terminie nie krótszym niż 21 dni przed rozpoczęciem korzystania z urlopu. Do wniosku dołącza się dokumenty określone w przepisach wydanych na podstawie art. 186^8a. Pracodawca jest obowiązany uwzględnić wniosek pracownika.

§ 2. Liczbę części urlopu ustala się w oparciu o liczbę złożonych wniosków o udzielenie urlopu. W liczbie wykorzystanych części urlopu uwzględnia się także liczbę wniosków o zasiłek macierzyński za okres odpowiadający okresowi urlopu rodzicielskiego albo jego części, złożonych przez ubezpieczoną-matkę dziecka lub ubezpieczonego-ojca dziecka.

§ 3. Pracownik może zrezygnować z korzystania z urlopu rodzicielskiego w każdym czasie za zgodą pracodawcy i powrócić do pracy.

●Jest to nowy przepis w kodeksie pracy. Zgodnie z regulacjami, które zaczną obowiązywać w przyszłym roku, tryb zgłaszania wniosku o udzielenie tego urlopu może być dwojaki (analogicznie jak obecnie). Zgodnie z nowym art. 179¹ k.p. pracownica będzie mogła, nie później niż 21 dni po porodzie, złożyć pisemny wniosek o udzielenie jej, bezpośrednio po urlopie macierzyńskim, urlopu rodzicielskiego w pełnym wymiarze. Drugą ewentualnością jest złożenie wniosku o udzielenie urlopu rodzicielskiego na 21 dni przed rozpoczęciem korzystania z tego urlopu (art. 182^1a par. 4 k.p.). W zależności od trybu złożenia wniosku różnie będzie się kształtowała wysokość zasiłku macierzyńskiego.

●Komentowany przepis dotyczy drugiej sytuacji, tj. reguluje zasady złożenia wniosku w terminie późniejszym niż wniosek o udzielenie urlopu macierzyńskiego, najpóźniej na 21 dni przed rozpoczęciem korzystania z tego urlopu. Taki wniosek musi mieć zachowaną formę pisemną i jest wiążący dla pracodawcy. Warto wskazać, że termin powyższy uległ wydłużeniu w stosunku do dotychczasowego, 14-dniowego terminu (obecny art. 182^1a par. 4 k.p.). Do wniosku o udzielenie urlopu rodzicielskiego będzie należało dołączyć dokumenty wskazane w rozporządzeniu wydanym na podstawie art. 186^8a k.p.

●Zgodnie z par. 2 komentowanego przepisu liczbę części urlopu ustala się w oparciu o liczbę złożonych wniosków o udzielenie urlopu. To oznacza, że pracownik nie musi składać jednego wniosku o udzielenie urlopu z podziałem na jego części. Może złożyć jeden wniosek o część urlopu, a następnie dalsze, pod warunkiem jednak, by kolejna część urlopu przypadała bezpośrednio po poprzedniej części (z wyjątkiem przypadku określonego w art. 182^1b par. 3 k.p.). W liczbie wykorzystanych części urlopu uwzględnia się także liczbę wniosków o zasiłek macierzyński za okres odpowiadający okresowi urlopu rodzicielskiego albo jego części, złożonych przez ubezpieczoną matkę dziecka lub ubezpieczonego ojca dziecka. Dotyczy to ubezpieczonych rodziców dziecka niebędących pracownikami. Zgodnie w przepisami kodeksu pracy i ustawą zasiłkową matka dziecka podlegająca ubezpieczeniu chorobowemu z innego tytułu niż stosunek pracy ma prawo do zasiłku macierzyńskiego przez okres odpowiadający urlopowi macierzyńskiemu. Podobnie jest w sytuacji, gdy z części urlopu korzysta ubezpieczony ojciec niebędący pracownikiem (jeżeli pracownica zrezygnowała z urlopu lub go przerwała).

●Przepis dotyczy tylko rodziców, a zatem w sytuacji, gdy z części urlopu macierzyńskiego korzysta pracownik inny członek najbliższej rodziny, nie ma on prawa do urlopu rodzicielskiego.

●Pracownik może zrezygnować z korzystania z urlopu rodzicielskiego w każdym czasie za zgodą pracodawcy i powrócić do pracy. Wymaga to formalnego, pisemnego wniosku o rezygnację z tego urlopu, złożonego zgodnie z art. 186^8a pkt 3 k.p. Dotyczy to zarówno zrezygnowania z całego urlopu, jak i jego części. Należy jednak zwrócić uwagę, że pracownik ma prawo złożyć wniosek w sprawie rezygnacji, ale wniosek taki nie jest wiążący dla pracodawcy. Powyższe oznacza, że jeżeli pracodawca nie wyrazi zgody na powrót zatrudnionego w zawnioskowanym przez niego terminie, to pracownik musi wykorzystać urlop do końca, a więc w terminie wskazanym w pierwotnym wniosku o skorzystanie z tego urlopu lub jego części. Przepis ten ma zapobiegać sytuacji nagłych powrotów pracowników do pracy i wymaga uzgodnienia tego powrotu z pracodawcą tak, aby ten ostatni mógł organizacyjnie i kadrowo przygotować się do niego. Należy nadmienić, że złożenie wniosku o urlop rodzicielski bezpośrednio po wykorzystaniu urlopu macierzyńskiego, nie później niż 21 dni po porodzie, w trybie art. 179¹ par. 1 k.p., będzie uprawniało pracownika do jednostronnej rezygnacji. W takim przypadku wniosek składa się najpóźniej na 14 dni przed przystąpieniem do pracy, a pracodawca jest obowiązany go uwzględnić.

§ 1. Pracownik może łączyć korzystanie z urlopu rodzicielskiego z wykonywaniem pracy u pracodawcy udzielającego tego urlopu w wymiarze nie wyższym niż połowa pełnego wymiaru czasu pracy. W takim przypadku urlopu rodzicielskiego udziela się na pozostałą część wymiaru czasu pracy.

§ 2. W przypadku, o którym mowa w § 1, podjęcie pracy następuje na pisemny wniosek pracownika, składany w terminie nie krótszym niż 21 dni przed rozpoczęciem wykonywania pracy. Do wniosku dołącza się dokumenty określone w przepisach wydanych na podstawie art. 186^8a. Pracodawca jest obowiązany uwzględnić wniosek pracownika, chyba że nie jest to możliwe ze względu na organizację pracy lub rodzaj pracy wykonywanej przez pracownika. O przyczynie odmowy uwzględnienia wniosku pracodawca informuje pracownika na piśmie.

●Komentowany przepis jest odpowiednikiem obecnego art. 182¹ k.p., zgodnie z którym pracownik może łączyć korzystanie z dodatkowego urlopu macierzyńskiego z wykonywaniem pracy u pracodawcy udzielającego tego urlopu w wymiarze nie wyższym niż połowa pełnego wymiaru czasu pracy. W takim przypadku dodatkowego urlopu macierzyńskiego udziela się na pozostałą część czasu pracy. Wobec likwidacji dodatkowych urlopów macierzyńskich i włączenia ich do urlopów rodzicielskich zasada prawa do zarobkowania w okresie korzystania z urlopu rodzicielskiego na dotychczasowych zasadach została określona w nowym art. 182^1d k.p. Jest ona taka sama, jak przy dodatkowych urlopach macierzyńskich, z tą różnicą, że podjęcie pracy następuje na pisemny wniosek pracownika, składany w terminie nie krótszym niż 21 dni przed rozpoczęciem jej wykonywania, a nie - jak dotychczas przy dodatkowych urlopach macierzyńskich - w terminie 14 dni. Do wniosku będzie należało dołączyć dokumenty określone w przepisach wydanych na podstawie art. 186^8a k.p. Pracodawca jest obowiązany uwzględnić wniosek pracownika, chyba że nie jest to możliwe ze względu na organizację pracy lub rodzaj pracy wykonywanej przez zatrudnionego. Dotyczyć to będzie zwłaszcza sytuacji, gdy powrót pracownika do pracy w niepełnym wymiarze - z uwagi na specyfikę jego pracy - jest nieuzasadniony (np. praca przedstawicieli handlowych). O przyczynie odmowy uwzględnienia wniosku pracodawca informuje pracownika na piśmie.

Warto dodać, że nie ma wymogu, aby zatrudnienie w okresie korzystania z urlopu rodzicielskiego przypadało w całości na ten okres. Pracownik może zatem podjąć zatrudnienie przez krótszy okres niż okres faktycznego korzystania z urlopu rodzicielskiego.

§ 1. W przypadku łączenia przez pracownika korzystania z urlopu rodzicielskiego z wykonywaniem pracy u pracodawcy udzielającego tego urlopu, wymiar urlopu rodzicielskiego ulega wydłużeniu proporcjonalnie do wymiaru czasu pracy wykonywanej przez pracownika w trakcie korzystania z urlopu lub jego części, nie dłużej jednak niż do:

1) 64 tygodni - w przypadku, o którym mowa w art. 180 § 1 pkt 1;

2) 68 tygodni - w przypadkach, o których mowa w art. 180 § 1 pkt 2-5.

§ 2. Okres, o który urlop rodzicielski ulega wydłużeniu, stanowi iloczyn liczby tygodni, przez jaką pracownik łączy korzystanie z urlopu rodzicielskiego z wykonywaniem pracy u pracodawcy udzielającego tego urlopu i wymiaru czasu pracy wykonywanej przez pracownika w trakcie korzystania z urlopu rodzicielskiego.

§ 3. W przypadku gdy łączenie korzystania z urlopu z wykonywaniem pracy, o którym mowa w § 1, odbywa się przez część urlopu rodzicielskiego, proporcjonalne wydłużenie wymiaru tego urlopu, następuje wyłącznie w odniesieniu do tej części urlopu rodzicielskiego.

§ 4. W przypadku gdy powstała w wyniku wydłużenia wymiaru urlopu rodzicielskiego część urlopu rodzicielskiego nie odpowiada wielokrotności tygodnia, jest ona udzielana w dniach. Przy udzielaniu urlopu niepełny dzień pomija się.

§ 5. Część urlopu rodzicielskiego, o którą urlop został proporcjonalnie wydłużony zgodnie z § 1-4, wydłuża część urlopu rodzicielskiego, podczas której pracownik łączył korzystanie z urlopu z wykonywaniem pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy u pracodawcy udzielającego urlopu.

§ 6. We wniosku, o którym mowa w art. 182^1d § 2, pracownik określa sposób wykorzystania części urlopu rodzicielskiego, o którą urlop zostanie proporcjonalnie wydłużony.

§ 7. W przypadku gdy pracownik zamierza łączyć korzystanie z części urlopu rodzicielskiego powstałej w wyniku proporcjonalnego wydłużenia tego urlopu, obliczonej zgodnie z § 2, z wykonywaniem pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy, wymiar tej części urlopu oblicza się dzieląc długość części urlopu powstałej w wyniku proporcjonalnego wydłużenia przez różnicę liczby 1 i wymiaru czasu pracy, w jakim pracownik zamierza łączyć korzystanie z tej części urlopu z wykonywaniem pracy. Przepis § 4 stosuje się odpowiednio.

●Jest to nowy przepis kodeksu pracy. Określa zasady proporcjonalnego wydłużania wymiaru urlopu rodzicielskiego w przypadku wykonywania pracy u tego samego pracodawcy w okresie korzystania z tego urlopu (na podstawie art. 182^1d k.p.). Urlop taki ulega wydłużeniu proporcjonalnie do wymiaru etatu. Pracownik może w okresie korzystania z urlopu rodzicielskiego pracować w 1 wymiaru czasu pracy, zatem maksymalne wydłużenie urlopu rodzicielskiego następuje do 64 tygodni przy urodzeniu jednego dziecka przy jednym porodzie albo 68 tygodni w przypadku urodzenia więcej niż jednego dziecka przy jednym porodzie.

●Okres, o który urlop rodzicielski ulega wydłużeniu, stanowi iloczyn liczby tygodni, przez którą pracownik łączy korzystanie z urlopu rodzicielskiego z wykonywaniem pracy u pracodawcy udzielającego mu tego urlopu, oraz wymiaru czasu pracy wykonywanej przez zatrudnionego w trakcie korzystania z urlopu. Jeżeli urlop jest udzielany w częściach, to wydłużeniu ulega tylko ta część urlopu, w trakcie której pracownik podejmował zatrudnienie. To oznacza, że nie może ona ulec przeniesieniu na inną część. Z nadwyżki urlopowej zatrudniony nie może także uczynić dodatkowej, piątej części urlopu.

PRZYKŁAD 10

Proporcjonalne wydłużenie urlopu

Pracownik korzystał z urlopu w częściach, z których jedna przypadała na okres 8 tygodni. W tym czasie na 4 tygodnie podjął on zatrudnienie w wymiarze połowy wymiaru czasu pracy. W takiej sytuacji urlop rodzicielski zostanie przedłużony o 2 tygodnie:

4 (liczba tygodni, w czasie których pracownik podjął zatrudnienie) x 1 (wymiar czasu pracy) = 2 (liczba tygodni, o jaką zostanie wydłużony urlop rodzicielski).

●Jeżeli okresu zatrudnienia nie da się wyliczyć równo w liczbie tygodni, wówczas urlop przedłuża się w dniach.

PRZYKŁAD 11

Przedłużenie urlopu w dniach

Pracownik korzystał z urlopu w częściach, z których jedna przypadała na okres 8 tygodni. W tym czasie wykonywał pracę w wymiarze 1/4 przez 6 tygodni. W takiej sytuacji urlop rodzicielski zostanie przedłużony o tydzień i 2 dni.

6 tygodni x 1/4 = 6/4, co daje tydzień i 1/2 tygodnia, a więc 1 tydzień i 20 godzin.

20 godzin to dwa dni (2x8 = 16); nadwyżka nie jest uwzględniana.

●Pracownik może zrezygnować z wykorzystania urlopu w przedłużonym wymiarze, jednak podobnie jak w przypadku rezygnacji z części urlopu rodzicielskiego pracodawca musi wyrazić na to zgodę (art. 182^1c par. 3 k.p.).

Do urlopu rodzicielskiego stosuje się odpowiednio przepisy art. 45 § 3, art. 47, art. 50 § 5, art. 57 § 2, art. 163 § 3, art. 165 pkt 4, art. 166 pkt 4, art. 177, art. 180 § 6-17, art. 180¹ § 2, art. 181, art. 182 zdanie pierwsze i art. 183¹ § 1.

●Przepis odsyła do innych regulacji kodeksu pracy w zakresie:

1) obowiązku orzekania przez sąd pracy przywrócenia do pracy na poprzednich warunkach w przypadku wadliwego wypowiedzenia umowy o pracę, jeśli tylko pracodawca nie ogłosił upadłości lub likwidacji, także wtedy gdy umowa była zawarta na czas określony (art. 45 par. 3 i art. 50 par. 5 k.p.),

2) obowiązku wypłaty wynagrodzenia za pełny okres pozostawania bez pracy w sytuacji przywrócenia do pracy w razie wadliwego zwolnienia zarówno za wypowiedzeniem, jak i bez wypowiedzenia (art. 47 i 57 par. 2 k.p.),

3) obowiązku udzielenia pracownikowi urlopu wypoczynkowego bezpośrednio po urlopie rodzicielskim (art. 163 par. 3 k.p.)

4) obowiązku przesunięcia przez pracodawcę terminu urlopu wypoczynkowego w razie niemożności rozpoczęcia go w ustalonym terminie z powodu skorzystania z urlopu rodzicielskiego (art. 165 pkt 4 k.p.),

5) obowiązku udzielenia niewykorzystanej - z powodu urlopu rodzicielskiego - części urlopu wypoczynkowego w terminie późniejszym (art. 166 pkt 4 k.p.),

6) szczególnej ochrony trwałości stosunku pracy w okresie korzystania z urlopu rodzicielskiego (art. 177 k.p.),

7) informacji o tym, kiedy z części urlopu rodzicielskiego może skorzystać ojciec dziecka lub inny członek najbliższej rodziny (art. 180 par. 6-17 k.p.),

8) informacji o tym, że w razie śmierci dziecka w czasie trwania urlopu rodzicielskiego pracownik zachowuje prawo do urlopu przez okres 7 dni od zgonu dziecka (art. 180¹ par. 2 k.p.),

9) wykorzystania części urlopu rodzicielskiego po wyjściu dziecka - wymagającego opieki lekarskiej - ze szpitala (art. 181 k.p.),

10 utraty prawa do urlopu w przypadku rezygnacji z wychowywania dziecka (art. 182 k.p.)

11) informacji o tym, że tydzień urlopu odpowiada 7 dniom kalendarzowym (art. 183¹ par. 1 k.p.).

§ 1. Pracownik-ojciec wychowujący dziecko ma prawo do urlopu ojcowskiego w wymiarze do 2 tygodni, nie dłużej jednak niż:

1) do ukończenia przez dziecko 24 miesiąca życia albo

2) do upływu 24 miesięcy od dnia uprawomocnienia się postanowienia orzekającego przysposobienie dziecka i nie dłużej niż do ukończenia przez dziecko 7 roku życia, a w przypadku dziecka, wobec którego podjęto decyzję o odroczeniu obowiązku szkolnego, nie dłużej niż do ukończenia przez nie 10 roku życia.

§ 1¹. Urlop ojcowski może być wykorzystany jednorazowo albo nie więcej niż w 2 częściach, z których żadna nie może być krótsza niż tydzień.

§ 2. Urlop ojcowski jest udzielany na pisemny wniosek pracownika-ojca wychowującego dziecko, składany w terminie nie krótszym niż 7 dni przed rozpoczęciem korzystania z urlopu. Do wniosku dołącza się dokumenty określone w przepisach wydanych na podstawie art. 186^8a. Pracodawca jest obowiązany uwzględnić wniosek pracownika.

§ 3. Do urlopu ojcowskiego stosuje się odpowiednio przepisy art. 45 § 3, art. 47, art. 50 § 5, art. 57 § 2, art. 163 § 3, art. 165 pkt 4, art. 166 pkt 4, art. 177, art. 181 i art. 183¹ § 1.

●Przepis reguluje zasady przyznawania urlopów ojcowskich. Jest to niezależne od tego, czy matka dziecka jest pracownicą, jest ubezpieczona z innego tytułu lub nie podlega wcale ubezpieczeniu. W dalszym ciągu pracownik ojciec wychowujący dziecko będzie miał prawo do urlopu ojcowskiego w wymiarze 2 tygodni. Wydłużono jednak okresy, do których ojcowie będą mogli z takich urlopów skorzystać. Obecnie jest to okres nie dłuższy niż do ukończenia przez dziecko 12 miesiąca życia albo do upływu 12 miesięcy od uprawomocnienia się postanowienia orzekającego przysposobienie i nie dłużej niż do ukończenia przez dziecko 7. roku życia, a w przypadku dziecka, wobec którego podjęto decyzję o odroczeniu obowiązku szkolnego, nie dłużej niż do ukończenia przez nie 10. roku życia. Od 2 stycznia 2016 r. okresy te będą wydłużone odpowiednio do ukończenia przez dziecko 24 miesiąca życia albo do upływu 24 miesięcy od uprawomocnienia się postanowienia orzekającego przysposobienie dziecka, nie dłużej jednak niż do ukończenia przez dziecko 7. roku życia, a w przypadku dziecka, wobec którego podjęto decyzję o odroczeniu obowiązku szkolnego, nie dłużej niż do ukończenia przez nie 10. roku życia.

●Urlop taki może być wykorzystany w każdym czasie, a więc także wtedy, gdy matka dziecka korzysta np. z urlopu rodzicielskiego. Urlop ojcowski może być wykorzystany albo jednorazowo, albo w dwóch częściach, trwających po tydzień każda. Obie części nie muszą następować bezpośrednio po sobie. Warunkiem skorzystania przez pracownika ojca z urlopu jest złożenie przez niego pisemnego wniosku w terminie nie krótszym niż 7 dni przed rozpoczęciem korzystania z urlopu oraz dołączenie dokumentów określonych w przepisach wydanych na podstawie art. 186^8a k.p. Pracodawca nie może odmówić udzielenia takiego urlopu pracownikowi.

§ 1. Pracownik, nie później niż 21 dni po przyjęciu dziecka na wychowanie i wystąpieniu do sądu opiekuńczego z wnioskiem o wszczęcie postępowania w sprawie przysposobienia dziecka lub po przyjęciu dziecka na wychowanie jako rodzina zastępcza, z wyjątkiem rodziny zastępczej zawodowej, może złożyć pisemny wniosek o udzielenie mu, bezpośrednio po urlopie na warunkach urlopu macierzyńskiego, urlopu rodzicielskiego w pełnym wymiarze wynikającym z art. 182^1a § 1. Pracodawca jest obowiązany uwzględnić wniosek pracownika.

§ 2. W przypadku, o którym mowa w § 1, przepis art. 179¹ stosuje się odpowiednio.

●Przepis ten został zmieniony przede wszystkim pod kątem redakcyjnym. Nowe jego brzmienie uwzględnia fakt uchylenia z dniem 2 stycznia 2016 r. dodatkowych urlopów macierzyńskich. Zmianą merytoryczną jest wydłużenie terminu na złożenie wniosku o udzielenie urlopu rodzicielskiego z obecnych 14 do 21 dni.

Druga część komentarza ukaże się 29 października