Kiedy policja przeszuka lokal internauty i zabierze komputer

Co pewien czas w przekazach medialnych pojawiają się doniesienia o spektakularnych akcjach policji skierowanych przeciwko internautom podejrzewanym o korzystanie z nielegalnego oprogramowania czy piractwo komputerowe. Skutkiem niespodziewanych przeszukań prywatnych mieszkań i siedzib firm są najczęściej zatrzymania osób podejrzanych o łamanie praw autorskich i konfiskata sprzętu komputerowego.

Każda ingerencja w prywatność obywateli przez organy ścigania musi być solidnie uzasadniona. Bezpodstawne przeprowadzenie przeszukania lub łamanie obowiązującej podczas niego procedury mogą być podstawą do skutecznego zażalenia na działanie funkcjonariuszy policji i spowodować pociągnięcie ich do odpowiedzialności dyscyplinarnej. Należy pamiętać o tym, że policja nie może przeszukiwać przypadkowo wybranych domów i lokali firm, tak jak mogą to sanepid czy Inspekcja Handlowa. Chociaż korzystanie z nielegalnego Windowsa czy posiadanie pirackich gier jest nadal nagminnym procederem w polskich domach, to funkcjonariusze nie mogą działać na chybił trafił.

Przeszukanie jest czynnością procesową, która musi mieć oparcie we wcześniej zgromadzonym materiale dowodowym. Taktyka kryminalistyczna zna co prawda niejawne przeszukanie operacyjne, z którego nie sporządza się dokumentacji procesowej, ale przeprowadza się je najczęściej w przypadku najpoważniejszych przestępstw, np. związanych z działalnością grup przestępczych.

Posiadanie na twardym dysku komputera pirackich plików z filmami i muzyką jest nielegalne. Należy jednak zwrócić uwagę na to, że odpowiedzialność prawna za taki czyn sprowadza się jedynie do odpowiedzialności majątkowej, polegającej np. na obowiązku wypłaty potrójnej wysokości tantiemy na rzecz organizacji zbiorowego zarządzania prawami autorskimi. Odpowiedzialność karna wchodzi dodatkowo w grę wtedy, gdy osoba posiadająca takie pirackie pliki zacznie je rozpowszechniać w internecie. Jest to przestępstwo związane z naruszeniem praw autorskich, które może być ścigane przez policję. W tym miejscu należy zaznaczyć także, że przestępstwem w każdym przypadku jest posiadanie (a nie tylko rozpowszechnianie) pirackich programów komputerowych, w tym gier.

Podstawą przeszukania jest postanowienie sądu lub prokuratora. Musi ono wskazywać konkretny cel przeszukania oraz zawierać uzasadnienie. Należy w nim przedstawić dowody lub przytoczyć okoliczności dające podstawę do przypuszczenia, że w miejscu wskazanym w postanowieniu znajdują się osoba podejrzana lub dowody przestępstwa. Bez uzasadnionego przypuszczenia takie postanowienie nie powinno zostać wydane, a policja nie może dokonać przeszukania.

Informacja taka musi być uzyskana w trakcie dochodzenia albo w trakcie czynności sprawdzających, które mają zweryfikować uzyskane przez policję doniesienia. Przykładowo może tak być, gdy na ślad popełnionego przestępstwa nielegalnego rozpowszechniania chronionych utworów natkną się funkcjonariusze śledzący aktywność sieci w poszukiwaniu cyberprzestępców. Wystarczającym materiałem będzie także zeznanie świadka, który stwierdzi, że dana osoba korzysta z nielegalnego oprogramowania.

W żadnym przypadku nie może to być bezpodstawne podejrzenie i zdobyta w ramach niejawnych czynności operacyjno-rozpoznawczych informacja, której nie da się potwierdzić w dalszym postępowaniu przeciwko osobie podejrzanej o popełnienie czynu zabronionego.

W niektórych przypadkach policja może dokonać przeszukania domu i zawartości komputera, nie posiadając postanowienia wydanego przez sędziego lub prokuratora. Są to tzw. przypadki niecierpiące zwłoki, gdy postanowienie o przeszukaniu (z uwagi na konieczność szybkiej reakcji) nie mogło być wydane. Chodzi tutaj głównie o sytuacje, gdy szybkie dokonanie takich czynności jest konieczne z uwagi na możliwość ewentualnego zatarcia lub utraty śladów popełnionego przestępstwa. Wtedy policja może dokonać przeszukania na podstawie pisemnego nakazu kierownika swej jednostki lub okazując legitymację służbową. Prokurator lub sąd musi takie przeszukanie następnie zatwierdzić, gdyż w przeciwnym razie protokół przeszukania i znalezione przedmioty nie będą miały wartości dowodowej w postępowaniu karnym.

W trakcie przeszukania policja może także zabezpieczyć przedmioty, które mogą stanowić dowód innego przestępstwa, podlegające przepadkowi lub których posiadanie jest zabronione. Nie jest więc wykluczone, że jeżeli natknie się podczas czynności na zbiory pirackich płyt z programami, to będzie miała uzasadnione przypuszczenie, że dodatkowe dowody takiego przestępstwa znajdują się na twardym dysku komputera. Należy także pamiętać, że komputer to zazwyczaj najczęściej duży zbiór informacji na temat kontaktów podejrzanego. W niektórych przypadkach śledczy mogą sprawdzić dyski twarde komputera, dokonując przeszukania na okoliczność popełnienia innego przestępstwa (np. paserstwa, posiadania narkotyków). Na twardym dysku mogą znajdować się dowody sprzedaży kradzionej komórki poprzez serwis internetowy). W takim przypadku możliwe jest zabezpieczenie komputera i dokonanie oględzin twardego dysku.

Przeszukania zamieszkanych pomieszczeń można dokonać tylko w godzinach 6.00 - 22.00, a w porze nocnej tylko w wypadkach nie-cierpiących zwłoki.

Osobę, u której ma nastąpić przeszukanie, należy przed rozpoczęciem tej czynności zawiadomić o jej celu i wezwać do wydania poszukiwanych przedmiotów. Podczas przeszukania ma prawo być obecny zarówno przeszukiwany internauta, jak i osoba która zostanie przybrana jako świadek przez policjanta. Ponadto przy przeszukaniu może być obecna osoba wskazana przez internautę, jeżeli nie uniemożliwia to przeszukania albo nie utrudnia go w istotny sposób. Ma to zagwarantować obiektywizm czynności przeszukania i zapobiec sytuacjom, w których policja mogłaby zostać oskarżona przez przeszukiwanego, np. o podrzucenie pirackich płyt.

Internauta, u którego pojawią się policjanci z nakazem przeszukania, ma swoje prawa. W pierwszej kolejności może żądać okazania postanowienia sądu lub prokuratora, w którym zlecono przeszukanie. Gdy odbywa się ono na podstawie nakazu kierownika jednostki lub na podstawie legitymacji służbowej, dokonujący czynności funkcjonariusze muszą się niezwłocznie (najszybciej jak to możliwe) zwrócić o zatwierdzenie przeszukania do sądu lub prokuratora.

Jeżeli policja zakwestionuje przedmioty wydane lub znalezione w czasie przeszukania (laptopa, jednostkę centralną komputera, płyty), może zabrać je po dokonaniu oględzin, sporządzeniu spisu i opisu. Właściciel zabezpieczonych przedmiotów powinien otrzymać pokwitowanie stwierdzające, jakie przedmioty i przez kogo zostały zatrzymane.

Osoba, u której dokonuje się przeszukania, musi być powiadomiona o prawie żądania doręczenia takiego zatwierdzenia w ciągu siedmiu dni od daty czynności. Gdy tak się nie stanie, dowody znalezione w czasie przeszukania nie mogą zostać wykorzystane w procesie. Na wszelkie czynności związane z przeszukaniem osobom zainteresowanym przysługuje prawo zażalenia.

Na postanowienie dotyczące przeszukania, zatrzymania rzeczy i w przedmiocie dowodów rzeczowych oraz na inne czynności przysługuje zażalenie każdej osobie, której prawa zostały naruszone. Zażalenie na postanowienie wydane lub czynność dokonaną w postępowaniu przygotowawczym rozpoznaje sąd rejonowy. Osoba, której według jej oceny bezpodstawnie odebrano komputer, ma 7 dni od ogłosznienia postanowienia lub dokonania czynności na złożenie pisma. Może w nim wskazać, że nie istniały żadne podstawy faktyczne i prawne do zatrzymania rzeczy, a komputer w żadnym przypadku nie pochodzi z przestępstwa, ani nie stanowi jego dowodu. W zażaleniu należy ponadto wnieść o zwrot komputera, a nawet zastosowanie odpowiedzialności służbowej w stosunku do funkcjonariuszy, którzy mogli nadużyć swoich uprawnień.

Prawa internauty, u które- go jest dokonywane przeszukanie:

● Prawo wglądu w nakaz przeszukania.

● Prawo żądania doręczenia zatwierdzenia przeszukania dokonanego bez nakazu w ciągu 7 dni.

● Prawo odmowy wpuszczenia chcącej dokonać przeszukania policji w godzinach 22.00-6.00 (chyba że jest to przypadek niecierpiący zwłoki).

● Prawo otrzymania pisemnego potwierdzenia zatrzymanych rzeczy i ich zwrotu, gdy nie będą już przydatne w sprawie.

● Prawo zakazania wglądu w rzeczy mające charakter osobisty (wtedy zostaną przekazane bezpośrednio prokuratorowi lub sędziemu).

● Prawo zgłoszenia oświadczeń i wniosków do protokołu przeszukania oraz ich odczytania przed zakończeniem czynności.

● Prawo zgłoszenia zarzutów do treści protokołu przeszukania.

● Prawo złożenia zażalenia na postanowienie o przeszukaniu, zatrzymaniu rzeczy i inne czynności przeszukania do sądu lub prokuratora nadrzędnego nad wydającym dane postanowienie.

Odpowiedzialność karna grozi jedynie za udostępnianie utworów audiowizualnych w internecie. Każdy, kto bez uprawnienia albo wbrew jego warunkom świadomie rozpowszechnia cudzy utwór w wersji oryginalnej albo w postaci opracowania, artystyczne wykonanie, fonogram, wideogram lub nadanie, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2

Adam Makosz

adam.makosz@infor.pl

Art. 219 - 230 ustawy z 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego (Dz.U. z 1997 r. nr 89, poz. 555 z późn. zm.).

Ustawa z 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny (Dz.U. z 1997 r. nr 88, poz. 553 z późn. zm.).