Kiedy kara najwyższa, kiedy łączna, a kiedy konfiskata rozszerzona

KAZUS:

Sprawca posługuje się nierzetelną fakturą, wskutek czego popełnia trzy przestępstwa skarbowe i dwa przestępstwa powszechne:

1) Przestępstwo skarbowe polegające na wystawieniu/posługiwaniu się nierzetelną fakturą (art. 62 kodeksu karnego skarbowego).

2) Przestępstwo skarbowe polegające na nierzetelnym prowadzeniu księgi (art. 61 k.k.s.).

3) Przestępstwo skarbowe polegające na podaniu nieprawdy w deklaracji podatkowej (art. 56 k.k.s.).

4) Przestępstwo powszechne polegające na używaniu nieprawdziwej faktury (art. 271a i 277a kodeksu karnego).

5) Przestępstwo powszechne polegające na oszustwie/wyłudzeniu (art. 286 k.k.).

Czy faktycznie jednym czynem można popełnić kilka przestępstw, na dodatek kwalifikowanych w różnych przepisach kodeksu karnego i kodeksu karnego skarbowego?

Najkrótsza odpowiedź brzmi: tak, jest to możliwe. Zależy ona jednak od tego, w jaki sposób ustawodawca podchodzi do kwestii podstawy odpowiedzialności karnej. Bywają systemy prawa, w których przyjmuje się jako uniwersalną zasadę jedności czynu i przestępstwa. Według tej zasady jeden czyn nigdy nie może prowadzić do odpowiedzialności za więcej niż jedno przestępstwo. Ale bywają też systemy oparte na przeciwnej regule, zgodnie z którą sprawcy przypisuje się tyle przestępstw, ile znamion przestępstw realizuje jeden czyn.

Jak jest w Polsce?

Polski system prawa jest oparty na różnych zasadach, w różnych jego częściach. Warto przypomnieć, że mamy trzy zasadnicze sfery prawa karnego: powszechne, karne skarbowe i prawo wykroczeń. Pierwsze typizuje przestępstwa powszechne, drugie - przestępstwa skarbowe i wykroczenia skarbowe, trzecie - wykroczenia powszechne. W obrębie każdego z tych obszarów możliwa jest sytuacja, że ten sam czyn realizuje znamiona dwóch lub więcej przestępstw, przestępstw skarbowych, wykroczeń skarbowych albo wykroczeń powszechnych.

JEDEN CZYN, JEDNO PRZESTĘPSTWO

I co wtedy?

W odniesieniu do każdego z tych obszarów polski ustawodawca przyjmuje zasadę, że jeden czyn nie może stanowić: więcej niż jednego przestępstwa powszechnego, więcej niż jednego przestępstwa skarbowego lub wykroczenia skarbowego ani więcej niż jednego wykroczenia powszechnego. Każdy z tych obszarów zasadza się zatem na regule - z jednego czynu nigdy nie będzie więcej niż jednego przestępstwa lub jednego wykroczenia.

Czy zatem w naszym kazusie sprawca popełnia tylko jedno przestępstwo?

Tak, ale tylko w obszarze wewnętrznego zbiegu przepisów, czyli w obszarze danej części systemu prawa karnego: powszechnego, skarbowego lub wykroczeniowego.

Poprzestańmy na dwóch pierwszych.

W prawie karnym powszechnym i prawie karnym skarbowym przyjmuje się konstrukcję kumulatywnej kwalifikacji czynu. To oznacza, że jeżeli nie da się zastosować żadnej z reguł wyłączania wielości ocen (ani specjalności, ani subsydiarności, ani konsumpcji - te reguły są bardzo ważne) i rozwiązać w ten sposób problemu zbiegu przepisów do tego samego czynu, to tworzy się nowy typ czynu zabronionego z elementów charakteryzowanych we wszystkich zbiegających się przepisach. Słowem, sprawcy przypisuje się jedno multikwalifikowane przestępstwo powszechne lub jedno multikwalifikowane przestępstwo skarbowe. W prawie wykroczeń obowiązuje ta sama zasada jedności, tyle tylko że nie stosuje się kumulatywnej kwalifikacji, a przypisuje odpowiedzialność za jedno, najsurowsze wykroczenie.

A gdyby to odnieść do naszego kazusu? Załóżmy, że sprawca popełnił czyn o znamionach wyłącznie przestępstw skarbowych z artykułów: 56, 62 i 61 kodeksu karnego skarbowego. Przyjmijmy, że nie popełnił czynu powszechnego.

To typowy przypadek rzeczywistego zbiegu przepisów. Nie da się bowiem pominąć żadnego z wymienionych przepisów na podstawie zasady specjalności, subsydiarności lub konsumpcji. Mamy kumulatywną kwalifikację, o której mowa w art. 7 k.k.s. Słowem, sprawcy przypisana zostanie odpowiedzialność za jedno przestępstwo skarbowe, którego znamiona są określone we wszystkich wymienionych przez panią przepisach kodeksu karnego skarbowego. Analogicznie byłoby w obszarze prawa karnego powszechnego, z tą tylko różnicą, że stosowałoby się tu regułę kumulatywnej kwalifikacji z art. 11 kodeksu karnego.

Co zrobi sąd w razie takiego kumulatywnego zbiegu przestępstw skarbowych?

Wymierzy jedną karę na podstawie tego z przepisów, składających się na kumulatywną kwalifikację, który przewiduje karę najsurowszą. A jeśli zbiegające się przepisy przewidują takie same zagrożenia, wówczas sąd wymierzy karę na podstawie przepisu, którego znamiona najpełniej charakteryzują czyn sprawcy. Wynika to z art. 7 par. 2 k.k.s.

KIEDY KARA ŁĄCZNA

Co innego jednak widzę, gdy przeglądam wyroki. Bywa, że sąd przypisuje sprawcy, który wystawiał nieprawdziwe faktury, odpowiedzialność za kilka przestępstw skarbowych (np. z art. 56 i 62 k.k.s.), a następnie wymierza karę łączną. Dlaczego nie stosuje art. 7 par. 2 k.k.s.?

To, czy sąd przypisze jedno przestępstwo multikwalifikowane (zastosuje art. 7 k.k.s.), czy wiele przestępstw, zależy od tego, ile czynów popełnił sprawca. Jeżeli sąd uzna, że wystawienie faktury w sposób nierzetelny było czynem A, ale użycie jej i doprowadzenie do uszczuplenia podatkowego było czynem B, to każdy z tych czynów będzie odrębnym przestępstwem (pierwszy z art. 56 k.k.s., drugi z art. 62 k.k.s.). Wówczas za każde z tych przestępstw sąd wymierzy odrębną karę, a następnie wymierzone kary połączy. Jeżeli, w tym samym układzie, sąd uzna, że czyn był jeden (AB), to zastosuje kumulatywną kwalifikację i wymierzy jedną karę - najsurowszą, na podstawie art. 7 par. 2 k.k.s. Wówczas z oczywistych powodów nie będzie sięgał do kary łącznej, bo nie będzie realnego wieloczynowego zbiegu przestępstw skarbowych.

Czy chce pan przez to powiedzieć, że w praktyce może być i tak, i tak?

Owszem, zdarza się, że podobne sytuacje są przyjmowane przez jeden sąd za dwa czyny, a przez inny sąd za jeden czyn.

Z czego to wynika?

Ponieważ kryteria jedności, czy inaczej mówiąc tożsamości czynów, są wyjątkowo nieprecyzyjne. Nie są one opisane w ustawie, tylko przyjmowane w doktrynie i w orzecznictwie.

Jakie mogą być tego konsekwencje dla skazanego?

Bardzo daleko idące.

Rozumiem, że kara łączna może być inna niż najsurowsza z kar?

Tak, to prawda.

W takim razie wniosek nasuwa się jeden: nie ma sprawiedliwości.

Powinna być, ale żeby wymiar kary był jednolity i z zachowaniem równości, to trzeba przestrzegać reguł o charakterze ogólnosystemowym. Takie reguły powinny być wypracowane dla wyznaczania granic czynu, a więc dla odpowiedzi na pytanie, czy w danym wypadku czyn był jeden, czy było ich wiele. Jak powiedziałem, granice te nie są opisane w ustawie. Na szczęście są sprecyzowane w doktrynie i gdy sąd ich przestrzega, to z reguły nie ma możliwości, aby odmiennie oceniał ten sam stan faktyczny.

CZYN CIĄGŁY I CIĄG PRZESTĘPSTW

A jak potraktować sytuację, w której oskarżony wystawiał jedynie nieprawdziwe faktury, ale za to robił to stale i wystawił ich dajmy na to kilkadziesiąt?

Zarówno w kodeksie karnym skarbowym (art. 6 par. 2) jak i w kodeksie karnym (art. 12) istnieje instytucja czynu ciągłego. Dwa lub więcej zachowań, podjętych w krótkich odstępach czasu w wykonaniu z góry powziętego zamiaru, uważa się za jeden czyn zabroniony. Tak więc kilkadziesiąt zachowań polegających na wystawianiu nieprawdziwych faktur może zostać uznanych za jeden czyn zabroniony. Jeżeli kryteria ciągłości nie będą zachowane, wówczas każde z tych zachowań będzie uznane za odrębne przestępstwo skarbowe lub wykroczenie skarbowe.

Jakie odstępy czasu są krótkie?

W kodeksie karnym skarbowym kryteria ciągłości są szersze niż w kodeksie karnym. W k.k.s. za krótki odstęp czasu w zakresie czynów zabronionych polegających na uszczupleniu lub narażeniu na uszczuplenie należności publicznoprawnej uważa się okres do 6 miesięcy.

Skoro kryteria ciągłości w obu kodeksach są różne, to czy może być tak, że będziemy mieć jeden czyn (ciągły) w rozumieniu k.k.s. i wiele przestępstw w rozumieniu kodeksu karnego?

Tak, wtedy niestety sytuacja komplikuje się jeszcze bardziej.

JEDEN CZYN, KILKA PRZESTĘPSTW

A co w sytuacji, gdy ten sam czyn jest opisany w dwóch kodeksach: karnym i karnym skarbowym?

Tu reguła jest odmienna niż przy zbiegu przepisów zamieszczonych w jednym kodeksie, prowadzącym do kumulatywnej kwalifikacji. Nie opiera się ona na zasadzie jedności czynu i przestępstwa, a przeciwnie - dopuszcza przypisanie sprawcy tego samego czynu przestępstwa i przestępstwa skarbowego. Reguła ta jest opisana w art. 8 kodeksu karnego skarbowego i zwana powszechnie tzw. idealnym zbiegiem przestępstw. Warunkiem skorzystania z niej jest stwierdzenie, że zbieg przepisów obu kodeksów: karnego i karnego skarbowego ma charakter zbiegu rzeczywistego.

Co to oznacza?

Że zbiegu tego nie da się usunąć za pomocą wspomnianych już reguł: specjalności, subsydiarności ani konsumpcji.

Czy zatem, wracając do naszego kazusu, będziemy mieć do czynienia z idealnym zbiegiem w sytuacji, gdy sprawca popełni przestępstwo powszechne opisane w art. 271a i 277a kodeksu karnego, a zarazem dopuści się przestępstwa skarbowego z art. 62 kodeksu karnego skarbowego?

Moim zdaniem nie, ale zdaniem Sądu Najwyższego tak.

Już pan to przewiduje?

Mam podstawy, żeby tak przypuszczać. W moim przekonaniu zbiegi zewnętrzne przestępstw opisanych w kodeksach karnym i karnym skarbowym mają dokładnie taki sam charakter jak zbiegi wewnętrzne. Innymi słowy, są istotne wtedy, gdy konkurencji przepisów z obu kodeksów nie da się usunąć za pomocą reguł wyłączania wielkości ocen, wspomnianej już specjalności, subsydiarności i konsumpcji. Do 2013 r. pogląd ten był powszechnie przyjmowany. Teraz jednak mamy tę nieszczęsną uchwałę z 24 stycznia 2013 r. (sygn. akt I KZP 19/12), w której Sąd Najwyższy stwierdził, że reguły wyłączania wielości ocen w prawie karnym stosują się do zbiegów wewnętrznych, ale nie do zbiegów zewnętrznych.

Czyli?

Sąd musi użyć każdego z tych przepisów.

Pan nie zgadza się z takim poglądem?

Nie zgadzam się, ponieważ Sąd Najwyższy naruszył fundamenty systemu prawa karnego. Złamał jedną z fundamentalnych i powszechnie akceptowanych reguł interpretacyjnych.

Czy teza tej uchwały nie wynika wprost z art. 8 par. 1 k.k.s.? (" Jeżeli ten sam czyn będący przestępstwem skarbowym lub wykroczeniem skarbowym wyczerpuje zarazem znamiona przestępstwa lub wykroczenia określonego w przepisach karnych innej ustawy, stosuje się każdy z tych przepisów" - red.).

Z oczywistych powodów nie. Art. 8 skonstruowany jest co do określenia okoliczności, w których ma zastosowanie identycznie jak art. 7 k.k.s. i art. 11 k.k., określające kumulatywną kwalifikację. W każdym przypadku skorzystanie z tych przepisów wymaga stwierdzenia, że zbieg przepisów konkurujących do oceny tego samego czynu ma charakter rzeczywisty. Innymi słowy, że nie da się go usunąć za pomocą zasady specjalności, subsydiarności lub konsumpcji. Zakres zastosowania art. 8 k.k.s. i art. 7 k.k.s. oraz art. 11 k.k. jest z tego punktu widzenia identyczny. Odmienne są tylko konsekwencje rzeczywistego zbiegu przepisów. W przypadku zbiegów wewnętrznych kumulatywna kwalifikacja, w przypadku zbiegu zewnętrznego - tj. zbiegu przepisów k.k.s. i k.k. - przypisanie odrębnych przestępstw na podstawie tego samego czynu. Stąd nazwa konstrukcji z art. 8 k.k.s. idealny zbieg przestępstw. Idealny dlatego, że wielość przestępstw nie wynika z wielości czynów, ale z wielości ocen. Stosowanie reguł wyłączania wielości ocen nie jest zależne od decyzji prawodawcy. Przynależy do sfery podstaw systemu prawa. Pominięcie ich stosowania przez SN pozbawione jest uzasadnienia i podstaw. Z tych względów nie zgadzam się z poglądem SN, że w takiej sytuacji nie mają zastosowania reguły wyłączania wielości ocen.

Co uchwała SN oznacza dla sprawcy?

Że sąd w każdym przypadku skaże go zarówno za przestępstwo powszechne, jak i za przestępstwo skarbowe. W podanym przez panią przykładzie sąd zastosuje więc zarówno przepisy z art. 271a i 277a kodeksu karnego, jak i z art. 62 kodeksu karnego skarbowego.

Czy w takiej sytuacji sąd wymierzy karę łączną?

Nie, w przypadku idealnego zbiegu przestępstw skarbowych i powszechnych, o którym mowa w art. 8 k.k.s., sąd nie stosuje kary łącznej. Zastosuje inne szczególne rozwiązanie, przewidziane w art. 8 par. 2 k.k.s.

Które mówi, że wykonaniu podlega tylko najsurowsza z kar?

Tak, skoro wykonujemy tylko jedną karę, to nie stosujemy przepisów o karze łącznej. W przykładzie, którym pani się posłużyła, odpowiedź będzie bardzo prosta: jeśli sąd przypisze sprawcy czynu odpowiedzialność za oba przestępstwa (z art. 271a lub 277a kodeksu karnego oraz z art. 62 kodeksu karnego skarbowego), to również wymierzy karę za oba te przestępstwa, a następnie, na podstawie art. 8 k.k.s., wykonaniu będzie podlegać najsurowsza z orzeczonych kar. W tym wypadku będzie to najprawdopodobniej kara z art. 271a lub 277a k.k. Wtedy kara za przestępstwo skarbowe, choć orzeczona, nie zostanie wykonana.

Co nie stoi na przeszkodzie wykonania środków karnych lub innych środków orzeczonych na podstawie wszystkich zbiegających się przepisów?

Tak, jeśli sąd takowe by orzekł za przestępstwo skarbowe opisane w naszym przykładzie w art. 62 k.k.s.

KONFISKATA ROZSZERZONA

Środki karne to, zgodnie z art. 22 par. 2 k.k.s., m.in. przepadek przedmiotów i przepadek korzyści majątkowej. Jak to się ma do uchwalonej przez Sejm konfiskaty rozszerzonej, polegającej na przepadku przedsiębiorstwa sprawcy lub innej osoby fizycznej. Czy to także środek karny?

Nie, w świetle kodeksu karnego przepadek jest odrębnym instrumentem stosowanym w razie przypisania odpowiedzialności za przestępstwo. Jest on wyodrębniony w rozdziale Va k.k.

Wracając zatem do naszego przykładu, czy w razie idealnego zbiegu przestępstw z art. 271a lub 277a k.k. oraz art. 62 k.k.s. sąd będzie mógł dodatkowo orzec przepadek przedsiębiorstwa na podstawie nowego art. 44a k.k.?

Generalnie nie jest to wykluczone, choć należy pamiętać o ograniczeniu konfiskaty rozszerzonej do wąskiego kręgu podmiotów (dotyczy ona tylko przedsiębiorców będących osobami fizycznymi). Problem leży gdzie indziej. Proszę jeszcze raz spojrzeć na art. 270a, 271a i 277a k.k. oraz art. 62 k.k.s. Są to przepisy, które chronią dokumenty. W istocie jednak nie chodzi przecież wyłącznie o wystawienie lub posłużenie się nieprawdziwą fakturą, ale o to, że faktura ta prowadzi do określonych konsekwencji majątkowych - zaniżenia zobowiązania podatkowego i przez to uszczuplenia należności publicznoprawnej lub narażenia na takie uszczuplenie (art. 56 k.k.s.). Taka faktura może też prowadzić do uzyskania nienależnego zwrotu podatku (przestępstwo z art. 76 k.k.s. i przestępstwo oszustwa z art. 286 k.k.). Jeśli więc pyta pani o przepadek przedsiębiorstwa, to bardziej interesują nas majątkowe konsekwencje wystawienia lub użycia nieprawdziwej faktury. Na przepadek mienia powinno zatem wskazywać przypisanie odpowiedzialności za przestępstwa z art. 76 k.k.s. i art. 286 k.k., a nie za przestępstwo zamachu na dokumenty (art. 270a, 271a i 277a k.k.). Uważam, że m.in. z tego powodu nowelizacja kodeksu karnego została błędnie skonstruowana.

Błędnie?

Tak, ponieważ stosując wyłącznie art. 270a, 271a i 277a k.k., prawdopodobnie ciężko będzie sięgać do instytucji konfiskaty rozszerzonej. Można to zrobić, tylko stosując przepisy kodeksu karnego skarbowego.

Ale k.k.s. nie przewiduje przepadku przedsiębiorstwa...

Cóż ja mogę na to powiedzieć. Zakładam, że w art. 270a, 271a i 277a k.k. chodziło o kryminalizację zachowań, których konsekwencją jest uszczuplenie podatkowych należności publicznoprawnych albo uzyskanie nienależnego zwrotu podatku. Jednak ustawodawca skryminalizował co innego - czyny przeciwko dokumentom. Chroni więc fakturę, a - jak zakładam - chciał chronić mienie.

Ministerstwo Sprawiedliwości samo to przyznawało: że chodzi o ściganie przestępców już na przedpolu wyłudzeń.

Rozumiem, ale jeżeli chce się chronić tylko dokumenty (przedpole zamachu na mienie), to w ten sposób wyznacza się granice kryminalizacji. Jeśli natomiast chce się chronić dokumenty i mienie, to trzeba odnieść się również do mienia.

Tego zabrakło w nowelizacji k.k.?

Tak. Proszę zauważyć, że inaczej będzie, gdy wystawienie lub użycie tej samej nieprawdziwej faktury będzie prowadzić do uzyskania nienależnego zwrotu podatku. Wtedy, w świetle stanowiska dominującego w orzecznictwie, mamy do czynienia z przestępstwem skarbowym z art. 62 i art. 76 k.k.s. (zbieg kumulatywny) oraz z przestępstwem powszechnym z art. 271a i art. 286 k.k. (również zbieg kumulatywny).

Czy wówczas sąd będzie mógł orzec także przepadek przedsiębiorstwa?

Tak, w tym wypadku nie będzie żadnego kłopotu z sięgnięciem po konfiskatę rozszerzoną.

KARY Z INNYCH USTAW

Dopytam jeszcze o sytuację, gdy ten sam czyn jest przestępstwem w rozumieniu kodeksu karnego skarbowego, jak i innej ustawy, ale nie kodeksu karnego. Na przykład art. 77 ustawy o rachunkowości.

Pozakodeksowe przepisy karne o charakterze powszechnym, a więc nie skarbowe, są oparte na zasadzie jedności czynu i przestępstwa i kumulatywnej kwalifikacji opisanej w kodeksie karnym. Wynika to z tego, że przepisy części ogólnej kodeksu karnego stosują się do pozakodeksowych typów przestępstw.

Co oznacza, że...

Jeżeli mamy do czynienia ze zbiegiem czynów opisanych np. w art. 77 ustawy o rachunkowości i art. 271a kodeksu karnego, a zbieg ten ma charakter rzeczywisty, to sąd przypisze sprawcy tylko jedno przestępstwo powszechne i wymierzy karę najsurowszą. Jeśli czyny te nie będą tożsame, to sąd wymierzy karę za każdy z tych czynów z osobna, a następnie zastosuje karę łączną na zasadach opisanych w art. 85 i następnych k.k. Chyba że sąd uzna, że czyny te były spięte klamrą ciągłości w rozumieniu art. 12 k.k. i wtedy zastosuje kumulatywną kwalifikację do czynu ciągłego.

@RY1@i02/2017/074/i02.2017.074.18300080b.801(c).jpg@RY2@

Jedna fałszywa faktura, a co najmniej siedem przestępstw

@RY1@i02/2017/074/i02.2017.074.18300080b.802.jpg@RY2@

fot. Wojtek Górski

Prof. dr hab. Piotr Kardas Kancelaria Adwokacka Kardas & Kardas, wiceprezes NRA, kierownik Zakładu Prawa Karnego Porównawczego UJ

Rozmawiała Katarzyna Jędrzejewska