Pracodawca samorządowy samodzielnie określa wysokość płacy pracowników

Wynagrodzenia pracowników zatrudnionych na podstawie umów o pracę nie mogą być niższe od minimalnego poziomu określonego w rozporządzeniu z 18 marca 2009 r. w sprawie wynagradzania pracowników samorządowych (dalej rozporządzenie). W przypadku pracowników z wyboru i powołania rozporządzenie określa natomiast maksymalny poziom pensji.

Wysokość wynagrodzenia pracownika samorządowego wyznaczają dwa kryteria. Pierwszym z nich jest stanowisko, które zajmuje, drugim posiadane kwalifikacje.

Pensja pracownika samorządowego składa się z wielu składników. Do podstawowych z nich należą:

● wynagrodzenie zasadnicze,

● dodatek za wieloletnią pracę,

● dodatkowe wynagrodzenie roczne (tzw. trzynastka).

Kolejnym składnikiem wynagrodzenia jest nagroda jubileuszowa. Pracownicy odchodzący na emeryturę lub rentę z tytułu niezdolności do pracy otrzymują ponadto jednorazową odprawę. Wójtowi, staroście oraz marszałkowi województwa przysługuje dodatek specjalny, zaś osobom zajmującym wyższe stanowiska dodatek funkcyjny.

Pracownikom samorządowym zatrudnionym na podstawie powołania i umowy o pracę może zostać przyznana także nagroda za szczególne osiągnięcia w pracy zawodowej. Odrębny składnik wynagrodzenia stanowić może ponadto dodatek specjalny z tytułu okresowego zwiększenia obowiązków służbowych lub powierzenia dodatkowych zadań.

Niektóre ze składników wynagrodzenia mają zatem związek ze stażem pracy, zajmowaniem określonego stanowiska bądź wykonywaniem konkretnych zadań. Z tego względu wynagrodzenie poszczególnych pracowników samorządowych może się zasadniczo różnić, obejmując tylko część z wyżej wymienionych składników.

Obligatoryjnym elementem wynagrodzenia każdego z pracowników samorządowych jest bowiem wyłącznie wynagrodzenie zasadnicze.

Wysokość minimalnego wynagrodzenia zasadniczego poszczególnych kategorii pracowników samorządowych zatrudnionych na podstawie umowy o pracę określają tabele stanowiące załącznik do rozporządzenia. Określają one kategorie zaszeregowania pracowników i przyporządkowane im kwoto minimalne wynagrodzenie zasadnicze. Kategorii tych jest dziewiętnaście i przewidują one obecnie minimalne wynagrodzenia zasadnicze w kwotach od 1100 zł do 1700 zł. W innych tabelach określono wymagania kwalifikacyjne oraz staż pracy potrzebny do zajmowania określonego stanowiska oraz zakwalifikowano poszczególne stanowiska do poszczególnych kategorii zaszeregowania. Przyporządkowanie do poszczególnych kategorii zaszeregowania zależy jednak nie tylko od rodzaju stanowiska, na którym zatrudniony jest dany pracownik. ale także od rodzaju jednostki lub urzędu, który go zatrudnia.

Wysokość wynagrodzenia pracowników w urzędach gmin (miast) została z kolei zróżnicowana w zależności od wielkości gminy, jaką dany urząd obsługuje.

Pracodawcy samorządowi nie mają obowiązku wypłacania dodatków funkcyjnych dla pracowników samorządowych zatrudnionych na podstawie umowy o pracę.

Przyznanie tej kategorii pracowników dodatków funkcyjnych zależy bowiem wyłącznie od wewnętrznych uregulowań funkcjonujących w danej jednostce samorządowej.

Ustalenie prawa do dodatków funkcyjnych nastąpić może wyłącznie w regulaminie wynagradzania. Akt taki stanowi źródło zakładowego prawa pracy i musi zostać wydany przez każdego pracodawcę samorządowego. W sferze wynagrodzeń określać on musi obligatoryjnie szczegółowe warunki wynagradzania pracowników zatrudnionych na podstawie umów o pracę, w tym maksymalny poziom wynagrodzenia zasadniczego.

W regulaminie wynagradzania pracodawca mus też wskazać wymagania kwalifikacyjne pracowników samorządowych, z tym że nie mogą być one niższe niż te określone w rozporządzeniu. Pozostałe zapisy regulaminu wynagradzania mają charakter fakultatywny. Oprócz wspomnianych już dodatków funkcyjnych może on przyznawać prawo do dodatków z tytułu okresowego zwiększenia obowiązków służbowych lub powierzenia dodatkowych zadań oraz zasady ich wypłaty.

Od woli pracodawcy samorządowego zależy określenie w regulaminie wynagradzania warunków przyznawania oraz sposobu wypłacania premii i nagród.

Zapisy regulaminu wynagradzania nie mogą jednak dotyczyć nagród jubileuszowych i dodatkowego wynagrodzenia rocznego, których wypłata ma charakter obligatoryjny.

Jedną z nagród, które mogą zostać określone regulaminem, jest nagroda za szczególne osiągnięcia w pracy zawodowej. Zasadność jej przyznania, nawet jeśli została przewidziana w regulaminie wynagradzania, zależy wyłącznie od oceny pracodawcy. Ma ona zatem charakter całkowicie uznaniowy, co skutkuje tym, iż pracownik nie ma roszczenia o jej wypłatę, chociażby uważał, iż jego osiągnięcia w pracy są znacznie większe niż te, które stały się podstawą do wypłaty nagrody innym pracownikom.

Prawo do określenia szczegółowych zasad wynagradzania pracowników zatrudnionych w oparciu o umowy o pracę na podstawie regulaminu wynagradzania daje pracodawcy możliwość elastycznego ukształtowania siatki płac i dostosowania jej do wymogów lokalnego rynku pracy, tak aby umożliwiała zaspokojenie potrzeb zatrudniania specjalistów z pożądanych przez pracodawcę dziedzin. Równocześnie oznacza to, iż pracownik starający się o pracę powinien zaznajomić się szczegółowo z warunkami oferowanymi przez danego pracodawcę samorządowego, ponieważ wynagrodzenia przysługujące na identycznych stanowiskach nawet w sąsiednich jednostkach samorządowych mogą się znacząco różnić.

Miesięczne wynagrodzenie pracowników samorządowych zatrudnionych na podstawie umowy o pracę na stanowiskach kierowniczych jest limitowane na poziomie danej jednostki samorządu terytorialnego (gminy, powiatu, województwa), a nie całego kraju. Dotyczy to kierowników i zastępców kierowników jednostek budżetowych, gospodarstw pomocniczych tych jednostek oraz zakładów budżetowych jednostek samorządu terytorialnego.

Zwierzchnicy takich pracowników (wójt, starosta, marszałek) mają bowiem obowiązek wydania zarządzenia (odrębnego od regulaminu wynagradzania), w którym określają maksymalny poziom wynagrodzenia miesięcznego (obejmującego wszystkie składniki) tej kategorii pracowników.

Pracownik zatrudniony w urzędzie gminy wystąpił na drogę sądową o zapłatę dodatku z tytułu zwiększonego zakresu obowiązków. Powołał się na to, iż w urzędzie sąsiedniej gminy pracownik zatrudniony na takim samym stanowisku, mając w tym samym czasie identycznie zwiększony rozmiar obowiązków związany z realizowaną w obydwu gminach wspólną inwestycją wodociągową, otrzymywał dodatek na podstawie regulaminu wynagradzania. Pracownik wskazał, że w tej sytuacji brak zapisu w regulaminie wynagradzania dyskryminuje go. Sąd oddali pozew pracownika, ponieważ określenie żądanego dodatku zależy wyłącznie od decyzji pracodawcy.

Regulamin wynagradzania jest aktem prawa zakładowego wyłącznie u tego pracodawcy, który go ustalił, i nie daje prawa do formułowania jakichkolwiek roszczeń przez pracowników zatrudnionych u innych pracodawców samorządowych.

Zasady dotyczące określania prawidłowego poziomu wysokości wynagrodzeń pracowników samorządowych zatrudnionych na podstawie powołania i wyboru ukształtowano odwrotnie, niż ma to miejsce w przypadku zatrudnionych na podstawie umów o pracę.

W myśl rozporządzenia określono bowiem nie minimalne, a maksymalne stawki wynagrodzeń zasadniczych takich pracowników.

Wysokość wynagrodzeń kształtuje rodzaj stanowiska zajmowanego przez danego pracownika. Tak w odniesieniu do wójtów, burmistrzów, prezydentów, starostów i marszałków województw jak i innych pracowników zatrudnionych na podstawie powołania lub wyboru, wysokość maksymalnego wynagrodzenia określona jest z uwzględnieniem wielkości jednostki samorządu terytorialnego (gminy, powiatu, województwa). Również wysokość dodatków funkcyjnych dla tej kategorii pracowników określona została w tabeli stanowiącej załącznik do rozporządzenia. Dodatkowo określa ono maksymalną wysokość takiego dodatku.

Wójtom (burmistrzom, prezydentom miast), starostom i marszałkom przysługuje ponadto dodatek specjalny w kwocie wynoszącej co najmniej 20 proc. i nieprzekraczającej 40 proc. łącznie wynagrodzenia zasadniczego i dodatku funkcyjnego, a w urzędach miasta stołecznego Warszawy, miast (miast na prawach powiatu) powyżej 300 tys. mieszkańców - w kwocie nieprzekraczającej 50 proc. łącznie wynagrodzenia zasadniczego i dodatku funkcyjnego. Ma on charakter obligatoryjny, zatem organ stanowiący o wysokości wynagrodzenia tych pracowników nie może pominąć go przy jego ustalaniu.

Dodatkowe ograniczenie wysokości wynagrodzeń najważniejszych pracowników jednostek samorządowych zatrudnionych na podstawie wyboru wynika z tego, iż nie może ono przekroczyć w okresie miesiąca siedmiokrotności kwoty bazowej określonej w ustawie budżetowej dla osób zajmujących kierownicze stanowiska państwowe na podstawie przepisów ustawy z 23 grudnia 1999 r. o kształtowaniu wynagrodzeń w państwowej sferze budżetowej oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. nr 110, poz. 1255, z późn. zm.). Limit określony powyżej dotyczy wszystkich składników wynagrodzenia wójta, starosty lub marszałka, a nie tylko ich wynagrodzenia zasadniczego.

Określając wynagrodzenie burmistrza, rada miasta nie uwzględniła jako jego składnika specjalnego dodatku. Burmistrz ma prawo wystąpienia do sądu pracy o jego zasądzenie. Za zasadne można jednak uznać roszczenie o zapłatę dodatku w najniższym wymiarze określonym w rozporządzeniu, ponieważ dodatek w wyższej kwocie mógłby wynikać wyłącznie z uchwały rady miasta.

Każdy z pracowników samorządowych po osiągnięciu wymaganego stażu uzyskuje prawo do dodatku za wieloletnią pracę. Dodatek ten przysługuje po pięciu latach pracy w wysokości wynoszącej 5 proc. miesięcznego wynagrodzenia zasadniczego. Wzrasta on o 1 proc. za każdy dalszy rok pracy aż do osiągnięcia 20 proc. miesięcznego wynagrodzenia zasadniczego. Do okresów zatrudnienia uprawniających do dodatku wlicza się nie tylko czas zatrudniania u danego pracodawcy samorządowego, ale również wszystkie inne okresy zatrudnienia, w tym równorzędne z zatrudnieniem, jeżeli z mocy odrębnych przepisów podlegają one wliczeniu do okresu pracy, od którego zależą uprawnienia pracownicze, co dotyczyć może przykładowo okresu pobierania zasiłku dla bezrobotnych, służby w Policji czy pracy w indywidualnym gospodarstwie rolnym.

Dodatek za wieloletnią pracę jest wypłacany w terminie wypłaty wynagrodzenia - począwszy od pierwszego dnia miesiąca kalendarzowego następującego po miesiącu, w którym pracownik nabył prawo do dodatku lub wyższej stawki dodatku, jeżeli nabycie prawa nastąpiło w ciągu miesiąca lub za dany miesiąc, jeżeli nabycie prawa do dodatku lub wyższej stawki dodatku nastąpiło pierwszego dnia miesiąca.

Dodatek ten przysługuje nie tylko za dni, za które pracownik otrzymuje wynagrodzenie, ale również za czas nieobecności w pracy z powodu choroby pracownika lub opieki nad dzieckiem bądź chorym członkiem rodziny - pod warunkiem pobierania za ten czas zasiłku z ubezpieczenia społecznego.

Każdemu z pracowników samorządowych przysługuje nagroda jubileuszowa, która stanowi odpowiedni procent wynagrodzenia pracownika obejmującego wszystkie jego składniki.

Podstawę obliczenia nagrody jubileuszowej stanowi wynagrodzenie przysługujące pracownikowi samorządowemu w dniu nabycia prawa do nagrody, a jeżeli dla pracownika jest to korzystniejsze - wynagrodzenie przysługujące mu w dniu jej wypłaty.

Jeżeli pracownik samorządowy nabył prawo do nagrody jubileuszowej, będąc zatrudniony w innym wymiarze czasu pracy niż w dniu jej wypłaty, podstawę obliczenia nagrody stanowi wynagrodzenie przysługujące pracownikowi w dniu nabycia prawa do nagrody jubileuszowej. W każdym z przypadków wynagrodzenie stanowiące podstawę ustalenia nagrody jubileuszowej oblicza się według zasad obowiązujących przy ustalaniu ekwiwalentu pieniężnego za urlop wypoczynkowy. Nabycie prawa do nagrody jubileuszowej następuje w dniu upływu okresu uprawniającego do niej.

Nagroda jubileuszowa przysługuje w wysokości:

● 75 proc. wynagrodzenia miesięcznego po 20 latach pracy;

● 100 proc. wynagrodzenia miesięcznego po 25 latach pracy;

● 150 proc. wynagrodzenia miesięcznego po 30 latach pracy;

● 200 proc. wynagrodzenia miesięcznego po 35 latach pracy;

● 300 proc. wynagrodzenia miesięcznego po 40 latach pracy;

● 400 proc. wynagrodzenia miesięcznego po 45 latach pracy.

Okresy pracy uprawniające do otrzymania nagrody jubileuszowej ustala się na identycznych zasadach jak staż uprawniający do dodatku za wysługę lat. Wypłata nagrody nastąpić powinna niezwłocznie po nabyciu przez pracownika samorządowego prawa do niej. Od tej zasady istnieje jeden wyjątek. Dotyczy on sytuacji, gdy ustanie stosunku pracy z pracownikiem następuje w związku z jego przejściem na rentę z tytułu niezdolności do pracy lub emeryturę, a pracownikowi temu do uzyskania nagrody jubileuszowej brakuje mniej niż dwanaście miesięcy, licząc od dnia rozwiązania stosunku pracy. W tej sytuacji nagrodę tę wypłaca się pracownikowi w dniu rozwiązania stosunku pracy.

Jeżeli w aktach osobowych brak jest odpowiedniej dokumentacji, warunkiem ustalenia prawa do nagrody jubileuszowej jest udokumentowanie przez pracownika samorządowego prawa do tej nagrody.

Każdemu pracownikowi samorządowemu w związku z przejściem na emeryturę lub rentę z tytułu niezdolności do pracy przysługuje jednorazowa odprawa w wysokości:

● dwumiesięcznego wynagrodzenia po 10 latach pracy,

● trzymiesięcznego wynagrodzenia po 15 latach pracy,

● sześciomiesięcznego wynagrodzenia po 20 latach pracy.

Odprawa ta wypłacana jest w dniu ustania stosunku pracy.

Warto w tym miejscu nadmienić, iż w opinii Sądu Najwyższego otrzymanie przez pracownika odprawy z tytułu przejścia na rentę z powodu niezdolności do pracy wyklucza nabycie przez tego pracownika prawa do kolejnej odprawy z tytułu przejścia na emeryturę lub prawa do odprawy uzupełniającej, stanowiącej różnicę wysokości odprawy emerytalnej i wysokości otrzymanej odprawy rentowej (uchwała SN z 18 marca 2010 r., II PZP 1/10, OSNP 2010/17-18/208). Jest to bowiem świadczenie, które każdy pracownik powinien otrzymać tylko raz w życiu, gdy traci swój status pracowniczy w związku z przejściem na rentę lub emeryturę. Odprawa z tytułu przejścia na emeryturę lub rentę przysługuje niezależnie od odprawy należnej pracownikom samorządowym z wyboru, których stosunek pracy został rozwiązany w wyniku upływu kadencji (wyrok SN z 30 maja 2001 r., I PKN 416/00, OSNP 2003/7/169).

Pracownik samorządowy może otrzymać od przełożonego polecenie wykonywania pracy w godzinach nadliczbowych, w tym w wyjątkowych przypadkach także w porze nocnej oraz w niedziele i święta. Podstawą do wydania takiego polecenia jest istnienie potrzeb jednostki, w której pracownik jest zatrudniony. Pracownik samorządowy, który wykonywał taką pracę, ma prawo dokonania wyboru rekompensaty. Może być to czas wolny (równy wymiarowi pracy w godzinach nadliczbowych) albo wynagrodzenie za pracę wykonaną.

Czas wolny może być udzielony pracownikowi bezpośrednio przed urlopem wypoczynkowym lub po nim.

Pracownik, który zdecyduje się na wynagrodzenie za pracę w godzinach nadliczbowych, powinien je otrzymać zgodnie z ogólnymi zasadami wynikającymi z kodeksu pracy z uwzględnieniem dodatków za pracę w godzinach nadliczbowych zgodnie z art. 151¹ k.p.

Pracownikowi samorządowemu wykonującemu na polecenie pracodawcy zadanie służbowe poza miejscowością, w której znajduje się siedziba pracodawcy lub poza stałym miejscem pracy, przysługują należności na zasadach określonych w przepisach w sprawie wysokości oraz warunków ustalania należności przysługujących pracownikom samorządowej sfery budżetowej z tytułu podróży służbowej.

W zależności od miejsca delegowania pracownika zasady wypłaty tych świadczeń określają rozporządzenia ministra pracy i polityki społecznej z 19 grudnia 2002 r. w sprawie wysokości oraz warunków ustalania należności przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej jednostce sfery budżetowej z tytułu podróży służbowej na obszarze kraju (Dz.U. nr 236, poz. 1990 z późn. zm.) lub z 19 grudnia 2002 r. w sprawie wysokości oraz warunków ustalania należności przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej jednostce sfery budżetowej z tytułu podróży służbowej poza granicami kraju (Dz.U. nr 236, poz. 1991 z późn. zm.).

W przypadku podróży służbowej na terenie kraju pracownikowi przysługują diety, zwrot kosztów przejazdu, noclegów, dojazdów środkami komunikacji miejskiej i innych udokumentowanych wydatków przy uwzględnieniu tego, iż określenie miejscowości rozpoczęcia i zakończenia podróży służbowej oraz środka transportu należy do pracodawcy.

Również przy służbowej podróży zagranicznej pracownikowi należą się diety, zwrot kosztów przejazdów i dojazdów, noclegów i innych wydatków.

Dodatkowe wynagrodzenie roczne wypłacane jest pracownikom samorządowym na takich zasadach jak pozostałym pracownikom sfery budżetowej. Warunki jego wypłaty określają przepisy ustawy z 12 grudnia 1997 r. o dodatkowym wynagrodzeniu rocznym dla pracowników jednostek sfery budżetowej (dalej ustawa). Przysługuje ono w wysokości 8,5 proc. sumy wynagrodzenia za pracę otrzymanego przez pracownika samorządowego w ciągu roku kalendarzowego, za który przysługuje to wynagrodzenie (art. 4 ustawy).

Otrzymanie wynagrodzenia rocznego nie jest uzależnione od efektów pracy osoby uprawnionej. W pewnych sytuacjach związanych z zawinionym nagannym zachowaniem pracownika nie nabędzie on jednak prawa do trzynastki. Skutek taki nastąpi w przypadku:

● nieusprawiedliwionej nieobecności w pracy trwającej dłużej niż dwa dni,

● stawienia się do pracy lub przebywania w pracy w stanie nietrzeźwości,

● rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia z winy pracownika.

Pracownik nabywa prawo do wynagrodzenia rocznego w pełnej wysokości po przepracowaniu u danego pracodawcy całego roku kalendarzowego.

W przypadku pracowników, którzy nie przepracowali u danego pracodawcy pełnego roku kalendarzowego, o uprawnieniu do tego wynagrodzenia decyduje to, czy pozostawali oni w zatrudnieniu co najmniej sześć miesięcy. W takim przypadku dodatkowe wynagrodzenie roczne przysługuje pracownikowi proporcjonalnie do okresu przepracowanego.

W pewnych sytuacjach prawo do dodatkowego wynagrodzenia rocznego może nabyć pracownik samorządowy, który nie przepracował u danego pracodawcy pełnych sześciu miesięcy w danym roku kalendarzowym. Przykładowo wskazać tu można pracowników, z którymi po przepracowaniu krótszego okresu rozwiązywany jest stosunek pracy w związku z:

● przejściem na emeryturę, rentę szkoleniową albo rentę z tytułu niezdolności do pracy lub świadczenie rehabilitacyjne,

● przeniesieniem służbowym, powołaniem lub wyborem,

● likwidacją pracodawcy albo zmniejszeniem zatrudnienia z przyczyn dotyczących pracodawcy,

● likwidacją jednostki organizacyjnej pracodawcy lub jej reorganizacją.

Termin wypłaty wynagrodzenia może być w każdym roku inny, ponieważ zależny jest od posiadania przez pracodawców środków finansowych na wypłatę tych wynagrodzeń. Ostateczny termin wypłaty dodatkowych wynagrodzeń rocznych wszystkich kategorii pracowników samorządowych to koniec trzeciego miesiąca roku kalendarzowego następującego po roku, za który przysługuje to wynagrodzenie. Ostatnim dniem, w którym wynagrodzenie powinno zostać wypłacone, jest zatem 31 marca każdego roku. Przy ustaleniu wysokości należnej trzynastki należy jednak pamiętać, że nieobecność w pracy np. z powodu choroby czy urlopu macierzyńskiego wyłącza prawo pracownika do dodatkowego wynagrodzenia rocznego za okres, kiedy nie świadczył pracy. Pracodawca może bowiem proporcjonalnie obniżyć dodatkowe wynagrodzenie roczne pracownika, uwzględniając okres, w jakim efektywnie nie świadczył on pracy na jego rzecz (uchwała SN z 25 lipca 2003 r. (III PZP 7/03, OSNP 2004/2/26).

Najwyżsi rangą pracownicy samorządowi z wyboru uprawnieni są do specjalnego rodzaju odpraw. Przysługują one po rozwiązaniu stosunku pracy z wyboru na skutek upływu kadencji. Wysokość odprawy równa jest trzymiesięcznemu wynagrodzeniu obliczonemu według zasad obowiązujących przy ustalaniu ekwiwalentu pieniężnego za urlop wypoczynkowy. Odprawa przysługuje:

● wójtom (burmistrzom, prezydentom miasta),

● staroście, wicestaroście, członkom zarządu powiatu

● marszałkom, wicemarszałkom i członkom zarządu województwa.

Odprawy nie otrzyma jednak taki pracownik, który ponownie zostaje zatrudniony w najbliższej kadencji na podstawie stosunku pracy z wyboru w tym samym urzędzie. Oznacza to, iż prawa do odprawy nie ma nie tylko prezydent miasta wybrany ponownie na to stanowisko, ale też wicestarosta, który w nowej kadencji został starostą, czy marszałek województwa, który w kolejnej kadencji został członkiem zarządu tego samego województwa.

Odprawa będzie przysługiwała natomiast pracownikowi, który w kolejnej kadencji został zatrudniony na podstawie wyboru u innego pracodawcy samorządowego.

Rafał Krawczyk

sędzia Sądu Okręgowego w Toruniu

Art. 36 - 42 ustawy z 21 listopada 2008 r. o pracownikach samorządowych (Dz.U. nr 223, poz. 1458).

Art. 2 - 5 ustawy z 12 grudnia 1997 r. o dodatkowym wynagrodzeniu rocznym dla pracowników jednostek sfery budżetowej (Dz.U. nr 160, poz. 1080 z późn. zm.).

Rozporządzenie Rady Ministrów z 18 marca 2009 r. w sprawie wynagradzania pracowników samorządowych (Dz.U nr 50, poz. 398 z późn. zm.).