Nauka samodzielności ze wsparciem samorządu

Jednym z niepieniężnych świadczeń pomocy społecznej jest mieszkanie chronione. To forma pomocy przygotowująca osoby tam przebywające, pod opieką specjalistów, do prowadzenia samodzielnego życia. Często zastępuje pobyt w placówce zapewniającej całodobową opiekę (art. 53 ust. 2 ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej; t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 182 ze zm.). Prowadzenie i zapewnienie miejsc w mieszkaniach chronionych jest zadaniem własnym gminy.

Z kolei na powiat ustawodawca nałożył własne zadanie prowadzenia mieszkań chronionych dla osób z terenu więcej niż jednej gminy. Charakter wskazanych zadań powoduje, iż na terenie każdej gminy i powiatu w Polsce muszą znajdować się mieszkania chronione. Ustawodawca nie wyklucza jednak, aby mieszkania chronione były prowadzone również przez województwo samorządowe, czyli regionalne ośrodki polityki społecznej. Mogą być bowiem prowadzone przez każdą jednostkę organizacyjną pomocy społecznej. Dodatkowo od ponad siedmiu lat mieszkania chronione mogą być również prowadzone przez organizacje pożytku publicznego działające w obszarze pomocy społecznej. Gmina lub powiat nie może jednak zwolnić się z obowiązku prowadzenia mieszkań chronionych, powołując się na fakt ich prowadzenia przez określone organizacje pozarządowe w ramach ich działalności charytatywnej. Obowiązkiem gminy jest, obok prowadzenia, również zapewnienie miejsc w tych mieszkaniach. To należy rozumieć następująco: gmina w razie braku miejsc w tego typu placówkach powinna zlecić realizację prowadzenia mieszkania chronionego w drodze umowy organizacji pożytku publicznego. Pamiętać należy, że jak każde zadanie publiczne również pomoc świadczona w ramach mieszkań chronionych powinna być dostosowana do potrzeb społeczności lokalnej. Trudno zatem uznać za poprawne realizowanie zadania publicznego, gdy powstanie jedno mieszkanie chronione w wielotysięcznych gminach.

By żyć godnie

Szczegółowe warunki pobytu w mieszkaniach chronionych określa rozporządzenie ministra pracy i polityki społecznej z 14 marca 2012 r. w sprawie mieszkań chronionych (Dz.U. z 2012 r., poz. 305). Akt ten obowiązuje od 22 kwietnia 2012 r. wszystkie podmioty uprawnione na podstawie ustawy o pomocy społecznej do prowadzenia mieszkań chronionych. Wcześniejszy brak szczegółowej regulacji dotyczącej takich lokali powodował względną dowolność w zakresie standardów tego rodzaju pomocy. Rozporządzenie reguluje te kwestie szczegółowo. Stanowi, że okres karencyjny upływa 31 grudnia 2014 r. Zostało zatem tylko kilka miesięcy na dostosowanie lokali wykorzystywanych na mieszkania chronione do wymogów rzeczonego rozporządzenia.

Akt ten określa rodzaj i zakres wsparcia świadczonego w mieszkaniach chronionych oraz warunki kierowania do tych mieszkań, i pobytu w nich. Z par. 6 ust. 2 rozporządzenia wynika, że:

wwyposażenie pomieszczeń i pokoi mieszkalnych w mieszkaniu chronionym uwzględnia podstawowe potrzeby i możliwości osób skierowanych,

wjedno mieszkanie chronione przeznaczone jest dla nie mniej niż 3 osób,

wminimalna powierzchnia użytkowa dla jednej osoby nie może być mniejsza niż 12 mkw.

Poza pomieszczeniami mieszkalnymi, w każdym z mieszkań chronionych muszą znajdować się także:

wkuchnia lub wnęka kuchenna,

włazienka, ustęp wydzielony lub miska ustępowa w łazience,

wprzestrzeń komunikacji wewnętrznej.

Wszystko liczone jest do powierzchni użytkowej. Ważny jest też przepis stanowiący, iż wymiary pomieszczeń w mieszkaniu chronionym muszą umożliwiać wykonanie manewru wózkiem inwalidzkim w miejscach zmiany kierunku ruchu. Oznacza to nie tylko odpowiednie ustawienie ścian działowych, ale także mebli znajdujących się w takim lokalu. Projektodawca rozciągnął powyższy obowiązek na wszystkie mieszkania chronione, a więc również na te, w których pomoc nie będzie świadczona osobom niepełnosprawnych ruchowo.

Jednocześnie przewidziano, by w jednym mieszkaniu świadczone wsparcie było skierowane do osób o zbliżonych potrzebach z uwzględnieniem celów wsparcia, w tym m.in. przygotowania do samodzielnego życia.

Pomoże specjalista

Niezwykle ważnym elementem jest wsparcie świadczone w takich mieszkaniach. Zgodnie z rozporządzeniem obejmuje ono: pracę socjalną, poradnictwo specjalistyczne, naukę lub utrzymywanie posiadanego poziomu sprawności w zakresie samoobsługi, samodzielności życiowej, rozwijania kontaktów społecznych, pełnienia ról społecznych. W ten zakres wchodzi też pomoc w przemieszczaniu się, wykonywaniu czynności niezbędnych w życiu codziennym, realizacji kontaktów społecznych, zagospodarowaniu czasu wolnego.

Mieszkaniec powinien potrafić bądź się uczyć wykorzystywać usługi dostępne w środowisku lokalnym, ubiegać się o uzyskanie mieszkania, co jest szczególnie istotne w przypadku osób bezdomnych (mówi o tym par. 2 ust. 2 rozporządzenia).

Regulacją mającą zapewnić odpowiedni standard pomocy jest przepis nakładający obowiązek udzielania pomocy w przemieszczaniu się i wykonywaniu czynności niezbędnych w codziennym życiu łącznie nie krócej niż przez 3 godziny dziennie i przez 7 dni w tygodniu. Realizacja świadczenia w postaci mieszkania chronionego wymaga przynajmniej wsparcia pracownika socjalnego, psychologa, terapeuty, asystenta osoby niepełnosprawnej oraz opiekuna.

Decyzja administracyjna

Należy również pamiętać, iż skierowanie do mieszkania chronionego prowadzonego przez podmioty publiczne lub niepubliczne realizujące zlecone zadanie publiczne następuje w drodze decyzji administracyjnej i wymaga wcześniejszego pisemnego uzgodnienia między pracownikiem socjalnym jednostki organizacyjnej pomocy społecznej prowadzącej mieszkanie a osobą ubiegającą się o skierowanie do korzystania ze wsparcia lub jej przedstawicielem ustawowym. Elementami pisemnego uzgodnienia są:

wcel i okres pobytu,

wrodzaj i zakres wsparcia, sposób usprawiedliwienia nieobecności w mieszkaniu chronionym,

wzasady i sposób realizacji programu usamodzielniania osoby lub programu wspierania osoby.

W uzgodnieniu należy również uwzględnić odpłatność osoby korzystającej ze wsparcia. Przynajmniej raz na 3 miesiące należy dokonywać oceny sytuacji osoby korzystającej z takiego lokum. Obowiązkowym elementem decyzji administracyjnej o skierowaniu do mieszkania chronionego jest termin, na jaki następuje skierowanie do tego domu. Decyzję na czas nieokreślony można wydać w uzasadnionych przypadkach w stosunku do osób niezdolnych do pracy z tytułu wieku, osobom niepełnosprawnym, osobom z zaburzeniami psychicznymi w rozumieniu art. 3 pkt 1 ustawy z 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego (Dz.U. z 2011 r. nr 231, poz. 1375 ze zm.) oraz osobom chorym.

Cel: integracja

Celem stosowania tej formy jest zapewnienie samodzielnego funkcjonowania uwzględniającego integrację ze społecznością lokalną. W literaturze przedmiotu podnosi się, iż samodzielne funkcjonowanie będzie oznaczało samodzielne odgrywanie ról społecznych właściwych wiekowi i innym cechom rozwojowym danej osoby (W. Maciejko [w:] Ustawa o pomocy społecznej. Komentarz, W. Maciejko, P. Zaborniak, Lex Polonica, komentarz do art. 53). Podczas całego pobytu w mieszkaniu chronionym osoby korzystające z tego typu pomocy ze względu na trudną sytuację życiową obowiązane są do współdziałania w jej rozwiązywaniu. Ten sam autor podkreśla, iż pobyt w mieszkaniu chronionym ma być etapem zrywania więzi z organizacją pomocy społecznej. Kwestie związane z mieszkaniami chronionymi powinny być przedmiotem corocznej oceny zasobów pomocy społecznej, którą przedkłada organ wykonawczy organowi stanowiąco-kontrolnemu danej jednostki samorządu terytorialnego. Należy pamiętać, iż ocena ta wraz z rekomendacjami stanowią podstawę do planowania budżetu na rok następny. Długofalowe plany wprowadzenia mieszkań chronionych mogą być również z powodzeniem ujmowane w gminnych i powiatowych strategiach rozwiązywania problemów społecznych. Pozytywne przykłady prowadzenia pomocy w formie mieszkań chronionych np. w Stargardzie Szczecińskim wskazują, iż warto uwzględniać wydatki na tego rodzaju obligatoryjne przecież świadczenia.

Wnioski o dofinansowanie

Gminy i powiaty mogą ubiegać się o finansowe wsparcie na tego typu przedsięwzięcia z państwowego Funduszu Dopłat. Powstałe w wyniku finansowania lokale mieszkalne służyć będą za mieszkania chronione. Wniosek o finansowe wsparcie składa się w Banku Gospodarstwa Krajowego. Można go składać w dwóch transzach od 1 marca do 31 marca i od 1 września do 30 września każdego roku, zaś szczegółowe dane dotyczące wniosku i procedury zawiera rozporządzenie ministra infrastruktury z 29 lipca 2009 r. w sprawie finansowego wsparcia na tworzenie lokali socjalnych, mieszkań chronionych i lokali wchodzących w skład mieszkaniowego zasobu gminy niestanowiących lokali socjalnych (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 1277 ze zm.). Jest również możliwość dowolnego przekształcenia utworzonych lokali socjalnych na mieszkania chronione. Mówi o tym ustawa z 8 grudnia 2006 r. o finansowym wsparciu tworzenia lokali socjalnych, mieszkań chronionych, noclegowni i domów dla bezdomnych (Dz.U nr 251, poz. 1844 ze zm.).

Istotą mieszkania chronionego jest zapewnienie warunków samodzielnego funkcjonowania w środowisku, w integracji ze społecznością lokalną. Pomoc świadczona w tej formie skierowana może być wyłącznie do osób, które ze względu na trudną sytuację życiową, wiek, niepełnosprawność lub chorobę potrzebują wsparcia w funkcjonowaniu w codziennym życiu. Taka osoba nie wymaga jednak usług w zakresie świadczonym przez jednostkę całodobowej opieki.

Wśród wskazanych wyżej adresatów pomocy znajdują się między innymi osoby z zaburzeniami psychicznymi, osoby opuszczające pieczę zastępczą w rozumieniu przepisów o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej lub młodzieżowy ośrodek wychowawczy czy zakład dla nieletnich, a także cudzoziemcy, którzy uzyskali w Polsce status uchodźcy lub ochronę uzupełniającą. Na poszerzenie przykładowego wyliczenia będzie wpływać wykładnia trudnej sytuacji życiowej. Dotyczy to np. osób bezdomnych. Katalog świadczeniobiorców wskazuje, iż pomocy powinno udzielać się zarówno w celach prewencyjnych, to jest przed pogorszeniem się sytuacji życiowej np. osób starszych, niepełnosprawnych, oraz w celach reintegracji społecznej np. osób opuszczających zakład karny, zakład dla nieletnich.

WAŻNE

W Warszawie w lokalach chronionych mieszka, w czterech mieszkaniach, 20 osób. Najczęściej są to niepełnosprawni fizycznie lub upośledzeni umysłowo

400-600 zł tyle miesięcznie płacą zazwyczaj w stolicy lokatorzy zajmujący mieszkania chronione

@RY1@i02/2014/112/i02.2014.112.088000800.805.jpg@RY2@

Radosław Mędrzycki Wydział Prawa i Administracji UKSW

Radosław Mędrzycki

Wydział Prawa i Administracji UKSW

cztery pytania do Jolanty Sobczak

Taniej i lepiej niż w domu opieki

@RY1@i02/2014/112/i02.2014.112.088000800.806.jpg@RY2@

Jolanta Sobczak dyrektor Warszawskiego Centrum Pomocy Rodzinie

Czy mieszkania chronione to dobry pomysł?

Zdecydowanie tak. To szansa np. na usamodzielnienie się dzieci, a właściwie już młodych dorosłych osób, które wychodzą z domów dziecka lub innych form pieczy zastępczej. Teraz mamy w Warszawie 34 takie osoby, które uczą się żyć samodzielnie. Ale jest to także forma pozwalająca na usamodzielnienie się niepełnosprawnych zarówno ruchowo, jak i np. intelektualnie. Takie mieszkania są przewidziane np. dla pacjentów szpitala psychiatrycznego, którzy nie mają dokąd wrócić.

Ale są przecież domy opieki społecznej, dobrze funkcjonujące, zapewniające pełną opiekę pacjentom...

Oczywiście, że są. I opiekują się ludźmi. Jednak to jest większy koszt, zarówno dla gminy, która taki dom prowadzi, jak i dla rodziny, która bliskiego w takim domu umieszcza. Ale największą wartością mieszkań chronionych jest to, że taka forma szanuje podmiotowość człowieka. Czy to będzie osoba niepełnosprawna ruchowo, czy upośledzona psychicznie, czy bezdomna, bezrobotna.

Ale na czym polega ta podmiotowość?

W takich mieszkaniach, gdzie żyje po kilka osób, ludzie czują się u siebie. Nie są zaopiekowani przez pielęgniarkę, nie przyjeżdżają do rodziny raz na miesiąc. Próbują żyć własnym życiem. Robią zakupy, płacą czynsze, liczą pieniądze, kroją chleb i gotują zupę. Oczywiście wszystko przy wsparciu pracowników socjalnych i innych specjalistów.

Czy zapotrzebowanie na takie mieszkania będzie wzrastać? Czy samorząd na to będzie stać?

Wzrastać na pewno będzie, choćby ze względu na starzenie się społeczeństwa. A forma mieszkań chronionych na pewno jest tańsza niż prowadzenie domu opieki społecznej. Czy gminy będzie stać? Myślę, że duże pole do popisu mają tu organizacje pozarządowe, z którymi, jak np. w Warszawie, samorządy współpracują. Myślę, że to rozwojowa forma i przede wszystkim korzystna dla beneficjentów.

Rozmawiała Monika Górecka-Czuryłło