Za wzięcie łapówki urzędnik może trafić do więzienia

Na popełnienie przestępstwa korupcji narażone są wszystkie osoby pełniące funkcję publiczną, tzn. takie, które są funkcjonariuszami publicznymi, członkami organu samorządowego, są zatrudnione w jednostce organizacyjnej dysponującej środkami publicznymi (chyba że wykonują wyłącznie czynności usługowe), a także te, których uprawnienia i obowiązki w zakresie działalności publicznej są określone lub uznane przez ustawę lub wiążącą Polskę umową międzynarodową.

Łapownictwo bierne

Zgodnie z art. 228 kodeksu karnego każdy, kto w związku z pełnieniem funkcji publicznej przyjmuje korzyść majątkową lub osobistą albo jej obietnicę, podlega karze pozbawienia wolności od sześciu miesięcy do lat ośmiu. Jednocześnie, kto w związku z pełnieniem funkcji publicznej przyjmuje korzyść majątkową lub osobistą albo jej obietnicę za zachowanie stanowiące naruszenie przepisów prawa, podlega karze pozbawienia wolności od roku do lat dziesięciu. Takiej samej karze podlega, kto w związku z pełnieniem funkcji publicznej uzależnia wykonanie czynności służbowej od otrzymania korzyści majątkowej lub osobistej albo jej obietnicy lub takiej korzyści żąda. Jeżeli przyjęta korzyść majątkowa jest znacznej wartości, to sprawca może ponieść karę nawet 12 lat pozbawienia wolności.

Urzędnik odpowiada nie tylko za przyjęcie korzyści majątkowej w postaci pieniędzy. Przekazana mu korzyść majątkowa może być wyrażona także w innych wartościowych przedmiotach, jak np. drogie pióro, drogi alkohol czy zaproszenie na wycieczkę. Ważne, aby przekazywane przedmioty nie były rzeczami zwyczajowo wręczanymi w ramach podziękowania, takimi jak kwiaty, bombonierki czy kawa. Przyjmowanie takich drobnych przedmiotów wdzięczności nie jest bowiem przestępstwem.

Przestępstwo łapownictwa polega nie tylko na przyjęciu korzyści majątkowej, lecz także osobistej. Korzyścią osobistą jest świadczenie o charakterze niemajątkowym, które polepsza sytuację osoby, która je uzyskuje, jak np. obietnica awansu. Przyjęcie korzyści majątkowej lub osobistej może nastąpić zarówno dla siebie, jak i dla kogoś innego. Osoby publiczne, jak np. pracownicy samorządowi, powinni pamiętać, że przestępstwo z art. 228 kodeksu karnego popełnia także ten, kto akceptuje to, że w zamian za załatwienie jakiejś sprawy daną korzyść przyjmie.

Do pociągnięcia do odpowiedzialności za przestępstwo korupcji konieczne jest wykazanie, że dana osoba przyjęła korzyść majątkową w związku z pełnioną przez siebie funkcją publiczną.

Płatna protekcja

W związku z zajmowanymi przez siebie stanowiskami pracownicy jednostek samorządu terytorialnego narażeni są także na popełnienie przestępstwa tzw. płatnej protekcji. Przestępstwo to polega na powoływaniu się na wpływy w instytucji państwowej, samorządowej, organizacji międzynarodowej albo krajowej lub w zagranicznej jednostce organizacyjnej, dysponującej środkami publicznymi oraz podjęciu się pośredniczenia w załatwianiu sprawy w zamian za korzyść majątkową lub osobistą albo jej obietnicę. Przestępstwa tego może dopuścić się każdy, bowiem ma ono charakter powszechny, jednak w związku z wykonywanymi przez siebie zadaniami publicznymi to m.in. pracownicy samorządowi są bardziej narażeni na wypełnienie znamion tego czynu.

Do popełnienia tego przestępstwa nie jest ważne, czy samorządowiec ma wpływy, na które się powołuje. Ważne jest jedynie to, aby o tych wpływach informował osoby, które chcą załatwić daną sprawę. Nie jest też konieczne, aby pracownik samorządowy bezpośrednio oznajmiał o takich wpływach. Wystarczy, że pośrednio będzie eksponował okoliczności, które są w stanie wzbudzić przekonanie o istnieniu takich wpływów.

Płatna protekcja jest przestępstwem formalnym. Jego dokonanie następuje już z chwilą podjęcia się pośrednictwa w załatwianiu sprawy. Nie ma znaczenia, jakie jest dalsze zachowanie się sprawcy, a więc np. czy załatwił on sprawę w taki sposób, w jaki obiecał.

Niedopełnienie obowiązków

Jeżeli przy wykonywaniu swoich zadań funkcjonariusz publiczny przekroczy swoje uprawnienia lub nie dopełni nałożonych na niego obowiązków i w ten sposób będzie działał na szkodę interesu publicznego lub prywatnego, to popełni przestępstwo, za które może zostać skazany na karę pozbawienia wolności do trzech lat.

Pracownik samorządowy może zostać pociągnięty do odpowiedzialności karnej za działanie na szkodę interesu publicznego lub prywatnego, jeżeli zostanie mu udowodnione, że obejmował swoim zamiarem zarówno przekroczenie uprawnień lub niedopełnienie obowiązków, jak też działanie na szkodę. Przekroczenie uprawnień może się przejawiać jako działanie w ramach uprawnień, które jednak jest niezgodne z uregulowanymi w przepisach warunkami wykonywania czynności przez funkcjonariusza publicznego. Może też przejawiać się jako działanie nieleżące w ramach uprawnień funkcjonariusza publicznego, lecz pozostające w związku z pełnioną przez niego funkcją publiczną i stanowiące wykorzystanie wynikających z niej uprawnień. Niedopełnienie obowiązku może natomiast polegać na zaniechaniu wykonania obowiązku bądź nienależytym wykonaniu obowiązku.

Nadużycie władzy

Kwalifikowaną formą przestępstwa niedopełnienia obowiązków jest tzw. przestępstwo nadużycia władzy w celu osiągnięcia korzyści majątkowej lub osobistej. Zgodnie z art. 231 par. 2 kodeksu karnego funkcjonariusz publiczny, który przekraczając swoje uprawnienia lub nie dopełniając obowiązków, działa na szkodę interesu publicznego lub prywatnego i robi to w celu osiągnięcia korzyści majątkowej lub osobistej, podlega karze pozbawienia wolności od roku do lat dziesięciu.

Z orzecznictwa

● Dla bytu przestępstwa z art. 228 par 1 k.k. (łapownictwo bierne), które może być popełnione umyślnie zarówno z zamiarem bezpośrednim, jak i wynikowym, niezbędne jest ustalenie, że w związku z pełnieniem funkcji publicznej sprawca przyjmuje korzyść majątkową lub osobistą albo jej obietnicę. Natomiast kwalifikowanej postaci łapownictwa, o której mowa w par. 4 art. 228 k.k., można się dopuścić tylko z zamiarem bezpośrednim. Sprawca takiego czynu swoim zamiarem i świadomością obejmuje nie tylko uzyskanie korzyści w związku z pełnioną funkcją publiczną, lecz także inne samoistne elementy przestępstwa, takie jak uzależnienie czynności od otrzymania korzyści.

- Izba Wojskowa

z 8 listopada 2005 r., WA 30/05

● Podstawowe kryterium rozgraniczające przestępstwo nadużycia zaufania (art. 296 par. 1-4 k.k.) od przekroczenia uprawnień lub niedopełnienia obowiązków na szkodę interesu publicznego lub prywatnego (art. 231 par. 1-3 k.k.) wynika z naruszenia kompetencji przez funkcjonariusza publicznego w innej sferze działalności instytucji państwowych lub samorządu terytorialnego. W zależności od różnych sfer ich działalności funkcjonariusz publiczny występuje też w różnych rolach. Jeżeli więc przekroczenie uprawnień lub niedopełnienie obowiązków przez niego nastąpiło w sferze imperium funkcji władczych przysługujących tym instytucjom, wówczas dopuszcza się on przestępstwa tzw. nadużycia władzy i podstawą penalizacji są wyłącznie przepisy art. 231 k.k. Natomiast, gdy funkcjonariusz publiczny zajmuje się z mocy ustawy czy decyzji odpowiedniego organu sprawami majątkowymi lub działalnością gospodarczą instytucji państwowych lub samorządu terytorialnego w sferze uprawianej przez nie działalności gospodarczej jako podmiotów gospodarczych, wyrządzenie szkody majątkowej na skutek nadużycia uprawnień lub niedopełnienia obowiązków, stanowi przestępstwo nadużycia zaufania w obrocie gospodarczym z art. 296 k.k.

- Izba Karna z 2 czerwca 2009 r., IV KK 11/09

● Momentem dokonania przekupstwa czynnego w wypadku, gdy wręczający posługuje się obietnicą udzielenia korzyści majątkowej, jest chwila, gdy oświadczenie gotowości udzielenia takiej korzyści dojdzie do osoby pełniącej funkcję publiczną, niezależnie od tego, czy zostanie ono przyjęte, czy też odrzucone.

z 14 marca 2007 r., III KK 248/06

Łukasz Mazurek

dgp@infor.pl

Podstawa prawna

Art. 228, 230 i 231 ustawy z 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny (Dz.U. nr 88, poz. 553 z późn. zm.).