Podejrzany traci kontrolę nad swoim majątkiem

Nie po raz pierwszy powraca dyskusja o odpowiedzialności urzędników i prokuratorów za bezpodstawne wszczęcie postępowań administracyjnych i karnych wobec przedsiębiorców i członków władz spółek. Wprowadzenie osobistej odpowiedzialności funkcjonariuszy publicznych za wskazane działania ma według jego zwolenników ograniczyć skalę tego zjawiska. Zdaniem przeciwników tych rozwiązań grozi ono tolerowaniem nieprawidłowości przez administrację oraz zaniechaniem ścigania przestępstw w złożonych i często trudnych dowodowo sprawach karnych gospodarczych.

Nie rozstrzygając tego sporu, warto przyjrzeć się jednemu z narzędzi procesowych, którego zastosowanie ma daleko idące skutki majątkowe i osobiste dla przedsiębiorców. Mowa o zabezpieczeniu majątkowym na podstawie kodeksu postępowania karnego (k.p.k.). Być może wyjaśnienie podstaw i zakresu jego stosowania i zmiana zbyt ogólnych i nieczytelnych regulacji stanowiłyby złoty środek w opisanym sporze - zmniejszałyby ryzyko przedsiębiorców, nie wpływając negatywnie na możliwość ścigania przestępczości gospodarczej.

Zabezpieczenie majątkowe jest zaliczane do środków przymusu procesowego. Może ono nastąpić w postępowaniu przygotowawczym od momentu postawienia zarzutów, czyli w fazie postępowania przeciwko konkretnej osobie (podejrzanemu). Zabezpieczeniu mogą podlegać, m.in. kary i środki karne w postaci grzywny, przepadku, nawiązki, obowiązku naprawienia szkody. Zabezpieczenie następuje co do zasady z urzędu.

Co istotne z punktu widzenia podejrzanego (oskarżonego), jeśli zabezpieczenie nie zostanie uchylone wcześniej w wyniku działań obrończych, z mocy prawa wygasa dopiero po prawomocnym zakończeniu postępowania karnego bez orzekania kar lub środków karnych, których wykonanie zostało zabezpieczone. Interesująca i nierozstrzygnięta przez przepisy k.p.k. sytuacja powstaje wówczas, gdy sąd pierwszej instancji uniewinni oskarżonego. Jeśli ustanowiono zabezpieczenie majątkowe na mieniu takiego oskarżonego, nie wygasa ono jeszcze z mocy prawa, gdyż wyrok uniewinniający nie jest prawomocny. Jednak sąd, który uniewinnił oskarżonego, jeśli ma działać w sposób wewnętrznie spójny, musi uwzględnić wniosek oskarżonego o uchylenie zabezpieczenia, skoro stwierdził brak podstawowej przesłanki zabezpieczenia, którą stanowi popełnienie przestępstwa zagrożonego grzywną lub środkami karnymi wymienionymi w przepisach k.p.k. o zabezpieczeniu majątkowym.

Dla zastosowania środków zapobiegawczych jest konieczne, aby zebrane dowody wskazywały na duże prawdopodobieństwo popełnienia przestępstwa (art. 249 par. 1 k.p.k.). Omawiana reguła dotyczy wszystkich środków zapobiegawczych, od najłagodniejszych, jak dozór policji, po najsurowszy w postaci tymczasowego aresztowania. W odniesieniu natomiast do zabezpieczenia majątkowego przepis art. 291 par. 1 k.p.k. stanowi, iż może ono nastąpić "w przypadku popełnienia przestępstwa". Oczywiście, (oskarżony) podejrzany korzysta aż do prawomocnego skazania z domniemania niewinności, więc przywołany zwrot należy odczytywać w sposób podobny jak w przypadku środków zapobiegawczych - zabezpieczenie majątkowe może być stosowane, jeśli zebrane dowody wskazują na znaczne prawdopodobieństwo popełnienia przestępstwa, za które może być orzeczona kara grzywny albo inna kara majątkowa (środek karny).

Odpowiada to konstrukcyjnie znanej postępowaniu cywilnemu przesłance zabezpieczenia w postaci uprawdopodobnienia roszczenia. Często ignorowana jest natomiast niewyrażona wprost w przepisach k.p.k., choć dostrzegana w nauce prawa karnego, kolejna przesłanka zabezpieczenia w postaci zagrożenia podjęciem przez podejrzanego (oskarżonego) działań, które uniemożliwią wykonanie orzeczenia w zakresie kar majątkowych. Odpowiada ona przesłance interesu prawnego rozumianej w postępowaniu cywilnym jako ryzyko niemożliwości albo znaczącego utrudnienia wykonania zapadłego w sprawie orzeczenia w przypadku braku zabezpieczenia.

Regulacja zabezpieczenia majątkowego w k.p.k. jest wyjątkowo skromna i liczy zaledwie sześć artykułów. Jedyne wyraźne odesłanie do przepisów procedury cywilnej jest zawarte w art. 292 § 1 k.p.k., który stanowi, iż zabezpieczenie, co do zasady, następuje w sposób wskazany w kodeksie postępowania cywilnego. Zakres tego odesłania nie został precyzyjnie określony. Interpretując przepis dosłownie, biorąc za podstawę określenie "w sposób", można dojść do wniosku, że odesłanie jest bardzo wąskie. W odniesieniu do roszczeń pieniężnych sposoby zabezpieczenia w rozumieniu przepisów k.p.c. są bowiem wymienione w art. 747 k.p.c. Należy do nich między innymi zajęcie ruchomości, wynagrodzenia za pracę, wierzytelności (w tym akcji i udziałów w spółkach kapitałowych), obciążenie nieruchomości hipoteką przymusową. Przy literalnym odczytaniu powołanego odesłania powstaje wątpliwość, w jakim zakresie do zabezpieczenia majątkowego można stosować szereg innych przepisów k.p.c., spośród których jako przykłady można wymienić:

● art. 730¹ par. 3 - zasada możliwie najmniejszego obciążenia dłużnika,

● art. 742 - dopuszczalność wnoszenia w każdym czasie o zmianę albo uchylenie postanowienia o zabezpieczeniu,

● art. 751 do 752⁴ - dotyczące wykonywania postanowień o zabezpieczeniu odwołujących się do poszczególnych sposobów zabezpieczenia roszczeń pieniężnych.

W przypadku podejrzanych (oskarżonych) przedsiębiorców szczególne znaczenie ma regulacja art. 752² k.p.c. dopuszczająca możliwość określenia przez sąd, jaka część środków może być wypłacana z zajętego rachunku bankowego na bieżące wynagrodzenia oraz na pokrycie bieżących kosztów prowadzenia działalności gospodarczej. W praktyce znaczenie może mieć także art. 752¹ k.p.c. - jeśli zabezpieczenie zostało ustanowione na instrumentach finansowych zapisanych na rachunkach papierów wartościowych, uprawniony może zlecić sprzedaż tych instrumentów, co może zapobiec sytuacji, w której utracą one wartość zarówno dla podejrzanego (oskarżonego), jak też jako zabezpieczenie. Każdy podejrzany (oskarżony), którego środki pieniężne zostały zajęte, może być zainteresowany skorzystaniem z dobrodziejstwa art. 752 par. 2 k.p.c., czyli umieszczenia tych środków na lokacie terminowej w wybranym banku.

Choć art. 293 par. 2 k.p.k. stanowi o określeniu zakresu i sposobu zabezpieczenia, nie zaś o sumie zabezpieczenia jako regulacji procedury cywilnej, należy rozważyć, czy podejrzany (oskarżony) może skorzystać z możliwości wpłacenia określonej, odpowiadającej sumie zabezpieczenia, kwoty na rachunek depozytowy sądu, co w regulacjach procedury cywilnej (art. 736) wystarcza do zabezpieczenia. Posługując się konsekwentnie odesłaniem zawartym w k.p.k. interpretowanym szeroko należałoby dopuścić wskazane w poprzednim zdaniu rozwiązanie także w postępowaniu karnym.

W zakresie podstaw stosowania zabezpieczenia majątkowego w k.p.k. nie wyartykułowano wyraźnie dwóch podstawowych przesłanek odpowiadających znanym z procedury cywilnej przesłankom zabezpieczenia roszczeń w postaci uprawdopodobnienia roszczenia i wykazania, że brak zabezpieczenia może doprowadzić do niemożności zaspokojenia roszczenia. Do niejasności prowadzi lakoniczność przepisów k.p.k. o zabezpieczeniu majątkowym, odesłanie do przepisów k.p.c. nie wprost, lecz z użyciem wyrażenia "w sposób przewidziany w kodeksie postępowania cywilnego" oraz cały złożony system odesłań dalszych w zakresie wykonywania postanowień o zabezpieczeniu.

Z punktu widzenia faktycznej możliwości obrony w postępowaniu karnym pomocne mogłoby się okazać ograniczenie zabezpieczenia polegającego na zajęciu wynagrodzenia za pracę w zakresie szerszym, niż jest to przewidziane w przepisach kodeksu pracy i k.p.c. tak, aby zabezpieczenie majątkowe nie pozbawiało podejrzanego (oskarżonego) wspomnianej faktycznej możliwości obrony.

Choć byłaby to propozycja kontrowersyjna należy także rozważyć wygaśnięcie zabezpieczenia z mocy prawa, jeżeli postępowanie karne przedłuża się z przyczyn niedotyczących podejrzanego (oskarżonego).

Według statystyk Ministerstwa Sprawiedliwości w 2008 r. w postępowaniu przygotowawczym prokuratorzy wydali postanowienia o zabezpieczeniu majątkowym w odniesieniu do przeszło osiemdziesięciu tysięcy osób, przy czym zabezpieczone mienie wyceniono na przeszło czterysta milionów złotych.

@RY1@i02/2011/080/i02.2011.080.210.008a.001.jpg@RY2@

dr Wojciech Wąsowicz, adwokat w Kancelarii K&L Gates

dr Wojciech Wąsowicz

adwokat w Kancelarii K&L Gates

Ustawa z 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego (Dz.U. nr 89, poz. 555 z późn. zm.).