Samorząd organizuje pomoc, gdy rodzice nie są w stanie zapewnić dzieciom właściwej opieki w domu

Jednym z zadań samorządów jest pomoc we właściwej organizacji życia najbardziej potrzebujących. Przemiany społeczne i gospodarcze sprawiają, że konieczne jest poszukiwanie nowych rozwiązań w tym zakresie. Duże placówki, jakie działały do niedawna, nie gwarantują bowiem dobrych efektów wychowawczych.

Naprzeciw tej potrzebie wychodzi system pieczy zastępczej. Zespół osób, instytucji i działań, które mają zapewnić czasową opiekę i wychowanie w przypadkach niemożności sprawowania tych funkcji przez rodziców, działa przede wszystkim na mocy obowiązującej od 1 stycznia 2012 r. ustawy z 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej ( t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 135 z późn. zm.; dalej: ustawa). Artykuł 93 ustawy podkreśla, że dziecko pozbawione częściowo lub całkowicie opieki rodzicielskiej może być umieszczone m.in. w instytucjonalnej pieczy zastępczej. Jest ona sprawowana w formie placówki opiekuńczo-wychowawczej (socjalizacyjnej, interwencyjnej, specjalistyczno-terapeutycznej, rodzinnej - te prowadzi powiat). Mogą to być także regionalne placówki opiekuńczo-terapeutyczne prowadzone przez samorząd województwa lub interwencyjne ośrodki preadopcyjne też prowadzone przez samorząd województwa.

Jak wynika ze sprawozdania sporządzonego przez Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej (stan na 31 grudnia 2012 r.), spośród wszystkich dzieci objętych opieką państwa 26 proc. żyje w instytucjonalnej pieczy zastępczej, co daje liczbę ponad 20,5 tys. podopiecznych.

Powiat i gmina zapłacą

Jak wynika z art. 176 pkt 5 ustawy, do zadań własnych gminy należy m.in. współfinansowanie pobytu dziecka w placówce opiekuńczo-wychowawczej. Powiat właściwy ze względu na miejsce zamieszkania dziecka jest obowiązany pokrywać średnie miesięczne wydatki przeznaczone na utrzymanie podopiecznego w placówce.

W części ułamkowej czynią to także gminy właściwe ze względu na miejsce zamieszkania dziecka. W pierwszym roku pobytu dziecka w pieczy zastępczej pokrywają 10 proc. wydatków, 30 proc. w drugim roku pobytu oraz 50 proc. w trzecim roku i następnych latach pobytu (art. 191 ust. 9). Gminy współfinansują pobyt w pieczy zastępczej każdego dziecka umieszczonego w tej pieczy po 1 stycznia 2012 r. Dotyczy to także dzieci umieszczonych w trybie interwencyjnym (art. 191 ust. 8 pkt. 1 ustawy), oraz dzieci pozostawionych bezpośrednio po urodzeniu lub tych, których tożsamość rodziców jest nieznana (art. 191 ust. 8 pkt. 2 ustawy).

Ustalenie gminy zobowiązanej do współfinansowania pobytu w pieczy zastępczej tych dzieci następuje na podstawie wyżej wymienionych przepisów (ustawodawca w tym zakresie nie przewidział wyjątku, jak w przypadku powiatów - art. 191 ust. 12 i 13). Ze względu na anonimowość przysposobienia, w przypadku dzieci pozostawionych bezpośrednio po urodzeniu lub tych, których rodziców tożsamość jest nieznana, obowiązek współfinansowania spoczywa na gminie miejsca siedziby sądu, który orzekł o umieszczeniu dziecka w pieczy zastępczej.

Jak wynika z art. 191 ust. 9 i 10 ustawy o pieczy zastępczej, wysokość wydatków leżących po stronie gminy jest doprecyzowana i sztywna. Ustawodawca nie przewidział konieczności dokonywania wzajemnych rozliczeń między gminą a powiatem na podstawie porozumień. Dorota Potejko, zastępca dyrektora wydziału zdrowia i spraw społecznych Urzędu Miasta w Poznaniu, informuje, że stolica Wielkopolski, jako miasto działające na prawach powiatu, przeznacza 11 mln zł na funkcjonowanie 13 placówek opiekuńczo-wychowawczych na terenie miasta i ponad 3 mln zł na finansowanie pobytu poznańskich dzieci umieszczonych na terenie innych powiatów. Kwoty przeznaczone na prowadzenie placówek są dostosowane do możliwości finansowych danej gminy, zapewniając prawidłowy rozwój i opiekę wychowankom. Gminy ponoszą też dodatkowe koszty związane z uruchamianiem mieszkań chronionych dla usamodzielnionych i usamodzielniających się wychowanków, w których uczyliby się samodzielności i radzenia sobie w dorosłym życiu. - W Poznaniu corocznie jest ok. 50 wychowanków osiągających pełnoletniość - dodaje Dorota Potejko.

Ważne kwalifikacje

Ustawa o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej wprowadziła nowe kryteria kwalifikacyjne dla pracowników. [ramka] Ustawodawca w art. 236 ust. 2 ustalił sześcioletni okres ochronny dla niespełniających wymagań kwalifikacyjnych. Do 1 stycznia 2018 r. pracownicy muszą uzupełnić ewentualne braki. Jeśli tego nie zrobią, mogą podlegać procedurze rozwiązania stosunku pracy, chyba że pracodawca zdecyduje o zatrudnieniu danej osoby na innym stanowisku.

Należy pamiętać, iż w okresie dziewięciu lat od dnia wejścia w życie ustawy, tj. do 1 stycznia 2021 r., liczba podopiecznych w placówce opiekuńczo wychowawczej nie może przekraczać 30 osób. Od 2 stycznia 2013 r. do 1 stycznia 2021 r. w takiej placówce, w której przebywa więcej niż 14 dzieci, w godzinach nocnych opiekę sprawują co najmniej dwie osoby pracujące z dziećmi, w tym jeden wychowawca.

Kolejny przejściowy przepis nawiązuje do ustawy z 26 stycznia 1982 r. - Karta nauczyciela (Dz.U. 1982 r. nr 3, poz. 19 z późn. zm.), która w placówkach instytucjonalnej pieczy zastępczej obowiązuje przez okres dwóch lat od dnia wejścia w życie ustawy, czyli tylko do 1 stycznia 2014 r. Potem osoby zatrudnione na jej podstawie staną się pracownikami samorządowymi.

Uwaga, dyrektorzy!

Istnieje ustawowa przyczyna rozwiązania umowy o pracę z dyrektorem placówki opiekuńczo-wychowawczej. Chodzi o niezgłoszenie przez dyrektora informacji o przebywających w placówce dzieciach z uregulowaną sytuacją prawną do ośrodków adopcyjnych (art. 100 ust. 4-5 ustawy). Ważne, że skutki prawne nie zostają wywołane przez sam brak zgłoszenia dziecka do adopcji, ale rozwiązanie stosunku pracy następuje na mocy decyzji organu, który zatrudnił dyrektora. Ustawa o pomocy rodzinie nie precyzuje, w jakim terminie powinno nastąpić w takiej sytuacji rozwiązanie stosunku pracy.

Zasady zatrudniania dyrektora oraz osób pracujących z dziećmi w placówkach wchodzących w skład instytucjonalnej pieczy zastępczej są regulowane w art. 97-99 i 113 ustawy. Przepisy aktu prawnego, do którego się odwołujemy, nie określają warunków zatrudnienia osób niepracujących z dziećmi w placówkach instytucjonalnej pieczy zastępczej. W stosunku do tych pracowników nie ma więc innych wymagań aniżeli te, które wynikają z przepisów dotyczących pracowników samorządowych.

Czujny wojewoda

Organem kontroli i nadzoru placówek instytucjonalnej pieczy zastępczej jest wojewoda. Kompleksowe kontrole przeprowadzane są nie rzadziej niż raz na trzy lata. W przypadku stwierdzenia nieprawidłowości w funkcjonowaniu placówki prowadzone są kontrole doraźne. Czynności kontrolne w imieniu wojewody przeprowadza zespół składający się z dwóch pracowników wydziału spraw społecznych.

Jak informuje Jakub Gibowski, wojewódzki inspektor z centrum prasowego wojewody zachodniopomorskiego, przedmiotem kontroli jest przestrzeganie standardu opieki i wychowania w placówce, a w szczególności są to:

wkwalifikacje osób zatrudnionych do opieki nad dziećmi,

wprzestrzeganie praw dziecka,

wzasadność pobytu dziecka w placówce,

wdziałania placówki na rzecz powrotu wychowanków do rodziny i utrzymywania przez nich kontaktów z rodzicami,

wwarunki lokalowe,

wzapewnienie dzieciom wyżywienia, dostosowanego do ich potrzeb rozwojowych, kulturowych, religijnych oraz stanu zdrowia,

wdostęp do podstawowych produktów żywnościowych i napojów przez całą dobę,

wzapewnienie dostępu do opieki zdrowotnej, zaopatrzenie w produkty lecznicze,

wzapewnienie dostępu do nauki,

wzaopatrzenie w środki spożywcze specjalnego przeznaczenia żywieniowego oraz wyroby medyczne wraz z pokryciem udziału środków własnych dziecka,

wwyposażenie dzieci w odzież, obuwie, bieliznę i inne przedmioty osobistego użytku, środki higieny osobistej,

wwypłacanie kwot pieniężnych do własnego dysponowania przez dziecko,

wpokrywanie kosztów pobytu w internacie lub bursie, pokrywanie kosztów przejazdu dziecka do uzasadnionych miejsc,

wprawidłowość prowadzenia dokumentacji.

Jak zauważa inspektor, wśród różnorodnych problemów. z jakim borykają się placówki opiekuńczo-wychowawcze, jedną z widocznych bolączek jest zbyt mała liczba specjalistów, w szczególności psychologów.

- Do niedawna żadna uczelnia na terenie województwa zachodniopomorskiego nie kształciła specjalistów z tej dziedziny. W tym roku po raz pierwszy Uniwersytet Szczeciński opuszczą absolwenci studiów magisterskich o kierunku psychologia - mówi Jakub Gibowski. I dodaje, że na terenie województwa zachodniopomorskiego wszystkie placówki opiekuńczo-wychowawcze, a jest to 56 ośrodków, spełniają standard określony w ustawie o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. Dzieci w większości mieszkają w małych domach lub mieszkaniach, w których pracuje pięcioro stałych wychowawców. Dzięki takim rozwiązaniom wychowankowie mają możliwość nawiązywania prawidłowych relacji i więzi, czynnie uczestniczą w życiu domu. Pomagają przygotowywać posiłki, robią zakupy, chodzą do urzędów, współdecydują o formach spędzania czasu wolnego itd. Jest to bardzo pomocne w późniejszym procesie usamodzielnienia. Jednym z zadań placówek opiekuńczo-wychowawczych jest praca z rodzinami biologicznymi wychowanków, w wyniku czego w 2012 roku 68 wychowanków z województwa zachodniopomorskiego powróciło do swoich rodzin naturalnych.

Raporty dwa razy w roku

Zgodnie z art. 76 ust. 1 pkt 15 ustawy organizator pieczy zastępczej ma obowiązek m.in. przedstawiać staroście i radzie powiatu coroczne sprawozdanie z efektów pracy. Ponadto (w myśl art. 182 ust. 5) kierownik powiatowego centrum pomocy rodzinie ma obowiązek składać zarządowi powiatu coroczne sprawozdanie z działalności w ramach organizacji pieczy zastępczej oraz przedstawiać zestawienie potrzeb w tym zakresie. Ponadto, jak informuje Marzena Nowak-Borowicz, starszy koordynator działu rodzinnej pieczy zastępczej w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej w Bydgoszczy, w związku z par. 3 rozporządzenia ministra pracy i polityki społecznej z 4 grudnia 2012 r. w sprawie sprawozdań rzeczowo-finansowych z wykonywania zadań z zakresu wspierania rodziny i systemu pieczy zastępczej gmina, powiat oraz samorząd województwa mają obowiązek składania wojewodzie sprawozdania z wykonywania zadań dwa razy w roku: od 1 stycznia do 30 czerwca - do 31 lipca danego roku, od 1 lipca do końca grudnia - do 31 stycznia roku następnego. Przekazane sprawozdania są kierowane do ministra pracy i polityki społecznej.

Wymagania wobec pracujących z nieletnimi

Osoba zatrudniana do pracy z dziećmi w placówce opiekuńczo-wychowawczej ma mieć zgodnie z ustawą odpowiednie kwalifikacje (są wyjątki, o których piszemy w tekście głównym).

- wykształcenie wyższe na kierunku pedagogika, pedagogika specjalna, psychologia, praca socjalna, nauki o rodzinie lub na innym kierunku, którego program obejmuje resocjalizację, pracę socjalną, pedagogikę opiekuńczo-wychowawczą, albo wykształcenie wyższe na dowolnym kierunku, uzupełnione studiami podyplomowymi w zakresie psychologii, pedagogiki, nauk o rodzinie lub resocjalizacji;

- tytuł zawodowy magistra na kierunku pedagogika albo pedagogika specjalna;

- prawo wykonywania zawodu psychologa w rozumieniu ustawy z 8 czerwca 2001 r. o zawodzie psychologa i samorządzie zawodowym psychologów (Dz.U. nr 73, poz. 763 z późn. zm.);

- udokumentowane przygotowanie do prowadzenia terapii o profilu potrzebnym w pracy z dzieckiem i rodziną;

- ukończoną szkołę przygotowującą do pracy w zawodzie opiekuna dziecięcego lub pielęgniarki albo studia pedagogiczne;

- wykształcenie wyższe uprawniające do wykonywania zawodu.

Wychowawcy w placówce opiekuńczo-wychowawczej typu rodzinnego mogą mieć wykształcenie średnie i pozytywną opinię organizatora rodzinnej pieczy zastępczej dotyczącą predyspozycji do pełnienia funkcji wychowawcy.

@RY1@i02/2013/234/i02.2013.234.088001100.802.jpg@RY2@

Liczba dzieci przebywających w placówkach opiekuńczo-wychowawczych

Emilia Woś

dgp@infor.pl