Spółka odpowiada za czyny prezesa

Prawie jedna trzecia przedsiębiorstw na świecie padła w ciągu ostatnich 12 miesięcy ofiarą przestępstw gospodarczych. Wśród nich 43 proc. jest zdania, że przestępczość w ich organizacjach w tym okresie wzrosła. Takie niepokojące wnioski wynikają z ostatniego raportu PricewaterhouseCoopers pt. Przestępstwa gospodarcze - raport 2009.

Za przestępstwa popełnione w związku z prowadzeniem działalności gospodarczej najczęściej odpowiedzialność ponoszą członkowie władz spółki, jak np. prezes zarządu czy członek rady nadzorczej. Nie każdy sobie zdaje jednak sprawę z faktu, że do odpowiedzialności karnej za popełnione przestępstwo może zostać pociągnięta także sama firma. Zgodnie bowiem z ustawą o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary odpowiedzialności karnej mogą podlegać spółki prawa handlowego, jak np. spółka jawna, akcyjna czy z ograniczoną odpowiedzialnością, fundacje, stowarzyszenia, a także spółki z udziałem Skarbu Państwa i jednostek samorządu terytorialnego. Do odpowiedzialności karnej nie może zostać jednak pociągnięty sam Skarb Państwa oraz jednostki samorządu terytorialnego lub ich związki.

Odpowiedzialność podmiotu zbiorowego (przedsiębiorstwa) uzależniona jest jednak od pewnych warunków. Przede wszystkim podmiot zbiorowy podlega odpowiedzialności nie za swoje czyny, których nie może popełnić, bowiem nie jest osobą fizyczną, ale za czyn zabroniony popełniony przez osobę fizyczną działającą w jego imieniu lub w interesie. Osoba taka musi działać w ramach uprawnienia lub obowiązku do reprezentowania przedsiębiorstwa, albo musi podejmować w jego imieniu decyzje lub wykonywać kontrole wewnętrzną. Podmiot zbiorowy ponosi również odpowiedzialność za przestępstwo popełnione przez osobę fizyczną dopuszczoną do działania w wyniku przekroczenia uprawnień lub niedopełnienia obowiązków oraz popełnione przez osobę działającą w imieniu lub w interesie tego podmiotu i za zgodą lub wiedzą osoby działającej w interesie lub w imieniu podmiotu zbiorowego. Ważne jest jednak, aby do popełnienia czynu zabronionego doszło w następstwie co najmniej braku należytej staranności w wyborze osoby fizycznej lub nadzoru nad tą osobą ze strony organu lub przedstawiciela podmiotu zbiorowego. Jeżeli bowiem wina taka nie zostanie udowodniona, to nawet jeżeli przestępstwo zostało popełnione, podmiot zbiorowy odpowiedzialności nie poniesie.

Warunkiem koniecznym do pociągnięcia podmiotu zbiorowego do odpowiedzialności jest także to, aby działanie osoby, która dopuściła się czynu zabronionego, przyniosło lub mogło przynieść mu jakąkolwiek korzyść. Może być to korzyść majątkowa, czyli np. pieniądze, ale także i korzyść niemajątkowa, jak np. niewpisanie podmiotu zbiorowego do rejestru dłużników.

Postępowanie o pociągnięcie przedsiębiorstwa do odpowiedzialności może być rozpoczęte dopiero wówczas, gdy popełnienie przestępstwa przez osobę fizyczną zostanie stwierdzone prawomocnym wyrokiem sądu. Postępowanie w sprawie odpowiedzialności podmiotu zbiorowego może być bowiem rozpoczęte dopiero po prawomocnym zakończeniu postępowania przeciwko faktycznemu sprawcy przestępstwa. Złożenie wniosku o ściganie wcześniej jest niedopuszczalne. W wyroku tym sąd musi skazać osobę fizyczną za popełnione przestępstwo. Nie oznacza to jednak, że sąd w każdym przypadku musi wydać wyrok skazujący. Za równoznaczne z wydaniem takiego wyroku uznaje się także wyrok warunkowo umarzający postępowanie karne, orzeczenie o udzieleniu zezwolenia na dobrowolne poddanie się odpowiedzialności lub orzeczenie sądu o umorzeniu postępowania z powodu okoliczności wyłączającej ukaranie sprawcy.

Rozpoczęcie postępowania jest obowiązkiem prokuratora. Po prawomocnym zakończeniu postępowania przeciwko osobie fizycznej musi on bowiem złożyć wniosek o ściganie podmiotu zbiorowego. Nie oznacza to jednak, że jeżeli prokurator o swoim obowiązku zapomni i nie złoży takiego wniosku, to podmiot zbiorowy nie poniesie odpowiedzialności. Poza prokuratorem wniosek taki może być bowiem złożony także przez pokrzywdzonego oraz przez prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, jeżeli czyn zabroniony uznany został za czyn nieuczciwej konkurencji.

Postępowanie w sprawie pociągnięcia podmiotu zbiorowego do odpowiedzialności karnej prowadzone jest przez sąd rejonowy właściwy ze względu na miejsce popełnienia czynu zabronionego. Sąd ten może nałożyć na podmiot zbiorowy karę pieniężną w wysokości od 1 tys. zł do 20 mln zł. Kara ta nie może być jednak wyższa niż 10 proc. przychodu osiągniętego w roku obrotowym, w którym popełniono czyn zabroniony będący podstawą odpowiedzialności. Przychód ten określa się na podstawie sporządzonego przez podmiot zbiorowy sprawozdania finansowego albo w oparciu o podsumowanie zapisów w księgach podatkowych. Jeżeli jednak w ciągu pięciu lat od wyroku podmiot zbiorowy ponownie osiągnie korzyść z popełnionego przestępstwa, to może zostać ukarany przez sąd karą pieniężną w wysokości 30 mln zł.

Poza karą pieniężną sąd może orzec także przepadek przedmiotów pochodzących z czynu zabronionego lub które służyły lub były przeznaczone do popełnienia przestępstwa, a także przepadek korzyści majątkowej. Podmiot zbiorowy może zostać ukarany także zakazem promocji lub reklamy, zakazem korzystania z dotacji, subwencji lub innych form wsparcia finansowego środkami publicznymi oraz zakazem korzystania z pomocy organizacji międzynarodowych. Podmiot zbiorowy, który osiągnął korzyść majątkową z popełnienia przestępstwa, może zostać także pozbawiony możliwości ubiegania się o zamówienia publiczne. Skazujący go sąd może ponadto zabronić mu prowadzenia określonej działalności podstawowej lub ubocznej. Tego ostatniego zakazu sąd nie może jednak orzec, jeżeli mógłby on doprowadzić do upadłości albo likwidacji podmiotu zbiorowego lub do zwolnień grupowych. Sąd ma również prawo do podania wyroku do publicznej wiadomości.

Nakładane przez sąd zakazy mogą obowiązywać od roku do pięciu lat. Dodatkowo jeżeli czyn zabroniony stanowiący podstawę odpowiedzialności podmiotu zbiorowego nie przyniósł mu korzyści, sąd może odstąpić od orzeczenia kary pieniężnej i poprzestać na orzeczeniu jednego z zakazów lub podaniu wyroku do publicznej wiadomości.

Podmiot zbiorowy, na który została nałożona kara, może odwołać się od wyroku na takich samych zasadach, jak każda osoba skazana przez sąd w procesie karnym. Podmiot zbiorowy może więc wnieść apelację do sądu wyższej instancji. Ukarane przedsiębiorstwo nie ma jednak uprawnień do wniesienia kasacji do Sądu Najwyższego. Prawo do jej wniesienia ma bowiem jedynie prokurator generalny i Rzecznik Praw Obywatelskich.

Ukaranie podmiotu zbiorowego w ogóle nie jest dopuszczalne, jeżeli od dnia wydania orzeczenia skazującego osobę fizyczną, która popełniła przestępstwo, upłynęło dziesięć lat.

Podmiot zbiorowy może ponieść odpowiedzialność karną za przestępstwa:

● przeciwko obrotowi gospodarczemu

● przeciwko obrotowi pieniędzmi i papierami wartościowymi

● łapownictwa i płatnej protekcji

● przeciwko ochronie informacji

● przeciwko wiarygodności dokumentów

● przeciwko mieniu

● przeciwko wolności seksualnej i obyczajności

● przeciwko środowisku

● przeciwko porządkowi publicznemu

● z zakresu nieuczciwej konkurencji

● przeciwko własności intelektualnej

● o charakterze terrorystycznym

● z zakresu przeciwdziałania narkomanii

● określone przez Prawo farmaceutyczne

● przeciwko obowiązkom podatkowym i rozliczeniom z tytułu dotacji lub subwencji

● przeciwko obowiązkom celnym oraz zasadom obrotu z zagranicą towarami i usługami

● przeciwko obrotowi dewizowemu

● przeciwko organizacji gier losowych, gier na automatach i zakładów wzajemnych

Na podmiot zbiorowy mogą być nałożone następujące kary:

● Kara pieniężna w wysokości od 1 tys. zł do 20 mln zł

● Przepadek przedmiotów pochodzących z czynu zabronionego lub które służyły lub były przeznaczone do popełnienia czynu zabronionego

● Przepadek korzyści majątkowej pochodzącej z czynu zabronionego

● Zakaz ubiegania się o zamówienia publiczne

● Zakaz promocji lub reklamy prowadzonej działalności, wytwarzanych lub sprzedawanych wyrobów, świadczonych usług lub udzielanych świadczeń

● Przepadek równowartości przedmiotów lub korzyści majątkowej pochodzących z czynu zabronionego

● Zakaz korzystania z dotacji, subwencji lub innych form wsparcia finansowego środkami publicznymi

● Zakaz korzystania z pomocy organizacji międzynarodowych

● Zakaz prowadzenia określonej działalności podstawowej lub ubocznej

● Podanie wyroku do publicznej wiadomości

Przed sądem okręgowym toczy się postępowanie przeciwko księgowemu spółki, który dokonywał oszustw finansowych na jej korzyść. W związku z tym postępowaniem prokurator złożył wniosek o pociągnięcie spółki do odpowiedzialności. Spółka nie może jednak ponieść tej odpowiedzialności, bowiem postępowanie przeciwko księgowemu nie zostało jeszcze prawomocnie zakończone przez sąd. Dopiero po wydaniu prawomocnego wyroku skazującego księgowego możliwe będzie pociągnięcie do odpowiedzialności spółki.

Sąd nałożył na firmę produkującą kalendarze zakaz wykonywania tej działalności przez trzy lata. Zdaniem sądu dzięki oszustwom finansowym jej prezesa firma nieuczciwie oferowała na rynku niższe ceny swoich produkt i osiągała z tego tytułu znaczne korzyści. W konsekwencji wyroku sądu firma musi zamknąć swoją produkcję i zwolnić większość pracowników. Sąd nie może więc nałożyć na firmę zakazu prowadzenia określonej działalności, bowiem jest to niedopuszczalne, jeżeli doprowadziłoby do zwolnień grupowych.

Były prezes spółki, już po zwolnieniu go z pracy, fałszował dokumenty spółki. Pomimo tego, że spółka nie miała o tym żadnych informacji, to jednak uchroniło to ją od wpisania do rejestru dłużników. Mimo że spółka osiągnęła korzyść z przestępnego działania jej byłego prezesa, to nie może zostać pociągnięty do odpowiedzialności. Były prezes nie działał bowiem w ramach uprawnień lub obowiązków przyznanych mu przez spółkę.

Arkadiusz Jaraszek

arkadiusz.jaraszek@infor.pl

Podstawa prawna

Ustawa z 28 października 2002 r. o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary (Dz.U. nr 197, poz. 1661 z późn. zm.).