Za uderzenie urzędnika grożą trzy lata więzienia

Osoby zatrudnione w administracji publicznej są znacznie surowiej traktowane w razie popełnienia przestępstwa w związku z działalnością służbową. Prawo karne chroni w ten sposób powagę urzędu reprezentowanego przez funkcjonariuszy publicznych. Taka szczególna ochrona musi odnosić się jednak nie tylko do niezakłóconej działalności instytucji, ale także osób, które ją reprezentują. Dlatego funkcjonariuszom publicznym została przyznana także znacznie dalej idąca ochrona prawna. Osoby, które naruszą nietykalność cielesną, znieważą czy też będą próbowały użyć siły w stosunku do urzędnika, muszą liczyć się z tym, że grozi im znacznie wyższa odpowiedzialność karna niż w sytuacji, kiedy dopuściliby się takich czynów na zwykłym obywatelu.

Jednym z najczęściej popełnianych z przestępstw przeciwko działalności instytucji państwowych i samorządu terytorialnego jest naruszenie nietykalności cielesnej funkcjonariusza publicznego (art. 222 kodeksu karnego). Każdy, kto się tego dopuści podczas lub w związku z pełnieniem obowiązków służbowych przez urzędnika, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat trzech. Tymczasem za naruszenie nietykalności obywateli, którzy nie pełnią takich funkcji, grozi grzywna, kara ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku.

Aby mówić o surowszej odpowiedzialności sprawcy, musi on dopuścić się naruszenia nietykalności urzędnika podczas lub w związku z pełnieniem obowiązków służbowych. Nie chodzi więc tutaj o akty przemocy dokonane tylko w momencie, kiedy funkcjonariusz wykonywał swoją pracę czy gdy miało to miejsce w godzinach otwarcia urzędu. Z przestępstwem z art. 222 par. 1 k.k. mamy do czynienia nawet wtedy, gdy nie wykonywał on swoich obowiązków (np. był po pracy, na urlopie), a naruszenie jego nietykalności było bezpośrednio związane z pełnioną funkcją.

Zwrot "w związku z pełnieniem obowiązków służbowych" oznacza taką sytuację, która charakteryzuje się istnieniem powiązania rzeczowo-przyczynowego między działaniem podwładnego a czynnością służbową przełożonego. Przy tym istotą tego powiązania jest to, iż wykonywana czy już wykonana albo mająca być w przyszłości przedsięwzięta czynność służbowa przełożonego (najczęściej dla sprawcy niekorzystna) jest motywem (przyczyną, powodem) działania podwładnego dokonującego czynnej napaści na przełożonego (wyrok Sądu Najwyższego z 28 grudnia 1973 r., sygn. akt Rw 1084/73, LexPolonica nr 303878).

Naruszenie nietykalności polega na fizycznym oddziaływaniu na ciało funkcjonariusza, które w efekcie nie powoduje większych zmian na ciele (np. zadrapanie, zaczerwienienie, zasinienie, opuchlizna). Działanie takie może polegać więc na uderzeniu ręką, oplucie, szarpanie za włosy, przewrócenie, rzucenie przedmiotem. Jest to działanie podjęte w celu wyrządzenia krzywdy fizycznej.

Występek określony w art. 222 par. 1 kk jest przestępstwem formalnym. Jego sprawca będzie odpowiadał za naruszenie nietykalności funkcjonariusza nawet, gdy jego działanie nie doprowadzi do powstania śladów na ciele pokrzywdzonego. Ofiara działań nie musi nawet odczuwać bólu.

Podobnej ochronie prawnej co funkcjonariusz publiczny podlega w przypadkach naruszenia nietykalności cielesnej osoba przybrana mu do pomocy podczas lub w związku z pełnieniem obowiązków służbowych. Chodzi tu o osoby, które pomagają na prośbę funkcjonariusza, jak i te, które robią to spontanicznie, a ich działanie zostało zaakceptowane przez urzędnika. Jak podkreślił Sąd Najwyższy w wyroku z 20 stycznia 1972 r. (sygn. akt Rw 1475/71, LexPolonica nr 305865), osoba, która samorzutnie pomaga funkcjonariuszowi publicznemu w wykonaniu jego obowiązków służbowych, staje się osobą do pomocy funkcjonariuszowi publicznemu przybraną.

Ściganie przestępstwa z art. 222 kodeksu karnego odbywa się z oskarżenia publicznego. Prokurator powinien więc wszcząć postępowanie przeciwko urzędnikowi zawsze, gdy uzyska wiarygodne informacje, które uprawdopodabniają popełnienie takiego czynu. Może on je uzyskać zarówno od pokrzywdzonego funkcjonariusza publicznego, jak i kierownika jednostki organizacyjnej, w której on pracuje, albo z własnych źródeł.

Publicznoskargowy tryb ścigania to kolejny element, który rozszerza ochronę funkcjonariuszy publicznych w porównaniu do innych obywateli. Zwykłe naruszenie nietykalnosci cielesnej ujęte w art. 217 k.k. jest ścigane z oskarżenia prywatnego. Oznacza to, że co do zasady pokrzywdzony takim działaniem obywatel musi wystąpić do sądu samodzielnym aktem oskarżenia przeciwko sprawcy występku.

Sprawca naruszenia nietykalności w niektórych przypadkach może zostać potraktowany łagodniej lub w ogólnie nie ponieść kary. Zgodnie z art. 222 par. 2 k.k., jeżeli naruszenie nietykalności wywołało niewłaściwe zachowanie się funkcjonariusza lub osoby do pomocy mu przybranej, sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary, a nawet odstąpić od jej wymierzenia.

Niewłaściwe zachowanie funkcjonariusza publicznego może mieć różny charakter i nie zawsze będzie uzasadniało łagodniejsze traktowanie sprawcy przestępstwa z art. 222 par. 1 k.k. Z nagannymi zachowaniami funkcjonariusza możemy mieć do czynienia, gdy są one aroganckie, obraźliwe, znacząco sprzeczne z obowiązującymi urzędnika instrukcjami, regulaminami.

Aby prawidłowo ustalić kategorię osób, która podlega szczególnej ochronie w razie naruszenia nietykalności cielesnej, należy wyjaśnić użyte w przepisie pojęcie funkcjonariusza publicznego. Pomocą służy tutaj art. 115 par. 13 kodeku karnego, który enumeratywnie zakreśla krąg osób, którym można przypisać to miano. Są nimi przede wszystkim radni, osoby będące pracownikami administracji rządowej, innego organu państwowego lub samorządu terytorialnego (oprócz osób pełniących wyłącznie czynności usługowe), a także inne osoby w zakresie, w którym uprawnione są do wydawania decyzji administracyjnych.

Sąd Najwyższy w orzeczeniu z 25 września 2005 r. (I KZP 28/05, LexPolonica nr 387552) uznał, że funkcjonariuszem publicznym zaliczającym się do tej kategorii osób jest, jako pracownik gminy, również strażnik gminny (miejski). Są to także osoby będące pracownikami organu kontroli państwowej lub organu kontroli samorządu terytorialnego, np. regionalnej izby obrachunkowej.

Ze szczególnej ochrony wyłączone są tylko osoby wykonujące wyłącznie czynności usługowe. Za takie uważane są czynności, które nie mają bezpośredniego związku z merytorycznymi zadaniami urzędu. Oznacza to, że funkcjonariuszem publicznym nie będzie sprzątaczka, kierowca, konserwator czy osoba zajmująca się jedynie odbieraniem telefonów od petentów.

Mieszkanka gminy Z. przyszła do starostwa powiatowego i starała się przekonać naczelnika wydziału architektury i budownictwa do tego, że budowana przez nią altana nie wymaga uzyskania pozwolenia na budowę. Naczelnik nieudolnie żartując, złapał kobietę za kolano i powiedział, że za uproszczoną procedurą przemawia przede wszystkim nieprzeciętne ciało petentki. Kobieta odruchowo uderzyła naczelnika pięścią w twarz, a ten zagroził jej, że jeżeli powie komuś o incydencje, to zawiadomi policję o napaści na funkcjonariusza. Mieszkanka nie będzie odpowiadać z art. 222 par. 1 k.k., bo jej zachowanie zostało sprowokowane przez urzędnika.

Strażnik miejski nałożył mandat dwóm 19-latkom za spożywanie alkoholu w miejscu publicznym. Agresywnie zachowujący się młodzieńcy zapowiedzieli, że jeżeli spotkają go bez munduru, to policzą się z nim po swojemu. Kilka miesięcy później przypadkowo spotkali strażnika podczas wczasów na Mazurach. Jeden z wcześniej ukaranych mężczyzn uderzył funkcjonariusza z otwartej ręki. Mimo że strażnik nie znajdował się na służbie, sprawca poniesie surowszą odpowiedzialność z art. 222 par. 1 k.k., gdyż jego czyn był motywowany wykonywaniem przez funkcjonariusza obowiązków służbowych.

@RY1@i02/2011/173/i02.2011.173.207.0006.001.jpg@RY2@

Postępowanie w sprawie naruszenia nietykalności urzędników

Katarzyna Sawicka

katarzyna.sawicka@infor.pl

Ustawa z 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny (Dz.U. z 1997 r. nr 88, poz. 553 z późn. zm.).