Jak zlikwidować gospodarstwo pomocnicze lub zakład budżetowy

Zapowiadana od lat nowa ustawa o finansach publicznych weszła w życie 1 stycznia 2010 r., a wraz z nią faktem stała się konieczność likwidacji państwowych i części samorządowych zakładów budżetowych oraz gospodarstw pomocniczych samorządowych i państwowych jednostek budżetowych. Likwidacje mają ostatecznie zakończyć się do 31 grudnia 2010 r. Jednak biorąc pod uwagę wszystkie obowiązki likwidatorów jednostek, które nakłada na nich ustawa wprowadzająca ustawę o finansach publicznych, decyzja o likwidacji powinna zapaść do końca listopada tego roku.

Obowiązek likwidacji nie wiąże się jednak z likwidacją zadań wykonywanych dotychczas przez zakłady budżetowe i gospodarstwa pomocnicze. W konsekwencji większość likwidacji będzie sprowadzała się do przekazania zadań, mienia i osób jednostkom już istniejącym, lub spółkom, jednostkom i instytucjom budżetowym, które zostaną powołane.

31 grudnia 2010 r. zakończeniu ulegnie likwidacja:

● państwowych zakładów budżetowych i gospodarstw pomocniczych państwowych jednostek budżetowych,

● gminnych, powiatowych i wojewódzkich zakładów budżetowych prowadzących działalność w zakresie innym niż dopuszczony przez ustawę o finansach publicznych,

● gospodarstw pomocniczych gminnych, powiatowych i wojewódzkich jednostek budżetowych.

Jednocześnie do 31 grudnia 2010 r. minister finansów musi dokonać zmian w wydatkach budżetu państwa na wniosek dysponenta ich części, mając na względzie zapewnienie odpowiednich środków na wynagrodzenia.

Państwowe zakłady budżetowe likwidują ministrowie, kierownicy urzędów centralnych, wojewodowie oraz inne organy działające na podstawie odrębnych przepisów. Z kolei gminne, powiatowe lub wojewódzkie zakłady budżetowe likwidują organy stanowiące jednostek samorządu terytorialnego, czyli rady gmin, powiatów lub sejmiki województw.

Likwidator zakładu musi również określić przeznaczenie mienia znajdującego się w użytkowaniu zakładu. W przypadku państwowego zakładu budżetowego decyzja o przeznaczeniu tego mienia jest podejmowana w porozumieniu z ministrem skarbu państwa.

Pozostałe po likwidacji środki pieniężne, należności i zobowiązania zlikwidowanego zakładu budżetowego przejmuje organ, który przeprowadza likwidację, albo nowo utworzona jednostka organizacyjna. Przejęcie następuje na podstawie protokołu zdawczo-odbiorczego.

Z kolei gospodarstwa pomocnicze państwowych jednostek budżetowych są likwidowane przez kierowników jednostek, przy których one funkcjonowały. Likwidację gospodarstwa pomocniczego gminnej, powiatowej i wojewódzkiej jednostki budżetowej przeprowadza natomiast kierownik jednostki budżetowej, po uzyskaniu opinii dotyczącej terminu rozpoczęcia i zakończenia likwidacji wydanej przez:

● wójta, burmistrza lub prezydenta miasta - w przypadku gospodarstw pomocniczych gminnych jednostek budżetowych albo

● zarząd powiatu lub województwa - w przypadku odpowiednio gospodarstw pomocniczych powiatowych i wojewódzkich jednostek budżetowych.

Wymóg uzyskania opinii dotyczącej terminu rozpoczęcia i zakończenia likwidacji nie dotyczy likwidacji gospodarstwa pomocniczego działającego przy jednostce budżetowej, której kierownikiem jest wójt, burmistrz lub prezydent miasta. Podobnie, jak w przypadku zakładów, pozostałe po likwidacji składniki majątkowe, należności i zobowiązania zlikwidowanego gospodarstwa pomocniczego przejmuje jednostka budżetowa, przy której funkcjonowało gospodarstwo. Przejęcie następuje na podstawie protokołu zdawczo-odbiorczego. Natomiast pozostałe po likwidacji składniki majątkowe, należności i zobowiązania zlikwidowanego gospodarstwa pomocniczego zakładu poprawczego lub schroniska dla nieletnich przejmują warsztaty szkolne prowadzone przez szkołę lub zespół szkół, działających przy zakładzie poprawczym lub schronisku dla nieletnich.

W wielu przypadkach specyfika działalności zakładu lub gospodarstwa wymagała wydania szczególnych regulacji zasad procedury ich likwidacji. Przykładem jest decyzja nr 399/MON ministra obrony narodowej z 1 grudnia 2009 r. w sprawie organizacji procesu likwidacji w resorcie obrony narodowej zakładów budżetowych i gospodarstw pomocniczych oraz utworzenia nowych form organizacyjno-prawnych. W wyjaśnieniach do decyzji określono trzy warianty przekształceń, które mogą być pewną wskazówką również dla innych resortów, które posiadają zakłady budżetowe lub przy których funkcjonują gospodarstwa pomocnicze. Kierownik jednostki budżetowej, likwidując zakład lub gospodarstwo, musi wziąć pod uwagę zakres, rodzaj, możliwość zaspokojenia usługi przez rynek zewnętrzny oraz zapotrzebowanie jednostki na tego typu usługi świadczone dotychczas przez gospodarstwa pomocnicze. Może on zaproponować jeden z trzech wariantów rozwiązań.

Pierwszy wariant dotyczy likwidacji gospodarstwa pomocniczego bez przejmowania do budżetu zadania samowytworzenia usługi (przypadek, gdy powołane gospodarstwo pomocnicze nie świadczyło, a jednostka, która je powołała, nie miała bezpośredniej potrzeby zakupywania usług od gospodarstwa). W tym wariancie - jak wskazuje się w decyzji MON - umowy o pracę zawarte z pracownikami gospodarstwa pomocniczego podlegają rozwiązaniu, a przejęte mienie ruchome i nieruchome (jeżeli wyodrębnienie geodezyjne nieruchomości to umożliwia) podlega przekazaniu jako zbędne lub czasowo niewykorzystywane do Agencji Mienia Wojskowego. W wariancie tym skutkiem dla budżetu będą wydatki z tytułu czasowego lub stałego utrzymania mienia nieruchomego przejętego po likwidowanym gospodarstwie pomocniczym oraz przewidywane przejęte zobowiązania i należności po zlikwidowanym gospodarstwie pomocniczym. Stosowną informację o skutkach finansowych należy zamieścić w uzasadnieniu decyzji kierownika jednostki organizacyjnej.

Drugi wariant dotyczy likwidacji gospodarstwa pomocniczego bez przyjmowania do budżetu zadania samowytworzenia usługi, mimo istniejącej w jednostce potrzeby zakupywania usług, które wytwarzało gospodarstwo pomocnicze (przypadek, gdy nie ma uzasadnienia dla samowytworzenia usługi przez jednostkę, gdyż dostęp do tego typu usług na rynku usług zewnętrznych jest nieograniczony). W tym wariancie rozwiązywane są z pracownikami gospodarstwa pomocniczego umowy o pracę, a przejęte mienie ruchome i nieruchome (jeżeli wyodrębnienie geodezyjne nieruchomości to umożliwia) podlega przekazaniu jako zbędne lub czasowo niewykorzystywane do Agencji Mienia Wojskowego. W wariancie tym - jak podkreślono w omawianej decyzji - skutek dla budżetu to wydatki z tytułu czasowego lub stałego utrzymania mienia ruchomego i nieruchomego przejętego po likwidowanym gospodarstwie pomocniczym oraz przewidywany wzrost wydatków spowodowany zewnętrznymi obciążeniami nakładanymi na dostarczane usługi, np. marże, których gospodarstwo pomocnicze nie stosowało względem jednostek budżetowych. Biorąc pod uwagę możliwość powstania kosztów, wskazano, że stosowne kalkulacje pojedynczych skutków, uwzględniające funkcjonujący rynek usług (zarówno w garnizonie, jak i w miejscowościach pobliskich) wraz ze wskazaniem najkorzystniejszego wariantu należy zamieścić w uzasadnieniu decyzji kierownika jednostki organizacyjnej.

Likwidowane gospodarstwa pomocnicze państwowych jednostek budżetowych mogą zostać przekształcone w instytucje gospodarki budżetowej, o ile zgodzi się na to rząd. Sposób i tryb przekształcenia ma określić Rada Ministrów. Do dziś jednak nie wydała odpowiedniego rozporządzenia.

Wariant trzeci dotyczy likwidacji gospodarstwa pomocniczego z przyjęciem do budżetu zadania samowytworzenia usługi (przypadek, gdy w jednostce występuje duże zapotrzebowanie na usługi świadczone przez gospodarstwo pomocnicze, a dostęp do tego typu usług na rynku usług zewnętrznych jest ograniczony lub ekonomicznie nieuzasadniony). W tym wariancie - jak czytamy - do budżetu przejmuje się jedynie taką część potencjału likwidowanego gospodarstwa pomocniczego (pracowników oraz mienia ruchomego i nieruchomego), która umożliwia samowytworzenie usługi przez jednostkę. A zatem jest to wariant, w którym zadanie przechodzi na jednostkę macierzystą, przy której funkcjonowało gospodarstwo pomocnicze. Wydaje się również, że jest to wariant najkorzystniejszy dla pracowników, ponieważ zakłada zatrudnienie (przejęcie) pracowników, którzy są niezbędni do świadczenia usług, w jednostce, która przejmie zadania od likwidowanego zakładu lub gospodarstwa.

Decyzja MON określa też, że w wariancie trzecim z pozostałymi pracownikami umowy o pracę podlegają rozwiązaniu, a mienie zbędne lub czasowo niewykorzystane, jeżeli wyodrębnienie geodezyjne to umożliwia (dotyczy mienia nieruchomego) podlega przekazaniu do Agencji Mienia Wojskowego. Podkreślono też, że w trzecim wariancie skutek dla budżetu jest niższy niż zakupywanie usługi na rynku zewnętrznym, co musi zostać poparte stosownymi kalkulacjami uwzględniającymi funkcjonujący rynek tych usług (zarówno w garnizonie, jak i w miejscowościach pobliskich) i wykazane w analizie. Struktura wydatków budżetowych przy zastosowaniu tego wariantu zmieni się (mniejsze wydatki na zakupy usług, wyższe natomiast z tytułu kosztów pracy, zakupu materiałów oraz utrzymania nieruchomości). Propozycja podjęcia takiej decyzji musi zostać poparta stosownymi kalkulacjami wykazującymi, że samowytworzenie usługi będzie korzystniejsze dla budżetu niż zakupywanie usługi na rynku zewnętrznym.

Łukasz Zalewski

lukasz.zalewski@infor.pl

Art. 87-89 ustawy z 27 sierpnia 2009 r. - Przepisy wprowadzające ustawę o finansach publicznych (Dz.U. nr 157, poz. 1241).

Decyzja nr 399/MON ministra obrony narodowej z 1 grudnia 2009 r. (Dz.U. MON nr 22, poz. 243) w sprawie organizacji procesu likwidacji w resorcie obrony narodowej zakładów budżetowych i gospodarstw pomocniczych oraz utworzenia nowych form organizacyjno-prawnych.