Dwie twarze azjatyckiej starości

Z Jackiem Wanem rozmawia Mirosław Mazanec

Jak dożyć sędziwego wieku, to chyba tylko w krajach Wschodu. Emeryci w miejskich parkach, uśmiechnięci, wygimnastykowani, zadowoleni. Zupełnie inaczej niż u nas: schowani w domach, pełni pretensji do wszystkiego i wszystkich, narzekający, wpatrzeni w telewizor.

Sporo osób, które były w państwach Wschodu, łapie się na ten obrazek. Jest niezwykle atrakcyjny. Ja też za każdym razem, gdy go widzę, jestem pod wrażeniem. Tańce, gimnastyka, wspólne śpiewy, żadnego wstydu czy skrępowania. Ale sytuacja starszych osób w Azji jest o wiele bardziej skomplikowana. Są ci, którzy starzeją się w miastach, ale też ci, którzy zostali na wsi.

To znaczy?

Oj, to cały wykład historyczny będę musiał zrobić. Od czego zacząć... Może tak: w Chinach od wieków obowiązuje system hukou, według którego każdy jest przypisany do miejsca, w którym się urodził. I jeśli ma jakieś prawa - to właśnie tam.

Czyli jeśli mieszkam we wsi, w której przyszedłem na świat, to tam mogę pójść do lekarza albo wysłać dziecko do państwowej szkoły?

Dokładnie. A jeśli wyruszyłeś za pracą do miasta, to w nowym miejscu nie masz żadnych praw. Zarabiasz gorzej niż jego mieszkańcy, nie możesz korzystać z i tak bardzo źle działającej służby zdrowia. To wszystko masz zagwarantowane tylko tam, gdzie się urodziłeś. Taka karta warszawiaka... W tej chwili dla chińskich władz to główny hamulec urbanizacji. Co prawda w zeszłym roku ludność miast przekroczyła 50 proc. ogółu mieszkańców, ale w porównaniu z państwami Zachodu, gdzie ta licz ba oscyluje w granicach 70-80 proc., nie jest to imponujący wynik.

Mimo to miasta przyciągają?

Nie ma się czemu dziwić. Zarobki są 3-5 razy wyższe niż na wsi.

Ale jak to się ma do starości w Chinach?

Dobrze, wracamy do historii. Skąd w Azji takie silne więzy rodzinne, klanowe? Z uprawy ryżu.

Nie rozumiem.

To proste. Kultury azjatyckie to kultury rolnicze. Miały kilka tysięcy lat, żeby przyswoić sobie mechanizmy działania grupowego. Bo uprawa ryżu wymusza współpracę. Jedni są od melioracji, inni od przygotowania sadzonek, jeszcze inni od utrzymywania odpowiedniego poziomu wody, od zbiorów itd. Właśnie dlatego więź, i to nawet nie rodzinna, ale klanowa, zawsze była tam bardzo silna. Jeżeli się nie podporządkowałeś, byłeś skazany na śmierć głodową. Starsi, powiedzmy brzydko, w wieku poprodukcyjnym, byli na dożywociu. Mieli gorsze racje żywnościowe, gdy przychodził głód, to musieli, jak w Japonii, iść na górę Narayama popełnić samobójstwo, by nie zabierać ograniczonych zasobów młodszym. Ale jeśli wszystko było w porządku, byli utrzymywani przez młodsze pokolenie do końca życia. I to wszystko w ich głowach siedzi do dziś. Żeby nie szukać daleko: rozmawiam z moim kuzynem w Chinach i on mówi: "Zobacz, ten, który tam idzie, to też jest twój bardzo bliski kuzyn". Ja na to, że jaki bliski kuzyn, skoro w ogóle go nie znam. A on: "No jak to, to jest twojego brata żony rodzonego brata syn..." Czyli bardzo bliska rodzina. Chińczycy wciąż myślą w takich kategoriach. I system komunistyczny, co ciekawe, tego nie zniszczył. Z kolei Europejczycy przez wieki byli zbieraczami i łowcami. Rolnictwo jest stosunkowo młode i więzi międzyludzkie są inne. Dopiero gdy to zrozumiemy, możemy patrzeć na Azję i jej stosunki rodzinne. I lepiej pojąć, co się tam teraz dzieje.

A co się dzieje?

To, co nie udało się Mao, udało się dopiero urbanizacji. Rozwojowi z lat 80. i 90. ubiegłego stulecia. Gdy można już było przenosić się do miast, co prawda bez tych wszystkich praw, o których mówiliśmy, ale jednak, ludzie zaczęli to robić. Wyższe zarobki, większe aspiracje. Ale i problemy. Dzieci mogą się oczywiście uczyć, ale nie, dajmy na to w Pekinie, lecz na prowincji. Więc rodziny się dzielą. Rodzice pracują w mieście, a dziadkowie wychowują dzieciaki na wsi. Matka z ojcem widzą je dwa razy do roku. Oczywiście można wysłać dziecko do szkoły prywatnej, jest ich zresztą bardzo dużo, ale to kosztuje. W przeliczeniu na złote 2-3 tysiące miesięcznie. Nie każdego na to stać. Choć jest wielu bogatych Chińczyków.

A jak wygląda współczesna wieś?

Ona się wyludnia, nie ma kto pracować. Starzy ludzie są zmuszeni do sprzedaży ziemi albo oddania jej w dzierżawę. Powstają ogromne latyfundia liczące tysiące hektarów. Na tym opiera się w tej chwili chińska gospodarka rolna. A dziadkowie w przydomowych ogródkach hodują warzywa, rodzina z miasta przyśle im trochę pieniędzy, kupią za to ryż, dużo do życia im nie potrzeba. Tyle, żeby przypilnować dzieci.

System emerytalny?

Dopiero w zeszłym roku objął wieś. Najlepiej mają urzędnicy i osoby pracujące w państwowych firmach. Po przejściu na emeryturę dostają 70 proc. zarobków, to 3-4 tys. juanów (1 zł = około 2 juanów), najczęściej nie muszą płacić za mieszkanie. Gorzej, gdy ktoś zachoruje. Państwowe usługi medyczne są na bardzo niskim poziomie. Za porządne leczenie trzeba słono płacić. Ale każdy Chińczyk przez całe życie odkłada pieniądze. Około 40 proc. zarobków. Najpierw na własny kąt, potem na edukację dzieci i wreszcie na starość. Drogie jest nie tylko leczenie. Na przykład mieszkania - żeby wziąć na nie kredyt, trzeba mieć wkład własny. Od niedawna wprowadzono systemy państwowej pomocy, tanie pożyczki na 10 proc., ale tylko dla rdzennych mieszkańców miast. I rodowici mieszkańcy Szanghaju czy Pekinu nie chcą zniesienia systemu hukou, bo wtedy cała ludność napływowa zabierze im te tanie kredyty.

Zaczynam rozumieć. Zerwane więzi rodzinne, kontakt starszych z dziećmi ograniczony...

Do odwiedzin dwa razy do roku i pieniędzy, które młodsi im przesyłają. To wszystko. W dodatku ci, którzy migrują do miast, przyjmują zachodni styl życia i odtrącają tych starych. I to jest problem. Żeby poprawić sytuację emerytów, a jednocześnie nie nadszarpnąć budżetu państwa, rząd nakazał, by dzieci opiekowały się rodzicami i ich odwiedzały. Przysługuje im nawet 20 dni wolnego z tego powodu. A jeśli jakiś rodzic poczuje się zaniedbany, może iść do sądu. Trzeba przy tym pamiętać, że niedługo na starszych nie będzie miał kto pracować. Oficjalnie w Chinach wciąż obowiązuje polityka jednego dziecka. Dzietność jest na katastrofalnie niskim poziomie. Choć od kilku lat państwo przymyka oko na drugiego potomka, zwłaszcza jeżeli pierwsza urodzi się dziewczynka. Trzeba za coś podpaść, żeby cię skontrolowano. Kara, jaką trzeba zapłacić za drugie dziecko, jest bardzo dotkliwa - dwuletnie zarobki męża albo żony, zależy, kto z nich lepiej zarabia. Ostatnio głośna była historia bizneswoman, która zapłaciła grzywnę w wysokości 3 mln juanów. Jednak mimo poluzowania polityki państwa w tym zakresie mało osób decyduje się na liczną rodzinę. Głównie z powodów ekonomicznych. Jeśli o demografii mowa, warto wspomnieć o jeszcze jednej ciekawej rzeczy. Otóż w Chinach do tej pory powszechna była selektywna aborcja. Każdy chciał mieć syna, bo on był gwarancją opieki na starość. Skutek jest taki, że w 2020 r. 20 mln kawalerów nie będzie miało żon, a warunki już dyktują dziewczyny. Zgadzają się wyjść za tego, kto obieca opiekę nad ich rodzicami.

Każdy chce mieć coś z życia?

Oczywiście. Mieszkańcy miast przyjęli już zachodni styl. Potrzeby mają takie same jak my, a wydatki nawet większe. Średnie zarobki w metropolii to mniej więcej 4 tys. zł. Samochód kosztuje 70-80 tys. zł. W Pekinie jeździ ich już 8 mln. Im bardziej luksusowy, tym lepiej. Mieszkania są niebotycznie drogie - 20-30 tys. zł za 1 mkw. I są nabywcy, co znaczy, że pieniądze wciąż krążą.

Czyli zniknięcie z ulic uśmiechniętych staruszków jest już tylko kwestią czasu?

Nie, to jednak inna sprawa. Oni wychodzą do parków, bo taka jest wiejska kultura, taki mają zwyczaj. Zawsze spotykali się na pogaduszki i jakąś formę aktywności i do dziś jest tak samo. Nie chodzi tu zresztą tylko o ćwiczenie ciała, ale i ducha, o aktywność społeczną.

Cały czas się zastanawiam, dlaczego nasi seniorzy są tacy marudni, a chińscy nie?

Generalnie Chińczycy są jednym z najbardziej zadowolonych narodów świata. Z czego to wynika? Z dobrobytu. Ale takiego w ich pojęciu. W Chinach przez ponad 100 lat panował straszliwy głód, a krajem targały wewnętrzne problemy. Upadek cesarstwa, wojna domowa, rewolucja Sun Yat-sena, potem walka Kuomintangu z Mao, wreszcie rewolucja Mao. Ponad wiek strasznego bałaganu. I nagle od połowy lat 70. w ciągu 30 lat kraj niesłychanie się rozwinął. Przez pierwszą dekadę wszyscy się najedli, a potem stali się drugą światową potęgą. Dlaczego więc mają być nieszczęśliwi?

Zostawmy na chwilę kontynent i skoczmy na wyspy. W tym kraju też spędził pan wiele lat. Jak starość wygląda w Japonii?

Tam starsze osoby są pozostawiane same sobie. Ale chodzi głównie o sferę psychiczną. Z dochodami nie ma kłopotów. System emerytalny na razie działa bardzo dobrze, każdy pracownik ma zagwarantowane świadczenia. Odchodząc na emeryturę, dostaje odprawę proporcjonalną do liczby przepracowanych lat, którą odkłada lub inwestuje. Może też zawiesić pobieranie świadczeń i zatrudnić się ponownie, za niższą pensję niż niebędący emerytem. To opłaca się i jemu, i pracodawcy. Tyle że mimo finansowego zabezpieczenia często jest zupełnie sam. Zwłaszcza jeśli mieszka na wsi. W Japonii, inaczej niż w Chinach, nie ma żadnych ograniczeń, jeśli chodzi o przeprowadzkę do miast, i młodzi z tego korzystają.

Czyli rozkład więzi rodzinnych, który teraz obserwujemy w Chinach, w Japonii już się dokonał.

I jest, w połączeniu ze zjawiskiem starzenia się społeczeństwa, wielką bolączką rządu. Tworzone są bardzo ciekawe programy, które mają temu zjawisku zapobiec. Na przykład wielopokoleniowe domy, w których są przedszkola, wspólna stołówka, gdzie gotują starsi, pod ich opieką zostawiane są dzieci. To sztuczne twory, ale takie próby są podejmowane, żeby odbudować międzypokoleniowe więzi.

Wychodzi na to, że azjatycka spokojna starość to mit.

Nie do końca. Miejsca z nieprzerwanymi rodzinnymi więziami to Wietnam, Tajwan czy Hongkong. Tam wielopokoleniowe rodziny są do dziś, jest dużo dzieci i cały czas ten patriarchalny system doskonale działa.

@RY1@i02/2013/203/i02.2013.203.00000140c.804.jpg@RY2@

Corbis/FotoChannels

Jacek Wan restaurator, dziennikarz, korespondent PAP w Pekinie, wieloletni korespondent japońskiej telewizji NTV, rodowity warszawiak rezydujący w Pekinie. Syn Chińczyka i Polki

@RY1@i02/2013/203/i02.2013.203.00000140c.805.jpg@RY2@

materiały prasowe