Zamówieniami publicznymi można reagować na potrzeby społeczne

Klauzule społeczne zostały wprowadzone do europejskiego systemu zamówień publicznych poprzez przepisy zawarte w koordynującej procedury udzielania zamówień przez podmioty działające w sektorach gospodarki wodnej, energetyki, transportu i usług pocztowych dyrektywie 2004/17/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 31 marca 2004 r. oraz dyrektywie 2004/18/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 31 marca 2004 r. w sprawie koordynacji procedur udzielania zamówień publicznych na roboty budowlane, dostawy i usługi. Wskazane dyrektywy zostały zastąpione dyrektywą 2014/24/UE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 26 lutego 2014 r. w sprawie zamówień publicznych oraz dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/25/UE z dnia 26 lutego 2014 r. w sprawie udzielania zamówień przez podmioty działające w sektorach gospodarki wodnej, energetyki, transportu i usług pocztowych.

Do polskiego prawodawstwa klauzule społeczne zostały wprowadzone w 2009 r. - z ówcześnie wprowadzonych do ustawy - Prawo zamówień publicznych trzech rozwiązań odnoszących się do klauzul społecznych aktualnie obowiązują poniższe przepisy:

● zawarta w art. 22 ust. 2 ustawy - Prawo zamówień publicznych (dalej: ustawa p.z.p.) klauzula umożliwiająca ograniczenie udziału w przetargu wyłącznie do podmiotów, których ponad 50 proc. zatrudnionych stanowią osoby niepełnosprawne,

● wynikająca z postanowień art. 29 ust. 4 ustawy - Prawo zamówień publicznych klauzula pozwalająca zamawiającemu wymagać, aby wykonawca do realizacji zamówienia publicznego zatrudnił osoby mające utrudniony dostęp do rynku pracy, bezrobotne, młodociane w celu przygotowania zawodowego, osoby niepełnosprawne, chore psychicznie, bezdomnych czy też byłych więźniów. Uprawnienia nadane przez zapisy art. 29 ust. 4 ustawy p.z.p. mają na celu ułatwienie aktywizacji osób mających trudności z uzyskaniem zatrudnienia.

Powyższe uprawnienia zamawiających zostały poszerzone w ramach nowelizacji ustawy - Prawo zamówień publicznych z 29 sierpnia 2014 r. Obowiązujące od wejścia w życie wskazanej nowelizacji ustawy p.z.p. przepisy obligują zamawiających do stosowania oprócz ceny realizacji zamówienia również innych kryteriów oceny złożonych ofert.

Mogą nimi być kryteria odnoszące się do aspektów społecznych, np. liczby zatrudnianych osób niepełnosprawnych przy realizacji udzielanego zamówienia publicznego.

W celu wspierania zatrudnienia zamawiający powinni wymagać, aby osoby wykonujące czynności w trakcie realizacji zamówienia na roboty budowlane lub usługi, o ile tylko jest to uzasadnione przedmiotem lub charakterem czynności, były zatrudniane na podstawie umowy o pracę.

W tym miejscu warto podkreślić, że w przypadku klauzul społecznych Urząd Zamówień Publicznych wskazuje, iż pojęcie "zatrudnienia osób do realizacji zamówienia publicznego" należy interpretować dosłownie, czyli że osoby przeznaczone do wykonania zamówienia muszą w chwili ich zatrudniania do realizacji zamówienia być zarejestrowane jako bezrobotne. Ponadto należy pamiętać, że warunki realizacji zamówienia określone przez zamawiającego na podstawie art. 29 ust. 4 ustawy p.z.p. muszą być związane z udzielanym zamówieniem i nie mogą odnosić się do ogólnej polityki zatrudnieniowej przedsiębiorcy.

Zmiany przepisów ustawy - Prawo zamówień publicznych wprowadzone nowelizacją z sierpnia 2014 roku poszerzyły również (określony w art. 29 ust. 4 ustawy p.z.p.) katalog warunków, jakie zamawiający, wspierając prospołeczne oddziaływanie zamówień publicznych, może postawić wykonawcom ubiegającym się o uzyskanie zamówienia publicznego.

Obowiązujący przed wejściem w życie nowelizacji zakres wymogów został powiększony o uprawnienie do wymagania, aby osoby wykonujące czynności w trakcie realizacji zamówienia na usługi lub roboty budowlane były zatrudniane przez wykonawcę lub podwykonawcę na podstawie umowy o pracę. Warto przy tym zaznaczyć, że ustawa umożliwia postawienie takiego warunku, tylko jeśli jest to uzasadnione przedmiotem lub charakterem czynności, do których realizacji zatrudniane są te osoby.

Obszary do wspierania

W celu zwiększenia dotychczas niewielkiej popularności klauzul społecznych w zamówieniach publicznych, Rada Ministrów wydała zalecenia w zakresie ich stosowania, obligując organy administracji rządowej do podejmowania działań promujących stosowanie klauzul społecznych przy dokonywaniu zamówień społecznych.

Instytucje publiczne są zobowiązane nie tylko do dokonywania wydatków publicznych zgodnie z przepisami o zamówieniach publicznych w celu nabycia dóbr, usług i robót budowlanych przy zachowaniu najkorzystniejszej relacji jakości do ceny, ale także powinny wspierać realizację polityk publicznych, w tym w zakresie polityki społecznej.

Wydane przez Radę Ministrów zalecenia określają katalog zamówień publicznych, w których w szczególności powinny być stosowane klauzule społeczne, wymieniając usługi: edukacyjne i szkoleniowe, reklamowe, sprzątania budynków i zarządzania mieniem, ochrony, publikowania i drukowania, konserwacyjne, telekomunikacyjne, restauracyjne, cateringowe.

Wydane zalecenia nie ograniczają się wyłącznie do zamówień podlegających pod reżim formalno-prawny ustawy - Prawo zamówień publicznych. Rada Ministrów wskazuje, że w przypadku zamówień, których wartość nie przekracza progu bagatelności (określonego w art. 4 pkt 8 ustawy p.z.p.) zamawiający powinni również stosować klauzule społeczne.

Plan na 2016 rok

Mając na celu racjonalne zaplanowanie możliwości wykorzystania klauzul społecznych w systemie zamówień publicznych, zaleca się uwzględnienie już w planie zamówień publicznych opracowywanym na rok 2016 klauzul społecznych, w tym dokonanie oceny właśnie na etapie sporządzania planu, które z zamówień mogą być udzielone z zastosowaniem klauzul społecznych.

Warto podkreślić w ślad za zaleceniami wydanymi przez Radę Ministrów, iż w stosowaniu społecznie odpowiedzialnych zamówień publicznych aktywną rolę powinien odgrywać audyt wewnętrzny i kontrola instytucjonalna. Audyt wewnętrzny poprzez systematyczną ocenę systemu zamówień publicznych powinien wspierać kierownika jednostki w efektywniejszym wykorzystaniu klauzul społecznych.

Marek Okniński