Kiedy ofiara pobicia lub wypadku otrzyma odszkodowanie od państwa

Ofiary rozbojów, wypadków drogowych i pobić mogą dzisiaj pod pewnymi warunkami ubiegać się o państwową rekompensatę utraconych zarobków w związku z popełnionym przestępstwem i zwrot kosztów leczenia. Taka możliwość istnieje od 21 września 2005 r., jednak o tego rodzaju wsparcie ubiega się średnio 300 osób rocznie. Wynika to przede wszystkim z braku wiedzy na temat rozwiązań, które przewiduje ustawa z 7 lipca 2005 r. o państwowej kompensacie przysługującej ofiarom niektórych przestępstw umyślnych. Na podstawie tej regulacji część pokrzywdzonych lub ich najbliżsi mogą ubiegać się o pokrycie strat, będących skutkiem popełnienia przestępstwa. Wysokość kompensaty nie może przekroczyć jednak 12 tys. zł.

Kto może złożyć wniosek

O świadczenie mogą się ubiegać osoby fizyczne, które na skutek przestępstwa doznały naruszenia czynności narządu ciała lub rozstroju zdrowia określonych w art. 156 par. 1 lub art. 157 par. 1 ustawy z 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny. Chodzi tutaj przede wszystkim o ofiary przestępstw popełnionych z użyciem przemocy, takich jak rozboje, pobicia czy wypadki drogowe, których wynikiem jest ciężkie kalectwo lub średni uszczerbek na zdrowiu trwający powyżej 7 dni. Jeżeli pokrzywdzony zmarł na skutek przestępstwa, wniosek o kompensatę może złożyć osoba najbliższa. Uprawnionym jest w takim przypadku małżonek lub osoba pozostająca z ofiarą we wspólnym pożyciu, wstępny, zstępny, osoba pozostającą w stosunku przysposobienia. Bliscy mogą się ubiegać o pieniądze od państwa, jeżeli w czasie popełnienia przestępstwa pozostawały na utrzymaniu ofiary, która poniosła śmierć.

Kompensatę przyznaje się wyłącznie na wniosek osoby uprawnionej lub prokuratora. Możliwość jego złożenia jest ograniczona w czasie. Należy to zrobić w terminie 2 lat od dnia popełnienia przestępstwa pod rygorem wygaśnięcia uprawnienia do żądania kompensaty. Jeżeli ubiega się o nią osoba najbliższa, ma obowiązek dołączyć do wniosku dokumenty potwierdzające pozostawanie w czasie popełnienia przestępstwa stanowiącego podstawę wniosku na utrzymaniu ofiary, która na skutek tego przestępstwa poniosła śmierć.

Wniosek trzeba złożyć na formularzu, którego wzór określił rozporządzeniem minister sprawiedliwości. [Przykład 1]

Zwrot kosztów

Państwowa kompensata jest przyznawana w kwocie pokrywającej utracone zarobki, tzn. zwrot pieniędzy, które pokrzywdzony mógłby zarobić, chodząc do pracy, jak również inne środki utrzymania ofiary przestępstwa. Przykładowo, jeżeli pokrzywdzony w wyniku pobicia leżał przez kilka tygodni w szpitalu i nie mógł wyjechać za granicę, gdzie miał podpisany miesięczny kontrakt na pracę, to może otrzymać kwotę, jaką mógł zarobić. W przypadku śmierci pokrzywdzonego kompensata może obejmować również koszty związane z jego pogrzebem. Wtedy o refinansowanie może ubiegać się osoba najbliższa, która poniosła takie wydatki. Od 12 czerwca 2009 r. świadczenie refinansuje dodatkowo koszty związane z odpłatnym leczeniem, rehabilitacją i zakupem artykułów, które są niezbędne do powrotu do zdrowia. Zwrot przysługuje tylko wtedy, gdy wydatki lub straty są skutkiem popełnienia przestępstwa i stanowią równowartość poniesionych wydatków, utraconych zarobków i środków utrzymania. Maksymalna kwota, którą można otrzymać, to jednak 12 tys. zł. W ubiegłych latach przyznawane kompensaty kształtowały się średnio na poziomie 6 tys. zł. [Przykład 2]

Sąd może przyznać kompensatę wtedy, gdy przestępstwo zostało popełnione na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i to w dodatku na szkodę osoby mającej obywatelstwo polskie lub obywatelstwo innego państwa członkowskiego Unii Europejskiej. Trzeba przy tym pamiętać, że do pokrycia wszelkich szkód, jakie powstały w wyniku przestępstwa, zobowiązany jest w pierwszej kolejności jego sprawca. Przepisy pozwalają sądom na przyznanie świadczenia jedynie wówczas i w takiej wysokości, w jakiej osoba uprawniona nie może uzyskać pokrycia utraconych zarobków, innych środków utrzymania lub kosztów od sprawcy lub sprawców przestępstwa. Państwo nie wypłaci także kompensaty, jeżeli pokrzywdzony uzyskał pełne odszkodowanie z tytułu ubezpieczenia, ze środków pomocy społecznej albo z innego źródła lub tytułu prawnego. Złożenie wniosku o kompensatę jest możliwe niezależnie od tego, czy sprawca lub sprawcy przestępstwa zostali wykryci, oskarżeni lub skazani.

Procedura przed sądem

Pokrzywdzony może złożyć wniosek o kompensatę, jeżeli czyn był w ogóle przedmiotem postępowania karnego i istnieją dowody na popełnione przestępstwa. Sąd przyznaje ją, jeżeli wszczęto postępowanie karne albo odmówiono jego wszczęcia z przyczyn przewidzianych w art. 17 par. 1 pkt 4, 5, 8, 10 i 11 kodeksu postępowania karnego. Chodzi o sytuacje, gdy sprawca nie podlega karze (np. z uwagi na niepoczytalność), orzecznictwu sądów polskich lub brakuje wymaganego zezwolenia na ściganie lub wniosku o ściganie pochodzącego od osoby uprawnionej. Kompensaty nie przyznaje się pomimo wszczęcia postępowania karnego, jeżeli zostało ono następnie umorzone, m.in. z powodu braku dowodów na popełnienie przestępstwa. Podobnie będzie w przypadku, gdy wydano wyrok uniewinniający w stosunku do sprawcy.

Organem właściwym w sprawach o przyznanie kompensaty jest sąd rejonowy miejsca zamieszkania osoby uprawnionej. Jeżeli nie można ustalić miejsca zamieszkania takiej osoby, właściwy będzie sąd, w którego okręgu popełniono przestępstwo, lub ostatecznie sąd właściwy dla dzielnicy Śródmieście miasta stołecznego Warszawy. [Przykład 3]

Wypłata świadczenia

Świadczenie od państwa jest wypłacane przez sąd rejonowy, który wydał orzeczenie o przyznaniu kompensaty. Organ orzekający musi przelać środki w terminie miesiąca od dnia uprawomocnienia się orzeczenia. Wypłata następuje z konta budżetu państwa. Z uwagi na to, że kompensata może zostać wypłacona przed uprawomocnieniem się orzeczenia dotyczącego przestępstwa i przestępcy, którego ofiarą był pokrzywdzony, uprawniony do kompensaty musi się liczyć z przypadkami, kiedy będzie musiał zwrócić otrzymane pieniądze. Zgodnie z ustawą jest to konieczne, gdy umorzono postępowanie karne z przyczyn, które nie pozwalają na przyznanie kompensaty, bądź wydano wyrok uniewinniający.

Istotne jest tutaj, że pokrzywdzony nie musi sam kontrolować stanu sprawy związanej ze ściganiem sprawcy przestępstwa. Niezwłocznie po uprawomocnieniu się orzeczenia o umorzeniu postępowania karnego bądź wyroku uniewinniającego osobę taką musi zawiadomić prokurator. Ofiara przestępstwa ma obowiązek zwrotu kompensaty w terminie 30 dni od dnia otrzymania zawiadomienia. Pieniądze zwraca się do sądu, który wydał orzeczenie o przyznaniu kompensaty. Jeśli nie nastąpi to w terminie, Skarbowi Państwa przysługuje w stosunku do osoby uprawnionej roszczenie o zwrot wypłaconych środków.

W razie przyznania osobie uprawnionej kompensaty Skarb Państwa ma roszczenie zwrotne do sprawcy przestępstwa, na skutek którego ofiara poniosła śmierć albo doznała naruszenia czynności narządu ciała lub rozstroju zdrowia.

PRZYKŁADY

1 Czy złożenie wniosku wiąże się z dodatkowymi opłatami

Zakwalifikowanie sprawy o przyznanie kompensaty do kategorii spraw cywilnych skutkuje zastosowaniem do niej przepisów ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Z przepisów tych wynika zasada obowiązku uiszczania kosztów sądowych, w tym opłaty od wnoszonych pism, przez strony. Nie ma ustawowego zwolnienia od opłat od wniosku o przyznanie kompensaty. W tej sytuacji zastosowanie ma art. 23 pkt 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, który stanowi, że opłatę stałą w kwocie 40 złotych pobiera się od wniosku o wszczęcie postępowania nieprocesowego lub samodzielnej jego części (patrz uchwała Sądu Najwyższego z 26 lipca 2006 r., sygn. akt III CZP 57/2006).

2 Czy muszę sam przygotować pismo do sądu rejonowego

Wniosek o kompensatę trzeba złożyć do sądu na piśmie i powinien on zawierać dane osoby uprawnionej (jest to ofiara lub osoba dla niej najbliższa). We wniosku muszą się znaleźć informacje na temat stanu rodzinnego oraz rodzaju i wysokości poniesionych kosztów, jak również utraconych zarobków lub innych środków utrzymania. Należy ponadto wskazać miejsce i datę popełnienia przestępstwa stanowiącego podstawę ubiegania się o kompensatę i jego zwięzły opis z podaniem skutków. W piśmie musi się znaleźć także oświadczenie osoby uprawnionej, złożone pod rygorem odpowiedzialności karnej, o nieuzyskaniu odszkodowania lub świadczenia z innych źródeł albo tytułów oraz oświadczenie o znajomości obowiązków związanych z przypadkami, gdzie konieczny jest zwrot kompensaty. Do wniosku trzeba dołączyć odpisy odpowiednich orzeczeń wydanych w postępowaniu karnym, odpisy zaświadczeń lekarskich lub opinii biegłego dotyczących doznania przez ofiarę uszczerbku na zdrowiu.

3 Kto może mi pomóc w uzyskaniu państwowej kompensaty

Przepisy o trybie przyznawania kompensaty przewidują, że osoby mające zamiar ubiegania się o świadczenie pieniężne mogą skorzystać ze wsparcia tzw. organu pomocniczego. Jest nim prokurator okręgowy, w którego okręgu osoba uprawniona ma miejsce zamieszkania lub pobytu. Zadaniem organu pomocniczego jest udzielanie osobie uprawnionej niezbędnych informacji w zakresie możliwości i warunków ubiegania się o kompensatę przyznawaną przez sąd. Prokurator udostępnia wzór formularza wniosku o przyznanie kompensaty oraz udziela na żądanie osoby uprawnionej ogólnej pomocy i informacji co do sposobu wypełnienia wniosku.

Prokurator okręgowy udziela również niezbędnych informacji w zakresie możliwości i warunków ubiegania się o kompensatę przyznawaną przez organy orzekające w innych państwach członkowskich Unii Europejskiej, gdy przestępstwo zostało popełnione na terytorium tych państw, udostępnia on odpowiedni wzór formularza wniosku oraz udziela na żądanie tej osoby ogólnej pomocy i informacji co do sposobu wypełnienia wniosku.

Kiedy państwowa kompensata nie przysługuje pokrzywdzonemu

● postępowanie karne zostało umorzone dlatego, że:

- czynu nie popełniono albo brak jest danych dostatecznie uzasadniających podejrzenie jego popełnienia,

- czyn nie zawiera znamion czynu zabronionego albo ustawa stanowi, że sprawca nie popełnia przestępstwa,

- społeczna szkodliwość czynu jest znikoma,

- postępowanie karne co do tego samego czynu tej samej osoby zostało prawomocnie zakończone albo wcześniej wszczęte toczy się,

- brakuje skargi uprawnionego oskarżyciela;

● postępowanie karne zakończyło się w sądzie wyrokiem uniewinniającym:

- czynu nie popełniono albo brak jest danych dostatecznie uzasadniających podejrzenie jego popełnienia,

- czyn nie zawiera znamion czynu zabronionego albo ustawa stanowi, że sprawca nie popełnia przestępstwa.

Damian Michalczuk

dgp@infor.pl

Podstawa prawna

Ustawa z 7 lipca 2005 r. o państwowej kompensacie przysługującej ofiarom niektórych przestępstw (Dz.U. z 2005 r. nr 169, poz. 1415 z późn. zm.). Rozporządzenie ministra sprawiedliwości z 7 września 2005 r. w sprawie wniosku o przyznanie kompensaty (Dz.U. z 2005 r. nr 177, poz. 1476 z późn. zm.). Ustawa z 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. 2010 r. nr 90 poz. 594 z późn. zm.).