Jakie prawa i obowiązki ma świadek wezwany na przesłuchanie

Każdy świadek w procesie karnym ma określone przepisami uprawnienia i obowiązki. Podstawową powinnością świadka jest stawienie się w czasie i miejscu wskazanym przez organ mający dokonać przesłuchania i złożenie przed nim zeznań. Rozpoczynają się one od swobodnej wypowiedzi dotyczącej zdarzenia, a następnie polegają na odpowiedzi na pytania prowadzącego przesłuchanie funkcjonariusza, które zmierzają do uzupełnienia przedstawionych w niej faktów lub kontroli prawdziwości zawartych w niej informacji. Przesłuchanie świadka może nastąpić w jednostce policji, prokuraturze lub sądzie prowadzącym sprawę. Może zostać też dokonane w ramach tzw. pomocy prawnej. Polega ona na przesłuchaniu osoby w jednostce położonej najbliżej miejsca zamieszkania świadka i ma na celu uniknięcie uciążliwości związanych z koniecznością stawienia się w odległym niekiedy o kilkaset kilometrów komisariacie. Świadka, który nie może się stawić na wezwanie z powodu choroby, kalectwa lub innej niedającej się pokonać przeszkody, można przesłuchać w miejscu jego pobytu. [Przykład 1]

Stawiennictw0

Organ zamierzający dokonać przesłuchania świadka musi go o tym zawiadomić z odpowiednim wyprzedzeniem. Wezwania doręcza się za pokwitowaniem odbioru, przez pocztę lub inny uprawniony podmiot zajmujący się doręczaniem korespondencji albo pracownika organu wysyłającego, a w razie niezbędnej konieczności - przez policję. Musi zawierać oznaczenie organu wysyłającego, wskazanie, w jakiej sprawie, w jakim miejscu i czasie ma się stawić wzywany, oraz uprzedzenie o skutkach niestawiennictwa. W przypadku niecierpiącym zwłoki można wzywać osoby telefonicznie lub w inny sposób stosownie do okoliczności.

Obowiązek stawiennictwa w charakterze świadka nie jest absolutny. Zawsze jednak brak możliwości przybycia w określonym terminie trzeba usprawiedliwić. Niestawiennictwo z powodu choroby wymaga przedstawienia zaświadczenia potwierdzającego niemożność stawienia się na wezwanie, wystawionego przez lekarza sądowego.

Usprawiedliwienie najlepiej dostarczyć jeszcze przed datą zaplanowanej czynności przesłuchania. Jeśli wcześniejsze doręczenie usprawiedliwienia nie jest możliwe, warto zadzwonić na komisariat, do prokuratora lub sekretariatu sądu i ustnie wyjaśnić powód nieobecności, a następnie przesłać zwolnienie lekarskie lub inny dokument usprawiedliwiający nieobecność.

Kara finansowa

Na świadka, który bez należytego usprawiedliwienia nie stawił się na wezwanie organu prowadzącego postępowanie albo bez zezwolenia tego organu oddalił się z miejsca czynności przed jej zakończeniem, można nałożyć karę pieniężną w wysokości do 10 tys. zł. Procedura karna przewiduje, że karę pieniężną nałożoną w związku z niestawieniem się w celu przesłuchania trzeba uchylić, jeżeli ukarany dostatecznie usprawiedliwi swoje niestawiennictwo lub samowolne oddalenie się z sądu lub prokuratury. Usprawiedliwienie może nastąpić jedynie w ciągu tygodnia od daty doręczenia postanowienia wymierzającego karę pieniężną. Termin do wniesienia zażalenia na postanowienie o nałożeniu kary pieniężnej nie rozpoczyna więc biegu od dnia ogłoszenia postanowienia na rozprawie. [Przykład 1]

W wypadkach nieusprawiedliwionego niestawiennictwa można ponadto zarządzić zatrzymanie i przymusowe doprowadzenie świadka. W takim przypadku zostanie on dowieziony na miejsce przesłuchania w asyście policji.

Prawo odmowy zeznań

Podstawowym obowiązkiem świadka jest złożenie zeznań przed organem prowadzącym przesłuchanie. Są jednak sytuacje, w których jest on zwolniony (częściowo lub całkowicie) od takiej powinności. Jedną z podstawowych reguł procesu karnego jest prawo do odmowy zeznań przysługujące osobie najbliższej oskarżonemu (podejrzanemu). Skorzystanie z tych uprawnień jest uzależnione od woli świadka. Sąd lub prokurator nie mogą badać powodów odmowy składania zeznań. Są natomiast uprawnieni do zbadania charakteru więzi pomiędzy oskarżonym a świadkiem.

Do osób najbliższych zgodnie z art. 115 pkt 11 kodeksu karnego zalicza się przede wszystkim małżonek. Są to także wstępni (rodzice, dziadkowie, pradziadkowie itd.), zstępni (dzieci, wnuki itd.) oraz rodzeństwo (rodzone i przyrodnie). Prawo do odmowy zeznań mają także niektórzy członkowie rodziny małżonka. Są to powinowaci w tej samej linii lub stopniu (rodzice małżonka, jego dziadkowie i rodzeństwo). Status osoby najbliższej przyznany jest zarówno rodzeństwu małżonka, jak i małżonkom rodzeństwa oskarżonego.

Odmówić zeznań może także osoba pozostająca w stosunku przysposobienia (adoptowana) oraz jej małżonek. Prawo do odmowy zeznań trwa mimo ustania małżeństwa lub przysposobienia. Ostatnią grupą są osoby pozostające we wspólnym pożyciu. [Przykład 1]

Nieważne zeznania

Uchylić się od zeznań mogą także świadkowie, którzy w innej toczącej się sprawie są oskarżeni o współudział w przestępstwie objętym postępowaniem. Istotą takiego rozwiązania jest zapobieżenie sytuacji, w której oskarżony na skutek zmiany swojej sytuacji procesowej byłby w istocie zmuszony zeznawać przeciwko sobie (i to pod groźbą odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywych zeznań).

Można zwolnić od złożenia zeznania lub odpowiedzi na pytania także osobę pozostającą z oskarżonym w szczególnie bliskim stosunku osobistym. Jest to możliwe jedynie na jej wniosek. Szczególnie bliski stosunek osobisty może wynikać np. z posiadania wspólnego dziecka przez osobę składającą zeznania i podejrzanego bądź oskarżonego (postanowienie Sądu Najwyższego z 22 lutego 2006 r., sygn. akt III KK 222/2005).

Osoba uprawniona do odmowy złożenia zeznań albo z nich zwolniona może oświadczyć, że chce z tego prawa skorzystać, najpóźniej do rozpoczęcia jej pierwszego zeznania w postępowaniu sądowym. Wówczas poprzednio złożone zeznania tej osoby nie mogą służyć za dowód ani być odtworzone. Są po prostu traktowane tak, jak by ich nie było.

W ograniczonym stopniu w charakterze świadków można przesłuchiwać duchownych i obrońców. Specjalna procedura przesłuchania obowiązuje przy przesłuchaniu osób zobowiązanych do zachowania w tajemnicy informacji niejawnych czy tajemnicy związanej z wykonywanym zawodem lub funkcją.

Odpowiedzialność

Obowiązkiem świadka jest mówienie prawdy i złożenie wyczerpujących zeznań odpowiadających posiadanej wiedzy. W celu prawidłowego wypełnienia tego obowiązku przed rozpoczęciem zeznań sąd odbiera od świadka przyrzeczenie o treści: "Świadomy znaczenia moich słów i odpowiedzialności przed prawem przyrzekam uroczyście, że będą mówił szczerą prawdę, niczego nie ukrywając z tego, co mi jest wiadome". Nie odbiera się przyrzeczenia m.in. od osób, które nie ukończyły 17 lat, gdy zachodzi uzasadnione podejrzenie, że świadek z powodu zaburzeń psychicznych nie zdaje sobie należycie sprawy ze znaczenia przyrzeczenia, i gdy świadek był prawomocnie skazany za fałszywe zeznanie lub oskarżenie.

Przed rozpoczęciem przesłuchania należy uprzedzić świadka o odpowiedzialności karnej za zeznanie nieprawdy lub zatajenie prawdy. W toku śledztwa lub dochodzenia świadek podpisuje oświadczenie, że został uprzedzony o tej odpowiedzialności. Jest to warunek, bez spełnienia którego nie można nikogo oskarżyć o składanie fałszywych zeznań. Odpowiedzialność za zeznanie nieprawdy lub zatajenie prawdy w zeznaniach mających służyć za dowód w postępowaniu sądowym lub w innym postępowaniu prowadzonym na podstawie ustawy przewiduje art. 233 kodeksu karnego. Za taki czyn grozi do 3 lat pozbawienia wolności.

Zwrot kosztów podróży

Świadek, który złożył zeznania, ma prawo do otrzymania zwrotu wydatków poniesionych z powodu stawienia się. Jest to przede wszystkim prawo do zwrotu wartości biletu na dojazd i powrót do miejsca zamieszkania oraz zwrotu utraconego w danym dniu zarobku (przeciętnego). Stawienie się w celu złożenia zeznań jest także okolicznością usprawiedliwiającą nieobecność w pracy. Odpowiednie zaświadczenie można uzyskać np. w sekretariacie sądu.

Ważne

Przed rozpoczęciem przesłuchania należy uprzedzić świadka o odpowiedzialności karnej za fałszywe zeznanie lub zatajenie prawdy

Przykłady

1 Czy sąd jest w stanie zachować w tajemnicy moje dane

Kodeks postępowania karnego przewiduje kilka rozwiązań, które mogą pomóc zachować w takich przypadkach anonimowość. Przede wszystkim jeżeli zachodzi uzasadniona obawa użycia przemocy lub groźby bezprawnej wobec świadka, może on zastrzec dane dotyczące miejsca zamieszkania do wyłącznej wiadomości prokuratora lub sądu. Pisma procesowe doręcza się wówczas do instytucji, w której świadek jest zatrudniony, lub na inny wskazany przez niego adres. Poza tym świadek może uzyskać status świadka incognito. Postanowienie jest wydawane, jeżeli zachodzi uzasadniona obawa niebezpieczeństwa dla życia, zdrowia, wolności albo mienia w znacznych rozmiarach świadka lub osoby dla niego najbliższej.

2 Czy sąd może aresztować za nieusprawiedliwione niestawiennictwo

W razie uporczywego uchylania się od złożenia zeznania sąd może zastosować, niezależnie od kary pieniężnej, aresztowanie na czas nieprzekraczający 30 dni. Uporczywość zakłada wielokrotność odmowy wykonania obowiązków procesowych oraz świadome działanie zmierzające do zniweczenia zaplanowanej czynności procesowej przesłuchania świadka mimo obiektywnych możliwości takiego przesłuchania (postanowienie Sądu Apelacyjnego w Krakowie z 9 kwietnia 2006 r., sygn. akt II AKz 117/2006).

Stwierdzenie stanu uporczywego uchylania się przez świadka od złożenia zeznania może być dokonane nie tylko na podstawie jego długotrwałego niestawiennictwa na kolejne wyznaczane terminy rozpraw, ale także na podstawie jednego czy też dwukrotnego nieusprawiedliwionego niestawiennictwa. Jest to możliwe w sytuacji, gdy poprzedzające to niestawiennictwo zachowanie świadka przemawia za sformułowaniem tezy, że celowo utrudnia on doręczenie mu zawiadomienia o terminie rozprawy (postanowienie Sądu Najwyższego z 25 listopada 2005 r., sygn. akt VI KZ 3/2005).

3 Czy kochanka ma prawo do odmowy złożenia zeznań

Prawo do odmowy zeznań przysługuje również osobom pozostającym we wspólnym pożyciu. W przypadku relacji partnerskich chodzi tutaj jednak wyłącznie o konkubinat. Do grupy tych osób nie mogą być zaliczani tzw. kochankowie. Tak uznał Sąd Apelacyjny w Krakowie (wyrok z 28 października 2009 r., sygn. akt II AKa 176/2009). Podkreślił on, że wspólne zamieszkiwanie przez krótkie okresy oraz utrzymywanie kontaktów seksualnych nie uzasadnia jeszcze uznania tego związku za konkubinat, który charakteryzuje się cechami identycznymi z cechami małżeństwa, tyle że nie jest sankcjonowany przez prawo. Chodzi zatem o związek trwały, połączony więzami uczuciowymi, fizycznymi i ekonomicznymi, to jest wspólnym planowaniem i podejmowaniem ważnych decyzji oraz wspólnym ponoszeniem kosztów egzystencji. Prawa do odmowy zeznań nie ma ponadto rodzina osoby pozostającej we wspólnym pożyciu (np. brat konkubiny) ani narzeczona, gdy nie pozostaje we wspólnym z nim pożyciu (wyrok Sądu Najwyższego z 9 listopada 1990 r., sygn. akt WR 203/90).

Adam Makosz

adam.makosz@infor.pl

Podstawa prawna

Ustawa z 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego (Dz.U. nr 89, poz. 555 z późn. zm.).