Nadużywanie władzy przez urzędnika może stanowić powód do odwołania go ze stanowiska

Skazanie urzędnika za przyjmowanie korzyści majątkowych, płatną protekcję czy rażące zaniedbania w ramach sprawowanych obowiązków może się wiązać nie tylko z wymierzeniem określonej w przepisach kary pozbawienia wolności, ograniczenia, jej ograniczenia czy grzywny. Dodatkową konsekwencją popełnienia czynu zabronionego może być także utrata prawa do wykonywania zawodu albo zajmowania określonego stanowiska.

Informacje o przyjmowaniu łapówek, załatwianiu spraw przy wykorzystaniu osobistych powiązań, łamaniu procedur przetargowych przez osoby publiczne spotykają się ze szczególnym oburzeniem ze strony społeczeństwa. Kary wymierzane za popełnienie przestępstw urzędniczych łączą się niejednokrotnie ze zbyt małą dolegliwością dla samego sprawcy. W szczególności wyroki wydawane w zawieszeniu w zbyt małym stopniu odstraszają potencjalnych sprawców i w odczuciu opinii publicznej są nieadekwatne do wagi naruszenia prawa. Sądy mają jednak narzędzia prawne, aby przeciwdziałać negatywnym zjawiskom społecznym i obok (lub zamiast) przewidzianej ustawą kary mogą wymierzyć urzędnikowi, który postąpił karygodnie, środek karny. Szczególnie doniosłe znaczenie ma określona w art. 39 pkt 2 kodeksu karnego możliwość orzeczenia zakazu zajmowania określonego stanowiska lub wykonywania określonego zawodu. Sąd może ustanowić taki zakaz, jeżeli sprawca przestępstwa (jakiegokolwiek, a nie tylko związanego ze sprawowanym urzędem) nadużył przy popełnieniu przestępstwa stanowiska lub wykonywanego zawodu albo okazał, że dalsze zajmowanie stanowiska lub wykonywanie zawodu zagraża istotnym dobrom chronionym prawem (art. 41 par. 1 k.k.).

Jak uznał Sąd Najwyższy, zakaz wykonywania określonego zawodu dotyczy wszystkich czynności zawodowych, a więc nie może on być w jakikolwiek sposób ograniczony. Nadużycie zawodu oznacza posłużenie się umiejętnościami zawodowymi do popełnienia przestępstwa. Z kolei okazanie, że dalsze wykonywanie zawodu zagraża istotnym dobrom chronionym prawem, oznacza, że sprawca przestępstwa, wypełniając ustawowe znamiona czynu zabronionego, ujawnił zachowaniem, stanowiącym wykonywanie czynności zawodowych, niezdolność do wykonywania zawodu, która w przyszłości, w razie wykonywania czynności zawodowych, spowodować może negatywne skutki, określone w art. 41 par. 1 k.k. (uchwała Sądu Najwyższego - Izba Karna z 18 września 2001 r., sygn. akt I KZP 18/2001, LexPolonica nr 352510).

Przez pojęcie stanowiska trzeba rozumieć pozycję zajmowaną przez obywatela w systemie i hierarchii instytucji państwowych i społecznych, a także prywatnych. Pozycję tę mogą wyznaczać określone funkcje, np. funkcja kierownicza, kontrolna, nadzorcza (postanowienie Sądu Najwyższego - Izba Karna z 5 lipca 2006 r., sygn. akt IV KK 177/2006, LexPolonica nr 420430). Wymierzenie środka może dotyczyć zakazu pełnienia stanowisk kierowniczych (np. prezesa agencji państwowej, wojewódzkiego lekarza weterynarii).

Zakaz zajmowania stanowiska powinien zostać sformułowany przez sąd w taki sposób, by wskazywał konkretne stanowisko, oznaczone przez wskazanie pełnionej funkcji bądź zajmowanej pozycji w ściśle określonej dziedzinie życia, w związku z którą doszło do popełnienia przestępstwa. Podobnie zakaz wykonywania zawodu musi być tak określony w treści orzeczenia, by rodzaj wymierzonej w ten sposób dolegliwości był wskazany w sposób precyzyjny (wyrok Sądu Najwyższego - Izba Karna z 14 stycznia 2009 r., sygn. akt V KK 245/2008, LexPolonica nr 2026667).

Orzeczenie zakazu z art. 41 par. 1 k.k. jest dopuszczalne tylko wtedy, gdy w związku z popełnieniem przestępstwa sprawca nadużył swojego stanowiska lub wykonywanego zawodu albo okazał, że dalsze zajmowanie stanowiska lub wykonywanie zawodu zagraża istotnym dobrom chronionym prawem. Okoliczności takie muszą zostać wykazane w toku postępowania karnego. Nadużycie zawodu (stanowiska) wyraża się w popełnieniu umyślnego przestępstwa świadczącego, że sprawca wykorzystał wykonywany zawód do popełnienia owego przestępstwa (wyrok Sądu Najwyższego - Izba Karna z 1 lutego 1989 r., sygn. akt V KRN 300/88, LexPolonica nr 308429). Przykładowo pełnienie funkcji kierownika powiatowego urzędu pracy może umożliwiać sprawcy przyjmowanie łapówek za zatrudnianie w określonych miejscach. Stanowisko w urzędzie gminy może pozwalać pracownikowi na omijanie procedur przy sprzedaży nieruchomości komunalnych czy wydawaniu przychylnych decyzji administracyjnych wybranym przez siebie osobom.

Należy pamiętać, że orzeczenie środka karnego ma na celu szczególne zmobilizowanie sprawcy przestępstwa do respektowania prawa w przyszłości (o ile skazanie nie będzie w ogóle wykluczać możliwości kontynuowania wykonywania zawodu czy ubiegania się o stanowisko). Dlatego zakaz zajmowania określonego stanowiska albo wykonywania określonego zawodu jest orzekany terminowo. Może on zostać wymierzony przez sąd na okres od roku do 10 lat i nie może on być wymierzany w miesiącach. Środek karny obowiązuje co do zasady od dnia uprawomocnienia się zasądzającego go wyroku. Okres, na który orzeczono środek, nie biegnie wyjątkowo tylko w czasie odbywania kary pozbawienia wolności, niezależnie od tego, za jakie przestępstwo została ona orzeczona. Oznacza to, że środek nie jest wykonywany, do czasu gdy skazany opuści zakład karny, także w przypadku jego warunkowego przedterminowego zwolnienia. W wyjątkowych przypadkach, gdy skazany przestrzega porządku prawnego, a środek karny jest w stosunku do niego wykonywany przynajmniej przez rok, sąd może skrócić okres trwania zakazu. Nie może on jednak skrócić okresu jego obowiązywania o więcej niż połowę.

Funkcją środka karnego jest wyeliminowanie możliwości popełnienia w przyszłości przestępstwa przy wykonywaniu czynności zawodowych lub zajmowaniu danego stanowiska. Niemożliwe jest przedmiotowe ograniczenie zakazu, np. do wykonywania zawodu w określonym urzędzie administracji publicznej albo tylko do wykonywania określonych czynności w ramach jego uprawnień.

Obowiązywanie zakazu nie może też być wybiórczo traktowane przez sprawcę przestępstwa. Nie może on samodzielnie zmienić miejsca pracy albo stanowiska i uznać, że takie obostrzenia go nie obowiązują, więc może wykonywać dotychczasowe czynności zawodowe. Łamanie wskazanych przez sąd ograniczeń może stanowić przestępstwo z art. 244 k.k. Zgodnie z nim każdy, kto nie stosuje się między innymi do orzeczonego przez sąd zakazu zajmowania stanowiska czy wykonywania zawodu, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3. Przestępstwo to może być popełnione tylko umyślnie. Konieczne jest ustalenie, że sprawca, nie stosując się do zakazu, miał przede wszystkim świadomość prawomocności określającego go wyroku.

@RY1@i02/2011/193/i02.2011.193.207.007b02.801.jpg@RY2@

Przestępstwa w urzędach

Katarzyna Sawicka

dgp@infor.pl

Ustawa z 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny (Dz. U. z 1997 r. nr 88, poz. 553 z późn. zm.)..