Czy podmiot zbiorowy odpowie za rozliczenia

konsultant w TPA Horwath

Zarówno spółki prawa handlowego, fundacje, stowarzyszenia, jak i inne jednostki organizacyjne, które co do zasady są uznawane za podmioty zbiorowe, mogą z tego tytułu ponieść sankcję finansową do 10 proc. rocznego przychodu. Poza zobowiązaniami pieniężnymi na podstawie omawianych przepisów nałożony może zostać również zakaz promocji i reklamy, korzystania z dotacji lub przepadek przedmiotów.

Podmioty zbiorowe mogą odpowiadać za czyny zabronione popełnione przez osoby działające w ich interesie lub imieniu, pod warunkiem że fakt popełnienia takiego czynu zostanie potwierdzony przez sąd. Co istotne, potwierdzenie nie musi mieć formy wyroku skazującego, może to być nawet orzeczenie o umorzeniu postępowania z powodu okoliczności wyłączającej ukaranie sprawcy. W praktyce takie umorzenie może nastąpić w wyniku skutecznego złożenia tzw. czynnego żalu przez osobę odpowiedzialną za rozliczenia podatkowe. Oznacza to, że powszechnie wykorzystywane zawiadomienia o popełnieniu czynu zabronionego (czynny żal) nie chronią przed odpowiedzialnością finansową samej spółki, przede wszystkim dlatego że są najczęściej składane w imieniu osoby fizycznej odpowiedzialnej za rozliczenia.

Należałoby się zatem zastanowić, czy warto złożyć takie zawiadomienie również w imieniu podmiotu zbiorowego. W szczególności należy zwrócić uwagę na art. 16 k.k.s.: nie podlega karze za przestępstwo skarbowe lub wykroczenie skarbowe sprawca, który po popełnieniu czynu zabronionego zawiadomił o tym organ powołany do ścigania, zaś kodeks ustanawia zamknięty katalog kar, w którym nie wymienia sankcji ustanowionych w ustawie o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych. Za stosowne wydaje się więc uznać, że złożenie czynnego żalu przez samą spółkę nie uchroni przed odpowiedzialnością wynikającą ze wspomnianej ustawy, którą de facto należy uznać za odpowiedzialność o charakterze administracyjnym.

Tę kwalifikację sankcji potwierdza stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego (wyrok z 14 lipca 2009 r., sygn. akt I FSK 963/08) oraz Izby Karnej Sądu Najwyższego (postanowienie z 5 maja 2009 r., IV KK 427/08), zgodnie z którym odpowiedzialność podmiotów zbiorowych mimo represyjności nie ma charakteru stricte karnego. W konsekwencji, mając na uwadze, że prawidłowo złożony czynny żal chroni przed odpowiedzialnością karną, stosowanie tego dokumentu w przypadku odpowiedzialności podmiotów zbiorowych należałoby uznać za nieskuteczne.

Obowiązujące przepisy dają jednak podmiotom zbiorowym możliwość zabezpieczenia się przed odpowiedzialnością za czyny zabronione popełnione przez działające w ich imieniu osoby fizyczne. Pociągnięcie do odpowiedzialności może mieć miejsce wyłącznie, jeżeli do popełnienia czynu zabronionego doszło w następstwie co najmniej braku należytej staranności w wyborze osoby fizycznej lub braku nadzoru nad taką osobą. Konsekwentnie w przypadku łącznego spełnienia przesłanek dochowania należytej staranności oraz prawidłowego nadzoru ze strony podmiotu zbiorowego brak jest podstaw do stwierdzenia jego odpowiedzialności.

Aby zminimalizować ewentualne ryzyko nałożenia sankcji wynikającej z omawianych regulacji, przedsiębiorcy powinni precyzyjnie określać kompetencje, w szczególności osób odpowiedzialnych za ich rozliczenia podatkowe.

Opracowała Ewa Matyszewska

Ustawa z 10 września 1999 r. - Kodeks karny skarbowy (t.j. Dz.U. z 2007 r. nr 111, poz. 765 z późn. zm.).