Jakie prawa ma pokrzywdzony w postępowaniu karnym

Pokrzywdzony w sprawach o przestępstwa ścigane z oskarżenia publicznego może działać jako strona w charakterze oskarżyciela posiłkowego. Nie ma przy tym znaczenia, czy prokurator wniósł wcześniej akt oskarżenia do sądu. Oświadczenie w tej sprawie pokrzywdzony powinien wnieść aż do czasu rozpoczęcia przewodu sądowego na rozprawie głównej. Sąd może jednak ograniczyć liczbę oskarżycieli posiłkowych, jeżeli jest to konieczne dla zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania. W takim przypadku oskarżyciel posiłkowy, który nie bierze udziału w sprawie, może przedstawić sądowi na piśmie swoje stanowisko w terminie siedmiu dni od daty doręczenia postanowienia.

Art. 53 - 58 i art. 59 - 61 ustawy z 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego (Dz.U. nr 89, poz. 555 z późn. zm.).

W wyniku niedawnej nowelizacji kodeksu postępowania karnego istnieje możliwość ustanowienia w charakterze pełnomocnika w procesie karnym nie tylko adwokata, ale również radcy prawnego. Oznacza to, że uprawnienia radcy prawnego jako pełnomocnika w postępowaniu karnym zostały zrównane z uprawnieniami adwokata. Nowelizacja umożliwia radcy prawnemu działanie w procesie karnym w charakterze pełnomocnika podmiotu, któremu przysługuje status pokrzywdzonego, bez ograniczenia rodzajowego tego podmiotu, tj. osoby fizyczne, prawne, jednostki organizacyjne nieposiadające osobowości prawnej, instytucje państwowe, samorządowe lub społeczne. W konsekwencji radca prawny jest uprawniony do podejmowania wszelkich czynności procesowych, reprezentując pokrzywdzonego, występującego w postępowaniu karnym w charakterze oskarżyciela prywatnego, oskarżyciela posiłkowego ubocznego albo samoistnego, tj. działającego jako strona obok oskarżyciela publicznego lub zamiast niego w sprawach o przestępstwa ścigane z oskarżenia publicznego, jak również powoda cywilnego, niezależnie od stadium postępowania karnego. Poza tym istotną zmianą jest możliwość sporządzenia i podpisania przez radcę prawnego - a nie wyłącznie adwokata, subsydiarnego aktu oskarżenia, zgodnie z art. 55 par. 2 kodeksu postępowania karnego, po dwukrotnym umorzeniu postępowania przygotowawczego bądź odmowie jego wszczęcia.

Art. 87 - 88 ustawy z 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego (Dz.U. nr 89, poz. 555 z późn. zm.).

Istnieją dwie możliwości, kiedy pokrzywdzony może domagać się odszkodowania związanego z popełnionym przestępstwem. Po pierwsze pokrzywdzony ma prawo do wytoczenia przeciwko oskarżonemu powództwa cywilnego w celu dochodzenia w postępowaniu karnym roszczeń majątkowych wynikających bezpośrednio z popełnienia przestępstwa. Powództwo takie powinno być wytoczone aż do rozpoczęcia przewodu sądowego na rozprawie głównej. Musi ono spełniać warunki przewidziane dla pozwu w postępowaniu cywilnym. Nie w każdym jednak przypadku sąd zajmie się tym wnioskiem. Będzie tak w szczególności, gdy wydłuży to prowadzone postępowanie karne. Jeżeli sąd odmówił przyjęcia powództwa cywilnego lub pozostawił je bez rozpoznania, powód cywilny może dochodzić swego roszczenia w postępowaniu cywilnym. W takim przypadku w terminie zawitym 30 dni od daty odmowy przyjęcia lub pozostawienia powództwa cywilnego bez rozpoznania powód cywilny wniesie o przekazanie pozwu sądowi właściwemu do rozpoznawania spraw cywilnych. Za dzień zgłoszenia roszczenia uważa się dzień wniesienia pozwu w postępowaniu karnym. Jeżeli natomiast pokrzywdzony nie wystąpił z powództwem cywilnym, to może złożyć wniosek o naprawienie szkody. Pokrzywdzony może złożyć taki wniosek aż do czasu pierwszego przesłuchania go na rozprawie głównej. Wniosek ten może być złożony również przez prokuratora. Sąd może również zamiast zastosowania tego obowiązku orzec na rzecz pokrzywdzonego nawiązkę. Aktualnie nawiązka może być orzekana w wysokości do 100 tys. zł.

Art. 62 - 70 ustawy z 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego (Dz.U. nr 89, poz. 555 z późn. zm.).

Art. 46 ustawy z 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny (Dz.U. nr 88, poz. 553 z późn. zm.).

Sąd może warunkowo umorzyć postępowanie karne, jeżeli wina i społeczna szkodliwość czynu nie są znaczne, okoliczności jego popełnienia nie budzą wątpliwości, a postawa sprawcy niekaranego za przestępstwo umyślne, jego właściwości i warunki osobiste oraz dotychczasowy sposób życia uzasadniają przypuszczenie, że pomimo umorzenia postępowania będzie przestrzegał porządku prawnego, w szczególności nie popełni przestępstwa. Należy pamiętać, że warunkowego umorzenia nie stosuje się do sprawcy przestępstwa zagrożonego karą przekraczającą 3 lata pozbawienia wolności.

Zgodnie z przepisami od wyroku sądu pierwszej instancji stronom, podmiotowi, a pokrzywdzonemu od wyroku warunkowo umarzającego postępowanie, wydanego na posiedzeniu, przysługuje apelacja, chyba że ustawa stanowi inaczej. Termin do wniesienia apelacji wynosi 14 dni i biegnie dla każdego uprawnionego od daty doręczenia mu wyroku z uzasadnieniem.

Art. 444 - 445 ustawy z 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego (Dz.U. nr 89, poz. 555 z późn. zm.).

Pokrzywdzony jest stroną postępowania przygotowawczego i w związku z tym przysługują mu określone prawa. Pokrzywdzony posiada przede wszystkim prawo żądania dopuszczenia go do każdej czynności dowodowej, przeprowadzanej przez policję lub prokuratora. Prokurator może mu jedynie odmówić dopuszczenia do udziału w danej czynności ze względu na ważny interes śledztwa lub dochodzenia. Pokrzywdzony ma także prawo do składania wniosków o dokonanie czynności śledztwa lub dochodzenia. Do czynności, jakich może domagać się pokrzywdzony, należą np. przesłuchanie dodatkowych świadków, dokonanie oględzin miejsca, osób lub rzeczy czy też powołanie biegłego. Dodatkowo jeżeli zachodzi niebezpieczeństwo, że świadka nie będzie można przesłuchać na rozprawie, strona lub prokurator albo inny organ prowadzący postępowanie mogą zwrócić się do sądu z żądaniem przesłuchania go przez sąd. Z kolei w przypadku gdy dopuszczono dowód z opinii biegłych albo instytucji naukowej lub specjalistycznej, podejrzanemu i jego obrońcy oraz pokrzywdzonemu i jego pełnomocnikowi doręcza się postanowienie o dopuszczeniu tego dowodu i zezwala na wzięcie udziału w przesłuchaniu biegłych oraz na zapoznanie się z opinią, jeżeli złożona została na piśmie. Pokrzywdzony może również przejrzeć akta, które dotyczą sprawy.

Art. 315 - 318 ustawy z 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego (Dz.U. nr 89, poz. 555 z późn. zm.).

Wraz ze złożeniem zawiadomienia o przestępstwie wiąże się konieczność uczestniczenia w czynnościach procesowych prowadzonych w celu wyjaśnienia sprawy. Pokrzywdzony musi m.in. stawić się na każde wezwanie organu prowadzącego postępowanie i złożyć zeznania w charakterze świadka. Jeżeli pokrzywdzony bez usprawiedliwienia nie stawił się na wyznaczone miejsce i o określonej godzinie albo bez zezwolenia funkcjonariusza oddalił się z miejsca, w którym miał złożyć zeznania, można na niego nałożyć karę pieniężną w wysokości do 10 tys. zł. Można zarządzić również jego zatrzymanie i przymusowe doprowadzenie. Jeżeli jednak pokrzywdzony dostatecznie usprawiedliwi swoje niestawiennictwo lub samowolne oddalenie się, to karę pieniężną należy uchylić. Pokrzywdzony ma jednak tylko tydzień od daty doręczenia postanowienia o wymierzeniu kary pieniężnej na złożenie usprawiedliwienia.

Obowiązek stawienia się na każde wezwanie organu prowadzącego postępowanie nie jest jednak jedynym obowiązkiem, jaki musi wypełnić pokrzywdzony. Jeżeli bowiem karalność czynu zależy od stanu zdrowia pokrzywdzonego, nie może on sprzeciwić się oględzinom ciała i badaniom lekarskim niepołączonym z zabiegiem chirurgicznym lub obserwacją w zakładzie leczniczym. W celu ograniczenia kręgu osób podejrzanych lub ustalenia wartości dowodowej ujawnionych śladów od pokrzywdzonego można pobrać również odciski daktyloskopijne, próbki włosów, śliny i zapachu, próbę pisma, a także wykonać fotografię osoby lub dokonać utrwalenia głosu.

Art. 285 - 287 ustawy z 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego (Dz.U. nr 89, poz. 555 z późn. zm.).

Łukasz Sobiech

lukasz.sobiech@infor.pl