Jakie działania proekologiczne mogą podejmować samorządy

Z roku na rok coraz większego znaczenia nabierają działania związane z ochroną środowiska naturalnego. Mieszkańcy gmin są zachęcani do segregacji odpadów komunalnych, ochrony wód i powietrza, wykorzystywania odnawialnych źródeł energii, a najmłodsi z nich uczestniczą w zajęciach z edukacji ekologicznej już na etapie nauki przedszkolnej. Dużą rolę w tym zakresie kształtowania postaw prośrodowiskowych odgrywają także władze samorządowe.

Podstawową jednostką administracji publicznej, która wykonuje zadania z zakresu ochrony środowiska, jest gmina. Ustawa o samorządzie gminnym w art. 7 przedstawia otwarty katalog zadań własnych gminy. Wśród nich są między innymi sprawy: ładu przestrzennego, ochrony środowiska i przyrody oraz gospodarki wodnej, oczyszczania ścieków komunalnych, utrzymania czystości i porządku oraz urządzeń sanitarnych, wysypisk i unieszkodliwiania odpadów komunalnych, zieleni gminnej i zadrzewienia. Wszystkie zadania, które gminy muszą wykonywać, są określone jednak w przepisach szczegółowych, jak np. ustawa - Prawo ochrony środowiska.

Aby prawidłowo chronić środowisko, trzeba zacząć od kwestii fundamentalnych. Lokalne władze powinny zwrócić uwagę na zasady zrównoważonego rozwoju i ochrony środowiska, które mają przekładać się na inwestycje i kierunki rozwoju infrastrukturalnego miast i wsi. Takie zasady stanowią przede wszystkim podstawę do sporządzania, a także aktualizacji studiów uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gmin oraz miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego. Prawo ochrony środowiska nakazuje wprost, aby władze gmin określały w nich rozwiązania niezbędne do zapobiegania powstawaniu zanieczyszczeń, zapewnienia ochrony przed powstającymi zanieczyszczeniami oraz przywracania środowiska do właściwego stanu. Poza tym przeznaczenie i sposób zagospodarowania terenu powinny zawsze w jak największym stopniu zapewniać zachowanie jego walorów krajobrazowych.

Studia uwarunkowań i miejscowe plany powinny zapewniać warunki utrzymania równowagi przyrodniczej i racjonalną gospodarkę zasobami środowiska. Odbywa się to w szczególności przez ustalanie programów racjonalnego wykorzystania powierzchni ziemi, w tym na terenach eksploatacji złóż kopalin oraz racjonalnego gospodarowania gruntami. Zabudowa miast i wsi powinna uwzględniać przyjęte reguły gospodarki wodnej, odprowadzania ścieków, gospodarki odpadami, systemów transportowych i komunikacji publicznej oraz urządzania i kształtowania terenów zieleni. Zadaniem samorządowców planujących kierunki zagospodarowania lokalnych terytoriów jest uwzględnianie konieczności ochrony wód, gleby i ziemi przed zanieczyszczeniem w związku z prowadzeniem gospodarki rolnej. Jest nim także uwzględnianie innych potrzeb w zakresie ochrony powietrza, ochrony przed hałasem, wibracjami i polami elektromagnetycznymi.

Rzecz jasna radni czy wójt nie muszą być fachowcami w dziedzinie ochrony środowiska. Takie wymagania przy okazji sporządzania planu czy studium określa się na podstawie opracowań ekofizjograficznych, stosownie do rodzaju sporządzanego dokumentu, cech poszczególnych elementów przyrodniczych i ich wzajemnych powiązań. To dokumentacja charakteryzująca poszczególne elementy przyrodnicze na obszarze objętym studium lub planem i ich wzajemne powiązania. Opracowania wykonywane są na podstawie kompleksowych badań i pomiarów terenowych, analizy danych teledetekcyjnych, archiwalnych materiałów kartograficznych, planistycznych, inwentaryzacyjnych i studialnych. Rodzaje, zakres i sposób ich wykonania określa szczegółowo rozporządzenie ministra środowiska z 9 września 2002 r. w sprawie opracowań ekofizjograficznych (Dz.U. nr 155, poz. 1298 z późn. zm.).

Choć uwarunkowania terenowe i kierunki rozwoju infrastruktury mają ogromne znaczenie dla ochrony środowiska, to równie ważne jest racjonalne gospodarowanie odpadami powstającymi na terach miast i wsi. Plany gospodarki odpadami są elementem polityki ekologicznej, którą prowadzi nie tylko państwo, ale także województwa, powiaty i gminy. Do podejmowania kroków w kierunku jej realizacji jednostki samorządu terytorialnego zobowiązuje między innymi ustawa o odpadach. Wynika to ze wskazanych w niej zasad, które wyraźnie stanowią, że każdy podmiot podejmujący działania powodujące lub mogące powodować powstawanie odpadów powinien takie działania planować, projektować i prowadzić. Celem takich działań powinno być przede wszystkim zapobieganie powstawaniu odpadów lub ograniczanie ilości odpadów i ich negatywnego oddziaływania na środowisko.

Przygotowanie planu gospodarki odpadami jest formą podejmowania strategicznych decyzji przez gminę. Odpowiednie wnioski są przedstawiane w formie dokumentu. Umożliwia on przewidywanie kierunków rozwoju systemu gospodarki odpadami. Gminy mają swobodę w zakresie tworzenia swoich planów, pomimo ustawowego wymogu zgodności z planami przygotowywanymi na wyższym szczeblu. Chodzi tu głównie o formę i zakres planowanych działań.

Plany gospodarki odpadami powinny być opracowywane zgodnie z polityką ekologiczną państwa. Gminny plan gospodarki odpadami obejmuje odpady komunalne powstające na obszarze danej gminy oraz przywożone na jej obszar z uwzględnieniem odpadów komunalnych ulegających biodegradacji oraz odpadów niebezpiecznych zawartych w odpadach komunalnych.

Organem kompetentnym do uchwalenia planów jest rada gminy (rada powiatu, sejmik województwa). Nie stanowią one aktów prawa miejscowego, co jednak nie oznacza, że nie mają wpływu na sytuację prawną mieszkańców wspólnoty samorządowej. Treść planów powinna bowiem w istotny sposób wpływać na kształt decyzji administracyjnych wydawanych w związku z gospodarowaniem odpadami.

Odpady, które wytwarzają mieszkańcy każdej wspólnoty samorządowej, ich selekcja, zbiórka stały się kolejnym zadaniem gmin. Stąd właśnie powinny one podejmować działania w kierunku upowszechnienia segregacji śmieci wśród lokalnej społeczności i stworzenia ku temu warunków.

Istnieją dwa podstawowe modele segregacji odpadów. Pierwszy polega na selektywnej zbiórce odpadów (odpady zbierane do oddzielnych, specjalnie do tego celu przeznaczonych pojemników, worków, przyjmowane do punktów skupu itp.). Drugi z kolei na sortowaniu odpadów (odpady zbierane są tradycyjnie do wspólnego pojemnika, a później sortowane w sortowni odpadów na papier, szkło, metal itp.).

Aby selektywna zbiórka przyniosła wymierne efekty, konieczne jest poważne potraktowanie tematu. Przedsięwzięcie to, obok nieocenionych korzyści ekologicznych, niesie ze sobą znaczne oszczędności ekonomiczne. Efektem będzie na pewno zmniejszenie ilości odpadów trafiających na składowiska komunalne. W wyniku dobrze funkcjonującej selektywnej zbiórki odpadów komunalnych żywotność składowiska wydłuża się nawet o 50 - 60 proc. Zmniejszy się też na pewno szkodliwość odpadów trafiających na wysypiska. Selektywna zbiórka powinna obejmować również odpady tzw. niebezpieczne. Powoduje to m.in. znaczne zmniejszenie toksyczności odpadów komunalnych trafiających na składowisko (np. akumulatory, oleje, rtęciówki).

Najlepsze rezultaty przynosi selektywna zbiórka odpadów bezpośrednio u źródła. Dobrym sposobem na jej realizację jest nieodpłatne dostarczanie przez gminę zainteresowanym mieszkańcom worków do selektywnej zbiórki odpadów w trzech kolorach z przeznaczeniem na szkło, makulaturę i plastik (puszki). Worki są następnie wystawiane przez mieszkańców i zabierane przez służby porządkowe co pewien czas w ustalonym dniu.

Innym sposobem jest wprowadzenie systemu dwupojemnikowej zbiórki odpadów. Polega on na dostawieniu na terenie posesji, gdzie aktualnie ustawione są pojemniki do gromadzenia odpadów zmieszanych, dodatkowego pojemnika (np. koloru żółtego), przeznaczonego do oddzielnego zbierania surowców wtórnych, tj. papieru, plastiku, szkła, metalu. Odpady takie są następnie odbierane nieodpłatnie przez firmę wywozową. Pojemnik powinien być oznakowany poprzez umieszczenie na nim informacji o rodzajach odpadów, które należy w nim gromadzić.

Sukces programu selektywnej zbiórki odpadów zależy zawsze od przeprowadzenia szerokiej akcji informującej mieszkańców.

Jednym z nowych wyzwań stojących przed gminami jest udział w budowie systemu gospodarowania zużytym sprzętem elektrycznym i elektronicznym. Ustawa z 29 lipca 2005 r. o zużytym sprzęcie elektrycznym i elektronicznym (Dz.U. nr 180, poz. 1495 z późn. zm.) określa zasady postępowania ze zużytym sprzętem w sposób zapewniający ochronę zdrowia i życia ludzi oraz ochronę środowiska zgodnie z zasadą zrównoważonego rozwoju.

Od 1 lipca 2006 r. sprzedawca detaliczny i sprzedawca hurtowy są obowiązani przy sprzedaży sprzętu przeznaczonego dla gospodarstw domowych do nieodpłatnego przyjęcia zużytego sprzętu przeznaczonego dla gospodarstw domowych w ilości nie większej niż sprzedawany nowy sprzęt, jeżeli sprzęt jest tego samego rodzaju. Do nieodpłatnego przyjmowania zużytego sprzętu pochodzącego z gospodarstw domowych są zobowiązani również przedsiębiorcy prowadzący działalność w zakresie odbierania odpadów komunalnych.

Za zbierającego zużyty sprzęt uważa się prowadzącego punkt zbierania zużytego sprzętu, w tym sprzedawcę detalicznego i sprzedawcę hurtowego, oraz gminną jednostkę organizacyjną prowadzącą działalność w zakresie odbierania odpadów komunalnych i przedsiębiorcę posiadającego zezwolenie na prowadzenie działalności w zakresie odbierania odpadów komunalnych. Zbierający zużyty sprzęt przedsiębiorcy mają obowiązek przekazać wójtowi (burmistrzowi lub prezydentowi miasta), na terenie którego działa w terminie 30 dni od dnia podjęcia działalności, informację zawierającą: firmę, oznaczenie siedziby i adres albo imię, nazwisko i adres zbierającego zużyty sprzęt, adresy punktów zbierania zużytego sprzętu, w tym punktów sprzedaży sprzętu. Z takiego obowiązku są zwolnione jedynie punkty serwisowe oraz sprzedawcy detaliczni i hurtowi. Zbierający zużyty sprzęt jest obowiązany poinformować władze gminy również o zakończeniu działalności, w terminie 30 dni od dnia trwałego zaprzestania jej wykonywania.

Problematykę ochrony środowiska i zrównoważonego rozwoju należy uwzględniać obecnie w podstawach programowych kształcenia ogólnego dla wszystkich typów szkół. Edukacja ekologiczna powinna być więc prowadzona już wśród dzieci uczęszczających do przedszkoli i młodszych klas szkolnych. W wielu z nich prowadzone są warsztaty i konkursy, w trakcie których jest propagowany ekologiczny model życia. Placówki szkolne wykorzystują do tego co roku przede wszystkim kwietniowe obchody Dnia Ziemi. Uczniowie zbierają wtedy najczęściej śmieci z terenów publicznych uczestniczą w konkursach na zbiórkę surowców wtórnych oraz na najlepsze prace ekologiczne. Edukacja ekologiczna może być wspierana ze środków wojewódzkiego funduszu ochrony środowiska i gospodarki wodnej.

Kształtowanie pozytywnych postaw proekologicznych to nie tylko zadanie szkół, ale także i środków masowego przekazu - zarówno tych, które działają na skalę krajową, regionalną, jak i lokalną. Są zobowiązane popularyzować zasady tej ochrony w publikacjach i audycjach. Inspirować ich w tym zakresie mogą również samorządowcy.

Jednym z elementów ochrony środowiska jest także utrzymanie przyrody. Organami właściwymi do realizacji tych zadań są m.in. wojewoda, starosta, a także wójt, burmistrz i prezydent miasta. W tym zakresie są oni zobowiązani między innymi do ochrony drzew znajdujących się na ich terenie.

Wykonując zadania z zakresu ochrony terenów zielonych, wójt, burmistrz lub prezydent miasta wydają zezwolenia na usunięcie drzew lub krzewów z terenu nieruchomości. Zezwolenie na usunięcie drzew lub krzewów wydawane jest na wniosek posiadacza nieruchomości. Jeżeli posiadacz nieruchomości nie jest właścicielem - do wniosku dołącza się zgodę jej właściciela. W przypadku gdy drzewa lub krzewy znajdują się na terenie nieruchomości wpisanej do rejestru zabytków, to zezwolenie na ich wycięcie wydaje wojewódzki konserwator zabytków. Dodatkowo wydanie zezwolenia na usunięcie drzew lub krzewów może być uzależnione od przesadzenia drzew lub krzewów w miejsce wskazane przez wydającego zezwolenie albo zastąpienie ich innymi drzewami lub krzewami, w liczbie nie mniejszej niż liczba usuwanych roślin. Ma to na celu utrzymanie dotychczasowej struktury roślinnej na wskazanym obszarze.

Za usunięcie drzew lub krzewów posiadacz nieruchomości ponosi opłaty. Nalicza je i pobiera organ, który jest właściwy do wydania zezwolenia na usunięcie roślin. Jeżeli posiadacz nieruchomości usunie drzewa lub krzewy bez zezwolenia wójta, burmistrza lub prezydenta miasta, to organ ten może wymierzyć mu karę administracyjną. Ustalana jest ona co do zasady w wysokości trzykrotnej opłaty za usunięcie drzew lub krzewów.

Pewne zadania w zakresie ochrony zieleni ma także rada gminy. Jest ona obowiązana zakładać i utrzymywać w należytym stanie tereny zieleni i zadrzewienia. Może to się odbywać nie tylko poprzez tworzenie nowych parków i zieleńców, ale także poprzez ich rewaloryzację - gospodarkę drzewostanem, nasadzenia roślin oraz modernizacji alejek parkowych.

W skład przyrody, która podlega publicznej ochronie, wchodzą nie tylko drzewa i krzewy, ale także wody. Zgodnie z prawem wodnym stanowią one własność Skarbu Państwa i jednostek samorządu terytorialnego (wody publiczne) oraz osób fizycznych i prawnych. Z tego też względu to właśnie te podmioty są zobowiązane do ich utrzymania, w tym ochrony. Prawidłowa gospodarka wodami wymaga wprowadzenia pewnych ograniczeń dla właścicieli nieruchomości, które służą ochronie ekosystemów wodnych. Jeżeli nieruchomość przylega do powierzchniowych wód publicznych, to jej właściciel jest obowiązany umożliwić dostęp do wody na potrzeby wykonywania robót związanych z utrzymywaniem wód oraz dla ustawiania znaków żeglugowych lub hydrologiczno-meteorologicznych urządzeń pomiarowych. Części nieruchomości stanowiących taki dostęp wyznaczane są, w drodze decyzji, przez wójta, burmistrza lub prezydenta miasta. Dodatkowo wójt, burmistrz, prezydent miasta zobowiązani są do wygospodarowania w budżecie gminy środków finansowych na wypłatę odszkodowań dla właścicieli udostępniających swoje nieruchomości.

W celu zapewnienia prawidłowej gospodarki wodami szefowie gmin i miast mogą także, w drodze decyzji, nakazać właścicielowi gruntu wykonanie prac polegających na przywróceniu prawidłowego stanu wód. Może on nakazać także wykonanie urządzeń zapobiegającym szkodom. Obowiązek ten może być nałożony przede wszystkim wówczas, gdy właściciel wód przyczynił się do niekorzystnych zmian stanu wody, a zmiany te dotyczą także gruntów sąsiednich.

Prawo ochrony środowiska określa wójta (burmistrza lub prezydenta miasta), starostę, marszałka województwa i inne ciała samorządowe mianem organów ochrony środowiska. Ich podstawowym zadaniem jest kontrola przestrzegania i stosowania przepisów ustawy o ochronie środowiska. Nie oznacza to jednak, że organy te mają obowiązek samodzielnego wykonywania tych zadań. Mogą one bowiem upoważnić do wykonywania funkcji kontrolnych pracowników podległych im urzędów marszałkowskich, powiatowych, miejskich, gminnych lub funkcjonariuszy straży gminnych.

W sytuacji naruszenia przepisów środowiskowych może zostać przeprowadzona kontrola, w czasie której taki upoważniony pracownik ma prawo wstępu wraz z rzeczoznawcami i niezbędnym sprzętem przez całą dobę na teren, na którym prowadzona jest działalność gospodarcza, a w godzinach od 6 do 22 - na pozostały teren. Może też przeprowadzać badania lub wykonywać inne czynności, które ujawnią łamanie norm środowiskowych. Kontrolowany podmiot musi ponadto udzielać mu pisemnych lub ustnych informacji oraz okazywać dokumenty i udostępniać wszelkie dane mające związek z problematyką kontroli.

Z czynności kontrolnych kontrolujący sporządza protokół, którego jeden egzemplarz doręcza kierownikowi kontrolowanego podmiotu lub kontrolowanej osobie fizycznej. Protokół podpisują kontrolujący oraz kierownik podmiotu kontrolowanego lub kontrolowana osoba. Osoba, która odmówiła złożenia podpisu, w terminie siedmiu dni może przedstawić swoje stanowisko na piśmie wójtowi, burmistrzowi lub prezydentowi miasta, staroście lub marszałkowi województwa.

Dodatkowo wójt, burmistrz lub prezydent miasta, starosta, marszałek województwa lub osoby przez nich upoważnione są uprawnieni do występowania w charakterze oskarżyciela publicznego w sprawach o wykroczenia przeciwko przepisom o ochronie środowiska. Organy te mogą także występować do wojewódzkiego inspektora ochrony środowiska o podjęcie odpowiednich działań będących w jego kompetencji, jeżeli w wyniku kontroli organy te stwierdzą naruszenie przez kontrolowany podmiot przepisów o ochronie środowiska lub występuje uzasadnione podejrzenie, że takie naruszenie mogło nastąpić.

Po likwidacji gminnych i powiatowych funduszy ochrony środowiska ich zadania przejęli odpowiednio: starostowie, wójtowie, burmistrzowie lub prezydenci miast. Włodarze miast i gmin nie mogą jednak w dowolny sposób wydawać pieniędzy z kar i opłat środowiskowych, które do tej pory były przeznaczane na ochronę środowiska. Środki te mogą być wydawane m.in. na ochronę wód, gospodarkę odpadami, systemy gromadzenia i przetwarzania danych dotyczących informacji o środowisku, ochronę powietrza, alternatywne źródła energii, transport ekologiczny, ekologiczne rolnictwo, utrzymanie terenów zieleni, a także edukację ekologiczną.

Na realizację tych zadań gminy i powiaty powinny przeznaczać co najmniej tyle, ile uzyskują z opłat i kar nakładanych z tytułu ochrony środowiska. Gminy i powiaty, w których przychody funduszy ochrony środowiska są większe niż 10-krotność średniej krajowej przychodów z roku poprzedniego przypadających na jednego mieszkańca, przekazują nadwyżkę z tytułu tych przychodów do właściwego funduszu wojewódzkiego. Gminy i powiaty dokonują wpłat na rachunek odpowiedniego funduszu wojewódzkiego, w terminie do 15 sierpnia roku następującego po roku, w którym wystąpiła nadwyżka. Od kwot niewpłaconych w terminie nalicza się odsetki w wysokości ustalonej dla zaległości podatkowych.

● wydawanie decyzji o dopuszczalnym poziomie hałasu,

● otrzymywanie wyników pomiarów, np. wielkości emisji i pomiarów ilości pobieranej wody,

● zgłoszenie instalacji, z której emisja nie wymaga pozwolenia, mogącej negatywnie oddziaływać na środowisko,

● wydawanie decyzji zobowiązującej prowadzący instalację podmiot korzystający ze środowiska do sporządzenia i przedłożenia przeglądu ekologicznego, w razie stwierdzenia okoliczności wskazujących na możliwość negatywnego oddziaływania instalacji na środowisko,

● nakładanie obowiązku: ograniczenia oddziaływania na środowisko i jego zagrożenia oraz przywrócenia środowiska do stanu właściwego, jeżeli podmiot korzystający ze środowiska negatywnie oddziałuje na środowisko,

● zobowiązanie podmiotu korzystającego ze środowiska do uiszczenia na rzecz właściwego gminnego funduszu ochrony środowiska i gospodarki wodnej kwoty pieniężnej odpowiadającej wysokości szkód wynikłych z naruszenia stanu środowiska.

● objęcie wszystkich mieszkańców gminy zorganizowanym systemem odbierania wszystkich rodzajów odpadów komunalnych,

● zapewnianie warunków funkcjonowania systemu selektywnego zbierania i odbierania odpadów komunalnych,

● zapewnianie budowy, utrzymania i eksploatacji własnych lub wspólnych z innymi gminami lub przedsiębiorcami instalacji i urządzeń do odzysku i unieszkodliwiania odpadów komunalnych albo zapewnienie warunków do budowy, utrzymania i eksploatacji instalacji i urządzeń do odzysku i unieszkodliwiania odpadów komunalnych przez przedsiębiorców,

● zapewnianie warunków ograniczenia masy odpadów komunalnych ulegających biodegradacji kierowanych do składowania.

Katarzyna Sawicka

dgp@infor.pl

Ustawa z 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody (t.j. Dz.U. 2009 r. nr 151 poz. 1220 z późn. zm.).

Ustawa z 18 lipca 2001 r. - Prawo wodne (t.j. Dz.U. z 2005 r. nr 239, poz. 2019 z późn. zm.).

Ustawa z 27 kwietnia 2001 r. - Prawo ochrony środowiska (t.j. Dz.U. z 2008 r. nr 25, poz. 150 z późn. zm.).

Ustawa z 13 września 1996 r. o utrzymaniu czystości i porządku w gminach (t.j. Dz.U. z 2005 r. nr 236, poz. 2008 z późn. zm.).

Ustawa z 27 kwietnia 2001 r. o odpadach (t.j. Dz.U. z 2010 r. nr 185, poz. 1243 z późn. zm.).