Unieważnienie a nieważność umowy w sprawie zamówienia publicznego

Przesłanki unieważnienia umowy w sprawie zamówienia publicznego określone zostały w przepisie art. 146 ust. 1 i ust. 6 ustawy p.z.p. Nie wchodząc szczegółowo w katalog tych przesłanek, wskazać należy, iż konstrukcja przewidziana w tym przepisie nie przewiduje bezwzględnej sankcji nieważności, lecz sankcję nieważności o charakterze względnym. Sąd uwzględniając wniesione odwołanie w tym zakresie, może unieważnić zawartą umowę, jeżeli zachodzi jedna z przesłanek określonych w ustawie p.z.p. Charakter okoliczności wymienionych w przepisie art. 146 ust. 1 ustawy p.z.p. wskazuje na ich odniesienie do istotnych elementów postępowania, wpływających na przestrzeganie podstawowych zasad udzielania zamówień publicznych. Polega ona na wydaniu przez uprawniony organ orzeczenia o charakterze konstytutywnym, które skutkuje stwierdzeniem nieważności tej umowy. Oznacza to, że umowa jest ważna dopóki nie zostanie unieważniona, nawet jeżeli przesłanki unieważnienia nie budzą wątpliwości.

Katalog przyczyn wskazany we wspomnianym przepisie ma charakter zamknięty. Przepisy ustawy p.z.p. nie dają możliwości powołania się na inne podstawy unieważnienia umowy, niż te wynikające z jej przepisów. Powyższe wynika z odrębności instytucji podlegania umowy unieważnieniu (tzw. nieważności względnej) od stwierdzenia nieważności umowy (tzw. nieważności bezwzględnej) (por. wyrok Krajowej Izby Odwoławczej z 31 marca 2011 roku sygn. akt KIO 582/11).

Wskazać należy, iż wadliwa umowa o zamówieniu publicznym w rozumieniu wspomnianego przepisu wywołuje skutki prawne, choć są one oczywiście niepewne w swym dalszym obowiązywaniu.

Natomiast w przypadku sankcji nieważności przewidzianej w przepisie art. 58 Kodeksu cywilnego (stosowanego w oparciu o przepis art. 139 ustawy p.z.p.) przesłanki oraz sankcje skutkują jej bezwzględną nieważnością stwierdzaną w drodze deklaratoryjnego wyroku Sądu.

Chodzi tu o naruszenia dotyczące elementów konstrukcyjnych umowy w sprawie zamówienia publicznego, w szczególności co do istotnych składników umowy lub jej formy, lecz nie tylko. Podstawą do stwierdzenia bezwzględnej nieważności może być sprzeczność umowy z zasadami współżycia społecznego. Przykładem takiego naruszenia może być zawarte w umowie o dzieło postanowienie uzależniające termin zapłaty wynagrodzenia wykonawcy przez zamawiającego od uzyskania przez niego wynagrodzenia od inwestora, które jest nieważne na podstawie przepisu art. 58 § 3 k.c. w zw. z przepisem art. 353 k.c. (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z 22 października 2014 r., sygn. akt: I ACa 580/14).

Ponadto podstawą stwierdzenia bezwzględnej nieważności umowy może być zawarcie umowy mającej na celu obejście ustawy. Warto mieć na uwadze, iż czynność prawna ma na celu obejście ustawy, jeżeli jej treść zostaje ukształtowana w taki sposób, że z punktu widzenia formalnego nie sprzeciwia się ustawie, ale w rzeczywistości (w znaczeniu materialnym) zmierza do zrealizowania celu, którego osiągnięcie jest przez nią zakazane (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 24 października 2014 r., sygn. akt: I ACa 505/14).

W ramach podstaw nieważności umowy objętych zakresem zastosowania art. 58 kodeksu cywilnego stronom umowy lub innym podmiotom mającym interes prawny przysługuje uprawnienie do wystąpienia z powództwem o stwierdzenie nieważności umowy w trybie przepisu art. 189 kodeksu postępowania cywilnego.

Mając na względzie powyższe uregulowania, należy pamiętać, iż przepisów ustawy p.z.p. nie można stosować i wykładać w oderwaniu od cywilistycznych zasad konstrukcji umów. Czym innym bowiem jest unieważnienie umowy w sprawie zamówienia publicznego, będące skutkiem uchybień w procedurze jego udzielania, a czym innym są zasady ogólne konstruowania czynności prawnych przewidziane przepisami kodeksu cywilnego.

Łukasz Michał Mackiewicz

 radca prawny