Ustawa z 5 lipca 2018 r. o zarządzie sukcesyjnym przedsiębiorstwem osoby fizycznej (cz. 2)

Drugą część komentarza do ustawy o zarządzie sukcesyjnym przedsiębiorstwem osoby fizycznej rozpoczynamy od omówienia przepisów rozdziału czwartego. Ustanawia on ogólne zasady dotyczące wykonywania zarządu sukcesyjnego. Ustawodawca określił w nim m.in.: reguły zmiany firmy po śmierci przedsiębiorcy, zakres działania zarządcy sukcesyjnego, a także jego status i uprawnienia. Wprowadził przy tym m.in. ograniczenie możliwości przeniesienia uprawnień i zasadę niedopuszczalności ograniczenia zarządu sukcesyjnego ze skutkiem wobec osób trzecich.

W niniejszej części omawiamy też część przepisów rozdziału piątego ustawy, który formułuje stosunki między właścicielami przedsiębiorstwa w spadku a zarządcą sukcesyjnym. Między innymi ustanawia zasady ustalania wynagrodzenia zarządcy, wymogi formalne obowiązujące przy zbyciu przedsiębiorstwa w spadku albo udziału w nim, zasady kontynuacji praw i obowiązków zmarłego przedsiębiorcy oraz stosunków umownych i umów o pracę. W rozdziale tym doprecyzowano również zasady solidarnej odpowiedzialności właścicieli przedsiębiorstwa w spadku oraz reguły postępowania w sytuacji, gdy zarządca został powołany z naruszeniem przepisów. ©℗

Pierwsza część komentarza do ustawy o zarządzie sukcesyjnym przedsiębiorstwem osoby fizycznej ukazała się w tygodniku Firma i Prawo z 22 stycznia 2019 r. (DGP nr 15). Kolejna część ukaże się 19 marca

Magdalena Przydróżna-Urbanowicz,

radca prawny

Joanna Sikocińska

aplikant adwokacki

Agata Jędroś

aplikant radcowski

dr Marcin Śledzikowski,

radca prawny

SDZLEGAL SCHINDHELM Kancelaria Prawna Schampera, Dubis, Zając i Wspólnicy sp. k.
 

TYDZIEŃ Z KOMENTARZAMI – baza publikacji

W tygodniku Firma i Prawo komentowaliśmy ustawy:

• z 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej

• z 5 lipca 2001 r. o cenach

• z 29 sierpnia 1997 r. o ochronie danych osobowych

• z 16 września 1982 r. – Prawo spółdzielcze

• z 3 lutego 1995 r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych

• z 8 marca 2013 r. o terminach zapłaty w transakcjach handlowych

• z 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym

• z 12 grudnia 2012 r. o ogólnym bezpieczeństwie produktów

• z 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji

• z 14 grudnia 2012 r. o odpadach

• z 30 maja 2014 r. o prawach konsumenta

• z 6 września 2001 r. o transporcie drogowym

• z 15 maja 2015 r. – Prawo restrukturyzacyjne

• z 29 stycznia 2004 r. – Prawo zamówień publicznych

• z 20 lipca 2017 r. – Prawo wodne

• z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (wyciąg dotyczący rękojmi i gwarancji)

• z 10 maja 2018 r. o ochronie danych osobowych

Przeoczyłeś tygodnik? Znajdziesz go w wydaniach dgp na www.edgp.gazetaprawna.pl

Rozdział 4

Zasady ogólne dotyczące wykonywania zarządu sukcesyjnego

Art. 17. [Oznaczenie firmy w spadku]

1. W sprawach wynikających z prowadzenia przedsiębiorstwa w spadku zarządca sukcesyjny posługuje się dotychczasową firmą przedsiębiorcy z dodaniem oznaczenia „w spadku”.

2. Przepis ust. 1 stosuje się odpowiednio do osoby, o której mowa w art. 14, dokonującej czynności, o których mowa w art. 13, jeżeli dokonała ona zgłoszenia o kontynuowaniu prowadzenia przedsiębiorstwa, o którym mowa w art. 12 ust. 1c ustawy z dnia 13 października 1995 r. o zasadach ewidencji i identyfikacji podatników i płatników.

komentarz

• Zmiana firmy po śmierci. Jak stanowi art. 434 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. ‒ Kodeks cywilny (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 1025 ze zm.; dalej: k.c.), firmą osoby fizycznej jest jej imię i nazwisko. Do tej nazwy można nadto włączyć pseudonim lub inne określenia indywidualizujące dane przedsiębiorstwo, takie jak informujące o przedmiocie prowadzonej działalności lub o miejscu jej prowadzenia czy też inne, dowolnie obrane określenia. Komentowany art. 17 ustawy z 5 lipca 2018 r. o zarządzie sukcesyjnym przedsiębiorstwem osoby fizycznej (dalej: ustawa, u.z.s.p.o.f.) określa natomiast sposób posługiwania się tą firmą po śmierci przedsiębiorcy, który we własnym imieniu wykonywał działalność gospodarczą. Zgodnie z art. 551 k.c. w skład przedsiębiorstwa wchodzi m.in. oznaczenie indywidualizujące przedsiębiorstwo lub jego wyodrębnione części (nazwa przedsiębiorstwa). Zasada ta pozostaje aktualna również po śmierci przedsiębiorcy, zarząd sukcesyjny majątkiem zmarłego obejmuje bowiem także posługiwanie się jego firmą. Zarządca sukcesyjny, dokonując czynności związanych z prowadzeniem przedsiębiorstwa w spadku, korzysta z dotychczas używanej przez niego firmy, uzupełnionej o oznaczenie „w spadku”. Rozwiązanie to stanowi wyłom w ogólnej zasadzie prawa firmowego, zgodnie z którą posługiwanie się imieniem i nazwiskiem zmarłego przedsiębiorcy wymaga uzyskania zgody jego spadkobierców. Zarządca sukcesyjny może posługiwać się pierwotnym oznaczeniem przedsiębiorstwa bez konieczności uzyskania jakichkolwiek dodatkowych zgód. [przykład 1]

przykład 1

Po śmierci właściciela nazwa zyskuje obowiązkowo nowy człon

Marcin Nowak prowadzi przedsiębiorstwo pod firmą „Zakład Produkcyjno-Handlowy Marcin Nowak”. Po jego śmierci, w razie ustanowienia zarządu sukcesyjnego, przedsiębiorstwo w spadku oznaczane będzie jako „Zakład Produkcyjno-Handlowy Marcin Nowak w spadku”. Taki obligatoryjny obowiązek rozszerzenia nazwy wynika z art. 17 u.z.s.p.o.f. ©℗

• Obligatoryjny charakter wymogu. Rozwiązanie przyjęte w ustawie co do sposobu oznaczania firmy przedsiębiorstwa w spadku jest obligatoryjne. Oznacza to, że zarządca sukcesyjny bądź spadkobiercy zmarłego przedsiębiorcy nie mogą w sposób dowolny kształtować firmy przedsiębiorstwa w spadku, lecz są obowiązani zachować jej poprzednią nazwę uzupełnioną o oznaczenie „w spadku”. Przedsiębiorstwo w spadku będzie funkcjonować pod firmą skonstruowaną w ten sposób przez cały czas trwania zarządu sukcesyjnego.
• Zalety rozwiązania. Dzięki temu, że przedsiębiorstwo będzie prowadzone w dalszym ciągu pod tą samą firmą, uzupełnioną jedynie o informację co do jego aktualnego statusu, możliwe będzie korzystanie z wyrobionej już uprzednio pozycji na rynku. Dodanie do wcześniejszej firmy oznaczenia „w spadku” umożliwia szybką i bezproblemową identyfikację danego przedsiębiorstwa, a ponadto nie przysparza dodatkowych trudności, które mogłyby wystąpić w razie przyjęcia innej koncepcji oznaczenia przedsiębiorstwa w spadku w trakcie trwania zarządu sukcesyjnego. W tym czasie niejednokrotnie występować będą sytuacje, w których nie będzie jeszcze pewności co do tego, kto ostatecznie stanie się właścicielem przedsiębiorstwa w spadku.
• Oznaczenie w umowie. Warto w tym miejscu zaznaczyć, że w zawieranych umowach nie ma konieczności wskazywania spadkobierców przedsiębiorcy, na rachunek których działa zarządca sukcesyjny. Należy natomiast wskazać firmę przedsiębiorcy z dodatkowym oznaczeniem „w spadku”. [przykład 2]
• Posługiwanie się nazwą przez dokonujących czynności zachowawczych. Warto przy tym zauważyć, że do posługiwania się dotychczasową firmą przedsiębiorcy z dodaniem oznaczenia „w spadku” uprawnione są również osoby, które dokonują czynności zachowawczych (przewidzianych w art. 13 u.z.s.p.o.f.). Do tych osób należą: małżonek przedsiębiorcy, któremu przysługuje udział w przedsiębiorstwie w spadku, spadkobierca ustawowy przedsiębiorcy, spadkobierca testamentowy przedsiębiorcy albo zapisobierca windykacyjny, któremu zgodnie z ogłoszonym testamentem przysługuje udział w przedsiębiorstwie w spadku. Jeżeli tylko osoba taka dokona zgłoszenia o kontynuowaniu prowadzenia przedsiębiorstwa, przewidzianego w ustawie z 13 października 1995 r. o zasadach ewidencji i identyfikacji podatników i płatników (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 63), w czasie, w którym dokonuje ona czynności zachowawczych, również może posługiwać się firmą przedsiębiorcy z dodatkowym oznaczeniem „w spadku”. [przykład 3]

Art. 18. [Zakres umocowań]

Zarząd sukcesyjny obejmuje zobowiązanie do prowadzenia przedsiębiorstwa w spadku oraz umocowanie do czynności sądowych i pozasądowych związanych z prowadzeniem przedsiębiorstwa w spadku.

komentarz

• Zakres działania zarządcy. Przewidziane w ustawie rozwiązanie, zgodnie z którym zarząd sukcesyjny polega na prowadzeniu przedsiębiorstwa w spadku, a także uprawnia do wykonywania czynności sądowych i pozasądowych związanych z prowadzeniem przedsiębiorstwa w spadku, umożliwia płynną kontynuację działalności przedsiębiorstwa mimo śmierci jego właściciela. Uregulowania w tym zakresie mają charakter przepisów bezwzględnie obowiązujących. Zarządca sukcesyjny ma prawo i obowiązek wykonywania praw i obowiązków zmarłego przedsiębiorcy, które związane są z prowadzoną działalnością gospodarczą. Warto przy tym zauważyć, że prawa i obowiązki zmarłego przedsiębiorcy swoje źródło będą mieć nie tylko w stosunkach cywilnoprawnych, lecz także w uregulowaniach z zakresu prawa publicznego.

Zakres uprawnień przysługujących zarządcy sukcesyjnemu jest zbliżony do tych przewidzianych dla prokury w art. 1091 k.c. Jak jednak wskazano w uzasadnieniu do ustawy, „w przeciwieństwie do prokury zarząd sukcesyjny obejmuje nie tylko umocowanie do czynności sądowych i pozasądowych związanych z prowadzeniem przedsiębiorstwa w spadku, ale także zobowiązanie do prowadzenia przedsiębiorstwa w spadku”. Jak z tego wynika, do najistotniejszych celów zarządcy sukcesyjnego należy bieżące zarządzanie przedsiębiorstwem, a nie tylko jego reprezentacja na zewnątrz. Zarządca sukcesyjny winien w szczególności podejmować czynności zarządcze, polegające na prowadzeniu spraw przedsiębiorstwa w spadku.

• Przykładowe uprawnienia. Zarządca sukcesyjny uprawniony jest zatem m.in. do:

1) dokonywania samodzielnie czynności w zakresie zwykłego zarządu oraz – po uzyskaniu stosownej zgody – do dokonywania czynności przekraczających zwykły zarząd (zob. komentarz do art. 22);

2) reprezentacji przedsiębiorstwa w spadku wobec osób trzecich;

3) dysponowania rachunkiem bankowym przedsiębiorcy wykorzystywanym przy prowadzeniu przedsiębiorstwa;

4) zawierania, wykonywania i rozwiązywania umów w imieniu przedsiębiorstwa w spadku – w tym również umów zawartych przed śmiercią przedsiębiorcy, o ile nie doszło do ich wygaśnięcia;

5) zaciągania zobowiązań, które są związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa w spadku;

6) regulowania zobowiązań prywatno- i publicznoprawnych związanych z funkcjonowaniem przedsiębiorstwa w spadku;

7) występowania w postępowaniach cywilnych, administracyjnych i sądowoadministracyjnych, podatkowych, a także w postępowaniach pozasądowych w sprawach dotyczących przedsiębiorstwa;

8) dokonywania wszelkich czynności faktycznych i prawnych związanych z zatrudnianiem w przedsiębiorstwie, w tym również do regulowania zobowiązań wobec osób w nim zatrudnionych. [przykład 4]

Art. 19. [Ograniczenia w zarządzie]

1. Zarząd sukcesyjny nie może być przeniesiony.

2. Zarządca sukcesyjny może ustanowić pełnomocnika do poszczególnej czynności lub pewnego rodzaju czynności.

komentarz

• Ograniczone możliwości przeniesienia uprawnień. Analizowany przepis wyklucza możliwość przeniesienia zarządu sukcesyjnego w trakcie jego wykonywania. Oznacza to, że ani ustanowiony dla przedsiębiorstwa w spadku zarządca sukcesyjny, ani spadkobiercy przedsiębiorstwa w spadku nie mogą powołać nowego zarządcy sukcesyjnego bądź przenieść w całości uprawnień do wykonywania zarządu na inną osobę.

Nie oznacza to jednak, że zarządca sukcesyjny nie ma możliwości, by delegować część przyznanych mu uprawnień na inne podmioty, i że wszelkich czynności leżących w granicach jego kompetencji musi dokonywać samodzielnie. Przeniesienie kompetencji jest jednak możliwe wyłącznie w zakresie wskazanym wprost w ustawie. Zgodnie z przewidzianym rozwiązaniem zarządca sukcesyjny został wyposażony w kompetencję ustanowienia pełnomocnika do:

‒ poszczególnej czynności (pełnomocnictwo szczególne) lub

‒ pewnego rodzaju czynności (pełnomocnictwo rodzajowe).

Co za tym idzie, zarządca sukcesyjny nie może udzielić pełnomocnictwa ogólnego czy też ustanowić prokurenta. Tego rodzaju czynności nie zostały wskazane wprost w ustawie. [przykład 5]

Art. 20. [Niedopuszczalność ograniczeń ze skutkiem wobec osób trzecich]

Nie można ograniczyć zarządu sukcesyjnego ze skutkiem wobec osób trzecich.

komentarz

• Brak możliwości ograniczenia zarządu sukcesyjnego. Zgodnie z komentowanym przepisem do istotnych cech zarządu sukcesyjnego należy zakaz ograniczenia go ze skutkiem wobec osób trzecich. Podkreślenia wymaga, że podobne rozwiązanie funkcjonuje już od pewnego czasu na gruncie przepisów dotyczących funkcji prokurenta. Jak z tego wynika, w ustawie doszło do rozgraniczenia wymiaru zewnętrznego i wewnętrznego sprawowania zarządu sukcesyjnego.

Oznacza to, że ustawodawca dopuszcza wystąpienie sytuacji, w której dojdzie do ograniczenia zakresu uprawnień zarządcy sukcesyjnego, np. wskutek zawarcia takiego porozumienia między zarządcą sukcesyjnym a właścicielami przedsiębiorstwa w spadku w umowie o zarząd sukcesyjny. Jednak przesądził, że ograniczenia te nie będą wywierać skutków wobec osób trzecich (np. kontrahentów przedsiębiorstwa w spadku), lecz będą jedynie dotyczyć wewnętrznego stosunku między zarządcą sukcesyjnym a właścicielami przedsiębiorstwa w spadku. Porozumienie ograniczające możliwość wykonywania przez zarządcę sukcesyjnego zadań związanych z prowadzeniem spraw przedsiębiorstwa w spadku nie będzie wpływało na ważność czynności dokonanych przez niego z przekroczeniem tych wewnętrznych ustaleń, niezależnie od tego, czy osoba trzecia, będąca drugą stroną czynności, zdawała sobie sprawę z istnienia tego rodzaju ograniczeń, czy też nie. Ustawa nie uzależnia bowiem ważności tego rodzaju czynności prawnej od dobrej wiary osoby trzeciej – kontrahenta przedsiębiorstwa w spadku. [przykład 6]

przykład 2

W umowie można dodać więcej

Jan Kowalski, który działa jako zarządca sukcesyjny przedsiębiorstwa „Zakład usług transportowych Tomasz Szczygieł w spadku”, zawiera umowę z nowym kontrahentem, Michałem Janowskim. W tej umowie przedsiębiorstwo w spadku zostanie oznaczone w sposób następujący: Zakład usług transportowych Tomasz Szczygieł w spadku, który reprezentuje zarządca sukcesyjny Jan Kowalski.

przykład 3

Czynności zachowawcze też pod zmodyfikowaną firmą

Po śmierci Jana Nowaka, który prowadził przedsiębiorstwo pod firmą „Usługi dekarskie Jan Nowak”, a przed ustanowieniem zarządu sukcesyjnego, jego syn, Mariusz Nowak, który został wskazany w testamencie jako jedyny spadkobierca Jana Nowaka, dokonywał czynności zachowawczych, związanych z kontynuacją działalności przedsiębiorstwa prowadzonego uprzednio przez ojca. W tym czasie powinien posługiwać się firmą „Usługi dekarskie Jan Nowak w spadku”.

przykład 4

Pracownicy dostaną wynagrodzenie od zarządcy

Justyna Kowalska, zarządca sukcesyjny przedsiębiorstwa „Henryk Dróżdż Consulting”, będzie mogła wypłacać wynagrodzenie pracownikom zatrudnionym w tym przedsiębiorstwie, dokonywać redukcji zatrudnienia i negocjować z pracownikami nowe warunki pracy, tak jak wcześniej robił to osobiście Henryk Dróżdż. Przy wypłacaniu należnego pracownikom wynagrodzenia Justyna Kowalska będzie mogła korzystać ze środków zgromadzonych na rachunku bankowym Henryka Nowaka, który był przez niego wykorzystywany do prowadzenia działalności gospodarczej.

przykład 5

Kwestiami pracowniczymi może zająć się pełnomocnik

Zarządca sukcesyjny Piotr Wiśniewski ustanowił Mateusza Nowaka swoim pełnomocnikiem do pewnego rodzaju czynności: do reprezentowania pracodawcy w stosunkach pracy. Dzięki temu Piotr Wiśniewski nie musi samodzielnie zajmować się kwestiami pracowniczymi w przedsiębiorstwie, w którym został ustanowiony zarządcą sukcesyjnym, a wszelkie czynności w tym zakresie mogą być skutecznie podejmowane przez Mateusza Nowaka.

przykład 6

Strona trzecia nie musi znać wewnętrznych regulacji

Spadkobiercy Karoliny Wiśniewskiej w umowie o zarząd sukcesyjny ograniczyli możliwość samodzielnego zawierania przez zarządcę sukcesyjnego przedsiębiorstwa „Karolina Wiśniewska w spadku” umów, których wartość przekraczałaby 5000 zł. Przed zawarciem takiej umowy zarządca sukcesyjny był obowiązany do skonsultowania takiej czynności ze spadkobiercami Karoliny Wiśniewskiej. Mimo to zarządca sukcesyjny, bez konsultacji z pracownikami Karoliny Wiśniewskiej, zawarł umowę opiewającą na kwotę 6500 zł. Mimo niedochowania przez zarządcę sukcesyjnego postanowień ograniczających jego kompetencje, zawarta przez niego umowa wywrze skutki prawne, a kontrahentowi przysługiwać będzie roszczenie o zapłatę 6500 zł. Będzie mógł przy tym powołać się na art. 20 u.z.s.p.o.f., zgodnie z którym „nie można ograniczyć zarządu sukcesyjnego ze skutkiem wobec osób trzecich”. ©℗

Art. 21. [Status zarządcy sukcesyjnego]

1. Zarządca sukcesyjny działa w imieniu własnym, na rachunek właściciela przedsiębiorstwa w spadku.

2. Zarządca sukcesyjny może pozywać i być pozywany w sprawach wynikających z wykonywanej przez przedsiębiorcę działalności gospodarczej lub prowadzenia przedsiębiorstwa w spadku oraz brać udział w postępowaniach administracyjnych, podatkowych i sądowoadministracyjnych w tych sprawach. W postępowaniach w takich sprawach zarządca sukcesyjny działa w imieniu własnym, na rzecz właściciela przedsiębiorstwa w spadku.

3. Oświadczeń oraz doręczeń pism w sprawach wynikających z wykonywanej przez przedsiębiorcę działalności gospodarczej lub prowadzenia przedsiębiorstwa w spadku dokonuje się wobec zarządcy sukcesyjnego.

4. Po uprawomocnieniu się postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, zarejestrowaniu aktu poświadczenia dziedziczenia albo wydaniu europejskiego poświadczenia spadkowego zarządca sukcesyjny udziela, na żądanie drugiej strony dokonywanej czynności, informacji o osobach, na rzecz których działa.

komentarz

• Działanie na rachunek właściciela. Analizowany przepis konstytuuje zasadę, że zarządca sukcesyjny, wykonując czynności związane z prowadzeniem spraw przedsiębiorstwa w spadku, działa w imieniu własnym, lecz na rachunek właściciela przedsiębiorstwa w spadku. Rozwiązanie to nie tylko znajduje zastosowanie do podejmowanych przez zarządcę sukcesyjnego czynności materialnoprawnych, lecz także pozostaje aktualne na gruncie procesowym. Jako że zarządca sukcesyjny działa na rachunek właściciela przedsiębiorstwa w spadku, jego działania powodują skutki bezpośrednio w majątku przedsiębiorstwa. Wszelkie świadczenia, które są dochodzone za pośrednictwem zarządcy bądź przeciwko niemu, ostatecznie podlegają zasądzeniu na rzecz właścicieli przedsiębiorstwa w spadku lub też od nich. Właścicielami przedsiębiorstwa w spadku będą spadkobiercy zmarłego przedsiębiorcy bądź jego zapisobiercy.
• Możliwość pozywania i bycia pozywanym. Zarządca sukcesyjny został wyposażony w możliwość pozywania i bycia pozywanym w sprawach wynikających z wykonywanej przez przedsiębiorcę działalności gospodarczej lub prowadzenia przedsiębiorstwa w spadku. Zarządca sukcesyjny może zatem występować jako strona w postępowaniach cywilnych, w tym również w postępowaniach egzekucyjnych. Co istotne, tylko zarządca sukcesyjny (a nie spadkobiercy przedsiębiorcy) będzie miał legitymację procesową do występowania w sprawach związanych z prowadzeniem przedsiębiorstwa w spadku. Dodatkowo zarządca sukcesyjny może brać udział w postępowaniach administracyjnych, podatkowych i sądowoadministracyjnych w sprawach związanych z prowadzeniem przedsiębiorstwa w spadku. Jak sygnalizowano już powyżej, zarządca sukcesyjny jest stroną postępowań jedynie w ujęciu procesowym, natomiast ich materialnoprawne skutki odnosić się będą wprost do spadkobierców (właścicieli przedsiębiorstwa w spadku).

W postępowaniu sądowym zarządca sukcesyjny będzie występować jako strona w znaczeniu formalnym, będzie jednak działać na rachunek właścicieli przedsiębiorstwa w spadku. Osiągnięty przez niego skutek zostanie wywarty w przedsiębiorstwie spadku jako takim. Sąd, wydając orzeczenie w postępowaniu cywilnym, winien przy wyrokowaniu oznaczyć jako stronę występującą w imieniu przedsiębiorstwa w spadku: „zarządca sukcesyjny przedsiębiorstwa w spadku”, w oderwaniu od osoby zarządcy.

• Ograniczenia w prawie pozywania i bycia pozywanym. Podkreślenia wymaga, że uprawnienie zarządcy sukcesyjnego do pozywania i bycia pozywanym w sprawach cywilnych ograniczone zostało jedynie do spraw wynikających z wykonywanej uprzednio przez przedsiębiorcę działalności gospodarczej. Co za tym idzie, zarządca sukcesyjny nie będzie występował w pozostałych postępowaniach, jakie mogą zostać wytoczone po śmierci zmarłego przedsiębiorcy, tj. tych niezwiązanych z prowadzoną działalnością gospodarczą, jak choćby: postępowanie spadkowe, postępowanie o uznanie spadkobiercy za niegodnego, postępowanie o ochronę dóbr osobistych czy prawa stanu. Jeżeli dojdzie do zainicjowania postępowania sądowego odnośnie do praw majątkowych na dobrach niematerialnych, np. do utworu w rozumieniu ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, to wówczas zarządca będzie mógł występować w nim jedynie w takiej sytuacji, gdy utwory te należeć będą do przedsiębiorstwa. Jeżeli utwory nie będą stanowiły części mienia przedsiębiorstwa, to uprawnionymi do występowania w procesie będą spadkobiercy zmarłego na zasadach ogólnych. [przykład 7]
• Składanie oświadczeń. Po ustanowieniu zarządcy sukcesyjnego wszelkie oświadczenia, które byłyby składane wobec przedsiębiorcy w związku z prowadzoną przez niego działalnością gospodarczą lub dotyczące prowadzenia spraw przedsiębiorstwa w spadku, mają być dokonywane wobec zarządcy sukcesyjnego. Ustawodawca wykluczył zatem możliwość składania tego rodzaju oświadczeń wobec innych podmiotów, takich jak choćby spadkobiercy zmarłego przedsiębiorcy. Podobnie skuteczność doręczeń pism w sprawach wynikających z wykonywanej przez przedsiębiorcę działalności gospodarczej lub prowadzenia przedsiębiorstwa w spadku zależy od tego, czy pismo takie zostaje doręczone zarządcy sukcesyjnemu czy też nie. [przykład 8]
• Udzielanie informacji o spadkobiercach. Prowadzenie spraw przedsiębiorstwa w ramach zarządu sukcesyjnego ma charakter przejściowy. Zarządca sukcesyjny prowadzi je niezależnie od tego, czy krąg spadkobierców zmarłego przedsiębiorcy jest znany czy też nie. Firma przedsiębiorcy z dodatkowym oznaczeniem „w spadku” (zob. komentarz do art. 17) nie zawiera informacji co do tego, kto obecnie jest właścicielem przedsiębiorstwa w spadku. To z kolei może niejednokrotnie mieć znaczenie dla jego kontrahentów. Dlatego w ustawie przewidziano rozwiązanie umożliwiające zainteresowanym uzyskanie informacji, kto jest rzeczywistym właścicielem przedsiębiorstwa w spadku. W sytuacji gdy spadkobiercy zmarłego przedsiębiorcy są już znani, zarządca sukcesyjny obowiązany jest do tego, by na żądanie drugiej strony dokonywanej czynności udzielić jej informacji o osobach, na rzecz których działa – czyli o właścicielach przedsiębiorstwa w spadku. Ustalenie spadkobierców zmarłego przedsiębiorcy następuje w drodze prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia albo wydania europejskiego poświadczenia spadkowego. [przykład 9]

Art. 22. [Czynności zwykłego zarządu, czynności przekraczające zwykły zarząd]

1. Zarządca sukcesyjny dokonuje czynności zwykłego zarządu w sprawach wynikających z prowadzenia przedsiębiorstwa w spadku.

2. Zarządca sukcesyjny dokonuje czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu za zgodą wszystkich właścicieli przedsiębiorstwa w spadku, a w przypadku braku takiej zgody – za zezwoleniem sądu.

3. Jeżeli do ważności czynności przekraczającej zakres zwykłego zarządu wymagana jest forma szczególna, oświadczenie obejmujące zgodę, o której mowa w ust. 2, składa się w tej samej formie.

komentarz

• Zakres czynności zwykłego zarządu. Zgodnie z przyjętymi w ustawie rozwiązaniami zarządca sukcesyjny dokonuje czynności zwykłego zarządu w sprawach wynikających z prowadzenia przedsiębiorstwa w spadku. Przepis ten ma charakter bezwzględnie obowiązujący. Ukształtowanego ustawowo zakresu uprawień zarządcy sukcesyjnego nie mogą zmienić ani spadkobiercy zmarłego przedsiębiorcy, ani sam zarządca.

Problem może być jednak w tym, że w ustawie nie wyjaśniono, co należy rozumieć pod pojęciem czynności zwykłego zarządu i czynności przekraczających zwykły zarząd. Tego rodzaju rozwiązanie może stać się przyczyną wielu problemów praktycznych, związanych z przesądzeniem w konkretnych przypadkach, czy dana czynność podejmowana jest jeszcze w ramach zwykłego zarządu czy też nie. Dla bezpieczeństwa w sytuacjach, gdy jednoznaczne przypisanie danej czynności do jednej z tych grup będzie znacznie utrudnione, rekomendować należałoby uzyskanie odpowiedniej zgody do jej powzięcia. Tego rodzaju postępowanie może jednak znacznie przedłużyć faktyczne wykonanie tej czynności zwłaszcza wtedy, gdy zarządca będzie musiał skorzystać z uzyskania takiego zezwolenia za pośrednictwem sądu.

Przy dokonywaniu oceny, czy dana czynność mieści się w granicach zwykłego zarządu czy też nie, pomocne mogą okazać się rozważania na temat zwykłego zarządu prowadzone na podstawie przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Sąd Najwyższy, w wyroku z 30 czerwca 2014 r. (sygn. akt IV CK 513/03) wskazał, że dla rozstrzygnięcia, czy dana czynność mieści się w zakresie zwykłego zarządu czy też nie, celowe jest „porównanie wywołanych nią skutków z rozmiarem, charakterem i składnikami majątku wspólnego, a więc, innymi słowy, ocena relacji zachodzącej między takimi elementami jak wysokość zobowiązania powstałego w następstwie dokonania czynności i wartość majątku wspólnego małżonków”. Z kolei w wyroku z 19 listopada 2003 r. (sygn. akt V CK 450/02) Sąd Najwyższy zauważył, że „zaciągnięcie zobowiązania może być kwalifikowane jako czynność przekraczająca zakres zwykłego zarządu wtedy, gdy jest ono niewspółmiernie wysokie w stosunku do wartości majątku wspólnego, a przy tym może w istotnym stopniu podważyć sytuację ekonomiczną (…)”. Jak wynika z powyższego, przy ocenie, czy dana czynność zarządcy sukcesyjnego mieści się w granicach zarządu zwykłego, trzeba będzie rozważyć jej rozmiar oraz skutek dla prowadzonej działalności gospodarczej. Wydaje się, że co do zasady do czynności zwykłego zarządu zaliczać się będą przede wszystkim czynności prawne i faktyczne związane z bieżącą eksploatacją rzeczy wchodzących w skład przedsiębiorstwa (np. maszyn), korzystaniem i pobieraniem pożytków ze składników przedsiębiorstwa, utrzymaniem rzeczy wchodzących w skład przedsiębiorstwa w dotychczasowym stanie czy też zatrudnianiem pracowników. [przykład 10]

• Obowiązek uzyskania zgody właścicieli. Zarządcy sukcesyjnemu przysługuje również możliwość dokonywania czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu, jednak została ona uzależniona od wyrażenia stosownej zgody przez wszystkich właścicieli przedsiębiorstwa w spadku. Przez wszystkich właścicieli przedsiębiorstwa w spadku rozumieć należy wszystkich następców prawnych zmarłego przedsiębiorcy, a nadto jego małżonka, o ile przysługuje mu udział w przedsiębiorstwie w spadku. Jeżeli zgoda taka nie zostanie udzielona przez wszystkich właścicieli, to zarządca może dokonać takiej czynności po uzyskaniu zezwolenia sądu. Warto zauważyć, że ustawa nie wyszczególnia konkretnych sytuacji, w których zarządca może wystąpić do sądu o udzielenie tego rodzaju zezwolenia. Oznacza to, że niezależnie od przyczyny nieuzyskania zgody od wszystkich właścicieli zarządca sukcesyjny będzie mógł zwrócić się do sądu o udzielenie mu zezwolenia na wykonanie danej czynności. [przykład 11]
• Forma oświadczenia właścicieli. Jeżeli czynność przekraczająca zwykły zarząd, która ma zostać wykonana przez zarządcę sukcesyjnego, wymaga do swojej ważności formy szczególnej, to oświadczenie składane przez wszystkich właścicieli przedsiębiorstwa w spadku musi zostać złożone w tej samej formie. Jeżeli forma ta nie zostanie dochowana, to zarządcy nie będzie przysługiwało formalne uprawnienie do dokonania takiej czynności. Wymóg ten odnosi się do oświadczenia składanego przez właścicieli przedsiębiorstwa w spadku, nie znajduje natomiast zastosowania do zezwolenia udzielanego przez sąd.

przykład 7

Zarządca sukcesyjny wystąpi w procesie za zmarłego

Przedsiębiorstwo Handlowo-Usługowe Karol Nerkowski współpracowało z pewnym kontrahentem, który nie uregulował rachunków za część wykonanych usług. Karol Nerkowski, dochodząc zapłaty za nieuregulowane faktury, wytoczył mu proces. W trakcie procesu zmarł. Po śmieci zarządca sukcesyjny przedsiębiorstwa będzie występował jako strona w toczącym się procesie. Będzie mógł przy tym dokonywać wszelkich czynności procesowych sam lub przez ustanowionego pełnomocnika.

przykład 8

Do kogo kierować wezwania do zapłaty

Michał Niezwykły, który zawarł umowę z Janem Norweskim, prowadzącym działalność gospodarczą pod firmą „Jan Norweski usługi stolarskie”, w ramach której zobowiązał się do dostarczania mu regularnych dostaw drewna. Po tym jak Jan Norweski zmarł, ustanowiony dla jego przedsiębiorstwa zarządca sukcesyjny przystąpił do kontynuowania umowy. Przez pewien czas zarządca sukcesyjny nie regulował należności z tytułu kolejnych dostaw.

Michał Niezwykły winien skierować wezwanie do zapłaty na adres zarządcy sukcesyjnego. Wezwania do zapłaty skierowane do spadkobierców Jana Norweskiego nie odniosą skutku. Zgodnie bowiem z art. 3 u.z.s.p.o.f. wszelkich oświadczeń w sprawach wynikających z wykonywanej przez przedsiębiorcę działalności gospodarczej lub prowadzenia przedsiębiorstwa w spadku dokonuje się wobec zarządcy sukcesyjnego.

przykład 9

Obowiązek poinformowania o spadkobiercach

Zarządca sukcesyjny przedsiębiorstwa „Anna Zagrodzka w spadku” zamierza zawrzeć umowę sprzedaży z Grzegorzem Szybkim. W jej ramach wydzierżawione zostaną należące do przedsiębiorstwa maszyny produkcyjne. Spadkobiercy Anny Zagrodzkiej udali się do notariusza w celu sporządzenia aktu poświadczenia dziedziczenia, który następnie został odpowiednio zarejestrowany. Grzegorz Szybki chciałby się dowiedzieć, kto obecnie jest właścicielem przedsiębiorstwa, z którym zamierza rozpocząć współpracę gospodarczą. Zarządca sukcesyjny, na żądanie Grzegorza Szybkiego, jest obowiązany udzielić mu informacji co do tego, kto obecnie jest właścicielem tego przedsiębiorstwa, a więc podać dane spadkobierców Anny Zagrodzkiej.

przykład 10

Remont w ramach zwykłego zarządu

Jeżeli zarządca sukcesyjny przedsiębiorstwa „Krótkoterminowy najem mieszkań Poznań Katarzyna Janusz”, wynajmujący jednocześnie 13 mieszkań znajdujących się w ścisłym centrum miasta, będzie planował wykonanie w jednym z lokali remontu za łącznie 20 tys. zł, to powinien w pierwszej kolejności ustalić, czy do podejmowania czynności w tym zakresie powinien uzyskać odrębne zezwolenie.

Wypracowywany w ramach tego przedsiębiorca zysk wynosi miesięcznie ponad 40 tys. zł. Co za tym idzie, czynności związane z planowanym remontem mieszczą się w zakresie zwykłego zarządu przedsiębiorstwem w spadku, a zarządca sukcesyjny do ich podjęcia czynności nie będzie potrzebował odrębnej zgody.

przykład 11

Zakup lokalu może przekraczać uprawnienia

Zarządca sukcesyjny przedsiębiorstwa „Usługi kosmetyczne Ewa Zięba” planuje zakup lokalu na prowadzenie w nim salonu kosmetycznego. W ramach prowadzonej działalności gospodarczej w trakcie miesiąca wypracowywany jest zysk ok. 8000 zł. W takiej sytuacji zarządca sukcesyjny przed realizacją planowanego przedsięwzięcia będzie obowiązany otrzymać zgodę na zawarcie umowy dotyczącej zakupu lokalu, czynność ta będzie bowiem przekraczać zwykły zarząd. ©℗

Art. 23. [Ograniczenie zarządu majątkiem osoby niemającej pełnej zdolności do czynności prawnych]

Sąd opiekuńczy ogranicza zarząd sukcesyjny majątkiem osoby, która nie ma zdolności do czynności prawnych albo której zdolność do czynności prawnych jest ograniczona, jeżeli jest to niezbędne dla zapewnienia prawidłowego sprawowania zarządu majątkiem tej osoby. Sąd opiekuńczy określa, jakie czynności w zakresie zarządu majątkiem osoby, która nie ma zdolności do czynności prawnych albo której zdolność do czynności prawnych jest ograniczona, nie mogą być przez zarządcę sukcesyjnego dokonywane bez zezwolenia sądu albo poddaje zarządcę sukcesyjnego innym ograniczeniom, jakim podlega opiekun.

komentarz

• Możliwość ograniczenia zarządu sukcesyjnego. Ustawa przewiduje odrębne rozwiązanie dotyczące sprawowania zarządu nad majątkiem osoby, która nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych. Dotyczy to zatem zarówno osób, które nie mają zdolności do czynności prawnych, jak i tych, których zdolność do czynności prawnych jest ograniczona. W praktyce będzie to jednak najczęściej dotyczyło głównie osób, które nie ukończyły jeszcze 18. roku życia. Jeżeli jest to niezbędne dla zapewnienia prawidłowego sprawowania zarządu majątkiem osoby nieposiadającej pełnej zdolności do czynności prawnych, to sąd opiekuńczy ogranicza zarząd sukcesyjny jej majątkiem. Sąd opiekuńczy określa wówczas, jakie czynności w zakresie zarządu majątkiem takiej osoby nie mogą być przez zarządcę sukcesyjnego dokonywane bez zezwolenia sądu albo poddaje zarządcę sukcesyjnego innym ograniczeniom, jakim podlega opiekun.

Jak wskazano w uzasadnieniu ustawy, przyznaje ona sądowi opiekuńczemu „możliwość zastosowania wobec zarządcy sukcesyjnego takich środków, jakie sąd ten mógłby stosować w ramach ograniczenia władzy rodzicielskiej w zakresie zarządu majątkiem dziecka, z zastrzeżeniem, że nie jest możliwe całkowite pozbawienie zarządcy sukcesyjnego prawa zarządu majątkiem osoby niemającej pełnej zdolności do czynności prawnych przez ustanowienie kuratora”.

Uprawnienia sądu opiekuńczego przy ochronie interesów majątkowych osoby niemającej pełnej zdolności do czynności prawnych są bardzo szerokie. Sąd opiekuńczy może w takiej sytuacji za pomocą różnych mechanizmów zapewnić kontrolę nad wykonywaniem zarządu sukcesyjnego, w tym w szczególności może określić szczegółowo, jakie czynności z zakresu zwykłego zarządu wymagają zgody sądu opiekuńczego, czy też zobowiązać zarządcę sukcesyjnego do składania szczegółowych sprawozdań z wykonywania określonych czynności. Należy przy tym zaznaczyć, że sąd opiekuńczy, opierając się w tym zakresie w pewnym stopniu na przepisach ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 682 ze zm.), powinien w wydawanych w tym przedmiocie rozstrzygnięciach uwzględniać przede wszystkim specyfikę czynności zarządzania przedsiębiorstwem oraz specyfikę celów zarządu sukcesyjnego. A mianowicie m.in. to, że do celów zarządu sukcesyjnego należy przede wszystkim zapewnienie ciągłości funkcjonowania przedsiębiorstwa oraz ochrona interesów ekonomicznych spadkobierców zmarłego przedsiębiorcy.

• Sytuacje, kiedy ograniczenie znajdzie zastosowanie. Zgodnie z treścią komentowanego przepisu sąd opiekuńczy ogranicza zarząd sukcesyjny majątkiem osoby nieposiadającej pełnej zdolności do czynności prawnych, jeżeli jest to niezbędne dla zapewnienia prawidłowego sprawowania zarządu. W uzasadnieniu do ustawy sytuacja, która uprawnia sąd opiekuńczy do podjęcia tego rodzaju kroków, wytłumaczona została w sposób następujący: „w świetle tej przesłanki nie jest wystarczające występowanie jedynie potencjalnej możliwości naruszenia interesów majątkowych tej osoby. Powinny pojawić się takie okoliczności, które świadczą o wykonywaniu zarządu w sposób nieprawidłowy albo o poważnym i realnym ryzyku zaistnienia takiej sytuacji. Ingerencję sądu opiekuńczego powinny uzasadniać jedynie przypadki, w których zagrożenie dotyczy istotnych interesów dziecka i jest poważne. Sąd opiekuńczy powinien ponadto stosować środki adekwatne do sytuacji i ryzyka dla interesów majątkowych osoby niemającej pełnej zdolności do czynności prawnych”. Oznacza to, że nakładanie na zarządcę sukcesyjnego dodatkowych obostrzeń w sprawowaniu zarządu sukcesyjnego przez sąd opiekuńczy nie stanowi zasady w sytuacjach, gdy zarząd ten dotyczy majątku osoby nieposiadającej pełnej zdolności do czynności prawnych. Wydawanie przez sąd opiekuńczy decyzji w tym zakresie stanowi jedynie dodatkowy mechanizm gwarantujący prawidłowe sprawowanie zarządu sukcesyjnego przedsiębiorstwem w spadku. Powinno do tego dojść dopiero wówczas, gdy dostrzeżone zostanie ryzyko podejmowania przez zarządcę sukcesyjnego czynności niegospodarnych, zmierzających do naruszenia istotnych interesów związanych z prowadzeniem przedsiębiorstwa w spadku.

Art. 24. [Ograniczenie zarządu spadkiem sprawowanego przez kuratora spadku albo wykonawcę testamentu]

Jeżeli został ustanowiony zarząd sukcesyjny, zarząd spadkiem sprawowany przez kuratora spadku albo wykonawcę testamentu nie obejmuje przedsiębiorstwa w spadku.

komentarz

• Kurator spadku vs zarządca sukcesyjny. Komentowany przepis rozgranicza zakres uprawnień i obowiązków kuratora spadku i wykonawcy testamentu od tych przyznanych zarządcy sukcesyjnemu. Znajdzie on zastosowanie w przypadkach, gdy ustanowiony zostanie kurator spadku albo wykonawca testamentu, a niezależnie od tego zostanie powołany także zarządca sukcesyjny.
• Rozdzielenie kompetencji. Przyjęte w ustawie rozwiązanie wyraźnie rozgranicza kompetencje zarządcy sukcesyjnego od uprawnień pozostałych osób zajmujących się wykonaniem testamentu.

Zarządca sukcesyjny zyskuje wyłączną kompetencję do prowadzenia czynności związanych z prowadzeniem przedsiębiorstwa w spadku. Z kolei wykonawca testamentu sprawować będzie zarząd nad pozostałym spadkiem w takim zakresie, w jakim został do tego powołany przez spadkodawcę. Analogicznie ‒ w razie gdy w skład spadku wchodzi przedsiębiorstwo i został ustanowiony zarząd sukcesyjny tym przedsiębiorstwem ‒ kurator sądowy nie sprawuje nad nim zarządu, a wszelkie uprawnienia w tym zakresie przysługują zarządcy sukcesyjnemu. [przykład 12]

Art. 25. [Wymogi formalne zbycia przedsiębiorstwa w spadku]

W okresie zarządu sukcesyjnego zbycie przedsiębiorstwa w spadku albo udziału w przedsiębiorstwie w spadku wymaga zachowania formy aktu notarialnego.

komentarz

• Zbycie przedsiębiorstwa w spadku. Ustawa określa również formę zbycia przedsiębiorstwa w spadku albo udziału w nim. Zbycie zarówno całego przedsiębiorstwa w spadku, jak i udziału w nim wymaga zachowania formy aktu notarialnego. To rozwiązanie szczególne w stosunku do przepisów kodeksu cywilnego. Przypomnijmy, że co do zasady, zgodnie z dyspozycją art. 751 k.c., zbycie lub wydzierżawienie przedsiębiorstwa albo ustanowienie na nim użytkowania powinno być dokonane w formie pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi. Jeżeli natomiast w skład przedsiębiorstwa wchodzi nieruchomość, to co najmniej umowa sprzedaży nieruchomości powinna zostać sporządzona w formie aktu notarialnego. Natomiast ustawa o zarządzie sukcesyjnym wprowadza wymóg zachowania formy aktu notarialnego niezależnie od tego, czy w skład przedsiębiorstwa w spadku wchodzi nieruchomość, czy też nie.

Z tego uregulowania wynika, że spadkobiercy, także po ustanowieniu zarządu sukcesyjnego nad przedsiębiorstwem w spadku, zachowują możliwość dysponowania nim zgodnie z ogólnymi przepisami prawa spadkowego. Do chwili działu spadku można zatem zbyć przedsiębiorstwo w spadku, o ile wyrazili na to zgodę wszyscy właściciele. Po dziale spadku, jeżeli poszczególnym spadkobiercom przysługują konkretne udziały w przedsiębiorstwie, spadkobiercy ci mogą zbyć udział, którym dysponują. Wymaga podkreślenia, że ustawa przewiduje obostrzony rygor co do formy, w jakiej nastąpić może zbycie przedsiębiorstwa w spadku bądź udziału w nim.

Rozdział 5

Stosunki między właścicielami przedsiębiorstwa w spadku a zarządcą sukcesyjnym

Art. 26. [Wynagrodzenie zarządcy]

Do wynagrodzenia zarządcy sukcesyjnego stosuje się odpowiednio przepisy ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny o zleceniu.

komentarz

• Regulacje dotyczące wynagrodzenia. W zakresie wynagrodzenia zarządcy sukcesyjnego posłużono się w ustawie odesłaniem do przepisów kodeksu cywilnego o zleceniu. Zgodnie z art. 735 par. 1 k.c., jeżeli ani z umowy, ani z okoliczności nie wynika, że przyjmujący zlecenie zobowiązał się wykonać je bez wynagrodzenia, za wykonanie zlecenia należy się wynagrodzenie. Z kolei art. 735 par. 2 k.c. stanowi, że jeżeli nie ma obowiązującej taryfy, a nie umówiono się na wysokość wynagrodzenia, należy się wynagrodzenie odpowiadające wykonanej pracy. W odniesieniu do zlecenia jako zasadę przyjęto więc jego odpłatność. Podobna zasada obowiązuje w przypadku wykonywania funkcji zarządcy sukcesyjnego, aczkolwiek również w tym przypadku nie jest wykluczone ustalenie, że zarząd sukcesyjny sprawowany będzie przez zarządcę nieodpłatnie. Komentowany przepis zamieszczony został w rozdziale zatytułowanym „Stosunki między właścicielami przedsiębiorstwa w spadku a zarządcą sukcesyjnym”, co sugeruje, że zarządca nie będzie pozostawał w relacji z przedsiębiorstwem, lecz z jego właścicielami. Choć ustawa nie stanowi o tym wyraźnie, należy przyjąć, że umowa z zarządcą sukcesyjnym będzie zawierana przez osobę albo osoby, które powołały zarządcę sukcesyjnego. W umowie takiej mogą być zawarte stosowne zapisy określające wysokość wynagrodzenia, a także inne dodatkowe zobowiązania. Ustawa tych kwestii jednak nie precyzuje, co oznacza, że osoby zainteresowane dysponują w tym zakresie swobodą kształtowania więzi umownych.

Kwestia wynagrodzenia zarządcy sukcesyjnego może być również przedmiotem ustaleń poczynionych przez samego przedsiębiorcę w sytuacji, gdyby dokonywał on samodzielnie powołania zarządcy sukcesyjnego (art. 9 u.z.s.p.o.f.).

• Gdy brak zapisu o wynagrodzeniu. Należy zauważyć, że zgodnie z regulacją kodeksową, do której odsyła komentowany artykuł, możliwe jest, że nieodpłatność sprawowania funkcji zarządcy sukcesyjnego wynikać będzie z „okoliczności”. Pozostaje pytanie: czy rzeczywiście sytuację, w której nie doszłoby do wyraźnego sprecyzowania kwestii wynagrodzenia zarządcy sukcesyjnego w odrębnej umowie czy też np. w oświadczeniach o jego powołaniu, można byłoby interpretować jako istnienie zobowiązania do nieodpłatnego pełnienia funkcji zarządcy? W świetle art. 735 par. 1 k.c., jeżeli umowa-zlecenie nie zawiera postanowień dotyczących wynagrodzenia, nie oznacza to jego nieodpłatności. W takim przypadku, o ile okoliczności zawarcia umowy nie wskazują na inną wolę zleceniobiorcy, zlecenie jest odpłatne, a zleceniobiorcy należy się wynagrodzenie w wysokości ustalonej na podstawie art. 735 par. 2 k.c. W doktrynie wskazuje się, że okolicznościami, które mogą świadczyć o tym, że przyjmujący zlecenie zgodził się wykonać je nieodpłatnie, są zwyczaje panujące w danym środowisku, a także bliskie relacje między dającym i przyjmującym zlecenie, np. rodzinne, towarzyskie, połączone z niewielkim nakładem pracy niezbędnym do wykonania zlecenia. Natomiast zawodowe trudnienie się załatwianiem zleceń wyklucza przyjęcie, że okoliczności przemawiają za nieodpłatnością zlecenia. W przypadku więc, gdy zarządcą sukcesyjnym będzie spadkobierca (np. małżonek spadkodawcy), nie można wykluczyć, że osoba taka mogła się podjąć wykonywania funkcji zarządcy sukcesyjnego, rezygnując przy tym z wynagrodzenia. Aby uniknąć więc wątpliwości, a nawet ewentualnych konfliktów, racjonalne jest, aby wynagrodzenie zarządcy sukcesyjnego uregulowane było w odrębnej umowie. Po pierwsze, aby precyzyjnie określić zasady wynagradzania, a po drugie, aby uniknąć wątpliwości, czy strony w ogóle przewidziały odpłatność pełnienia funkcji przez zarządcę sukcesyjnego. Dotyczy to sytuacji, gdy zarządca sukcesyjny będzie zarówno jednym ze spadkobierców, jak i osobą spoza ich grona.
• Możliwe problemy. Należy zauważyć, że takie bardzo ogólne uregulowanie w ustawie kwestii związanych z wynagrodzeniem zarządcy sukcesyjnego, tylko poprzez odesłanie do przepisów kodeksu cywilnego, może budzić w praktyce wątpliwości. Odesłanie do przepisów o zleceniu oznacza, że do wynagrodzenia zarządcy sukcesyjnego odpowiednie zastosowanie znaleźć może również art. 744 k.c. Przepis ten wprowadza zasadę, zgodnie z którą przyjmującemu zlecenie należy się wynagrodzenie z dołu, a więc po wykonaniu zlecenia. Jeśli więc strony nie uregulują tej kwestii inaczej, to zarządca sukcesyjny będzie mógł oczekiwać wynagrodzenia dopiero po zrealizowaniu zadania. Jednak z uwagi na charakter obowiązków zarządcy sukcesyjnego, obejmujących przecież prowadzenie przedsiębiorstwa, wydaje się, że zarządca sukcesyjny powinien mieć prawo do wynagrodzenia comiesięcznego. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, w której mamy do czynienia z zarządem trwającym przez dłuższy czas. [przykład 13]

przykład 12

Samochód firmowy pozostanie w dyspozycji zarządcy

Po śmierci Beaty Majewskiej został ustanowiony wykonawca jej testamentu, a ponadto, dla prowadzonego przez nią przedsiębiorstwa „Beata Majewska usługi dla firm”, zarządca sukcesyjny. Beata Majewska w ramach prowadzonej działalności gospodarczej zakupiła samochód transportowy marki Renault. Wykonawca testamentu nie będzie podejmował czynności zarządczych dotyczących tego samochodu, zarząd nim sprawować będzie bowiem zarządca sukcesyjny.

przykład 13

Wynagrodzenie najlepiej jest określić w umowie

Jan W. pełni funkcję zarządcy sukcesyjnego na mocy umowy-zlecenia, zawartej pomiędzy nim a dwójką pełnoletnich dzieci zmarłego przedsiębiorcy Henryka J., będącymi jego jedynymi spadkobiercami oraz osobami uprawnionymi do powołania zarządcy sukcesyjnego. Strony określiły w umowie, że za sprawowanie zarządu sukcesyjnego będzie przysługiwało mu wynagrodzenie. Strony nie określiły jednak zasad jego wypłaty ani wysokości. W tym wypadku, zgodnie z art. 744 k.c., przyjmując zasadę zapłaty za wykonanie zlecenia z dołu, zarządca sukcesyjny będzie mógł żądać jego wypłaty dopiero po zakończeniu wykonywania swoich obowiązków w ramach zarządu sukcesyjnego. Ponadto sporna może okazać się wysokość wynagrodzenia – do jego ustalenia zastosować należy wówczas art. 735 par. 2 k.c., zgodnie z którym: „jeżeli nie ma obowiązującej taryfy, a nie umówiono się o wysokość wynagrodzenia, należy się wynagrodzenie odpowiadające wykonanej pracy”. Strony mogą jednak tę kwestię uregulować w umowie inaczej, np. poprzez dodanie postanowienia o treści: „Strony postanawiają, że zarządcy sukcesyjnemu będzie przysługiwało miesięczne wynagrodzenie w wysokości 2000 zł brutto, płatne do dziesiątego dnia każdego miesiąca na niżej podany nr konta…” lub „Strony postanawiają, że zarządcy sukcesyjnemu będzie przysługiwało ryczałtowe wynagrodzenie za sprawowanie zarządu sukcesyjnego w wysokości 4000 zł brutto, płatne z góry (tj. przed wykonaniem przez zarządcę zlecenia), do dnia…” ©℗

• Opłacanie składek z tytułu ubezpieczenia społecznego. W związku z brakiem wprowadzenia odmiennej regulacji w zakresie obowiązku opłacania składek z tytułu ubezpieczenia społecznego do umów z zarządcą sukcesyjnym będziemy stosować ogólne przepisy dotyczące obowiązku opłacania składek z tego tytułu w stosunku do osób, z którymi zawarte są umowy-zlecenia czy inne umowy cywilnoprawne. Zakres tego obowiązku będzie różny w zależności od tego, czy dla zarządcy sukcesyjnego składki na ubezpieczenie społeczne będą opłacane jeszcze z innych tytułów, czy też nie (np. nie jest on nigdzie zatrudniony i nie prowadzi działalności gospodarczej albo jest on zatrudniony przez inny podmiot na podstawie umowy o pracę i jednocześnie pełni on funkcję zarządcy sukcesyjnego na rzecz innych podmiotów niż pracodawca na podstawie umowy-zlecenia), co będzie istotne przy ustalaniu wysokości wynagrodzenia dla zarządcy sukcesyjnego. [przykłady 14 i 15]

Art. 27. [Podział zysku]

1. Właściciele przedsiębiorstwa w spadku mają prawo do udziału w zyskach i uczestniczą w stratach wynikających z prowadzenia przedsiębiorstwa w spadku, w takim stosunku, w jakim przysługuje im udział w przedsiębiorstwie w spadku.

2. Właściciele przedsiębiorstwa w spadku mogą żądać podziału i wypłaty zysku pomniejszonego o należności publicznoprawne i niepokryte straty z upływem roku od dnia ustanowienia zarządu sukcesyjnego i z końcem każdego kolejnego roku za rok poprzedni.

3. Zysk jest wypłacany w odpowiednich częściach właścicielom przedsiębiorstwa w spadku przez zarządcę sukcesyjnego.

4. Na żądanie właścicieli przedsiębiorstwa w spadku zarządca sukcesyjny wypłaca im zaliczki na poczet przewidywanego zysku, chyba że byłoby to sprzeczne z zasadami prawidłowej gospodarki. Zaliczki mogą być wypłacane wyłącznie ze środków pieniężnych.

5. Zarządca sukcesyjny dokonuje rozliczenia wypłaconych zaliczek w terminach wypłaty zysku, określonych w ust. 2.

komentarz

• Udział w zyskach i uczestnictwo w stratach. Komentowany przepis reguluje kwestie związane z uprawnieniami właścicieli przedsiębiorstwa w spadku związanymi z prowadzeniem przedsiębiorstwa. W pierwszej kolejności mowa jest tu o prawie do udziału w zysku z prowadzenia przedsiębiorstwa. Należy zwrócić uwagę, że zgodnie z brzmieniem przepisu prawo do udziału w zyskach mają wyłącznie właściciele przedsiębiorstwa w spadku. Chodzi więc o osoby wskazane w art. 3 u.z.s.p.o.f. (patrz komentarz do tego przepisu). Właściciele przedsiębiorstwa w spadku mają prawo do udziału w zyskach i uczestniczą w stratach wynikających z prowadzenia przedsiębiorstwa w spadku, w takim stosunku, w jakim przysługuje im udział w tym przedsiębiorstwie. Realizacja tego uprawnienia będzie więc możliwa po stwierdzeniu kręgu spadkobierców (w drodze prawomocnego postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku, europejskiego poświadczenia spadkowego bądź zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia).
• Żądanie wypłaty zysku. Zgodnie ust. 2 komentowanego artykułu następcy prawni przedsiębiorcy i małżonek przedsiębiorcy mogą żądać podziału i wypłaty zysku pomniejszonego o należności publicznoprawne i niepokryte straty dopiero po upływie roku od dnia ustanowienia zarządu sukcesyjnego i z końcem każdego kolejnego roku za rok poprzedni. Jest to regulacja ukształtowana w sposób podobny do rozwiązania przyjętego w przypadku spółki cywilnej (zgodnie z art. 868 par. 2 k.c., gdy spółka cywilna została zawarta na czas dłuższy niż rok, wspólnicy mogą żądać podziału i wypłaty zysków z końcem każdego roku obrachunkowego). W tym zakresie właściciele przedsiębiorstwa w spadku mają prawo do udziału w zysku wynikającego z prowadzenia przedsiębiorstwa w takim stosunku, w jakim przysługuje im udział w przedsiębiorstwie w spadku.

Wypłacie podlega zysk pomniejszony o należności publicznoprawne (np. zaliczkę na podatek dochodowy) i niepokryte straty. Zysk – w odpowiednich częściach – wypłaca zarządca sukcesyjny. Ustawa nie określa jednak żadnej procedury żądania i wypłaty zysku, co może rodzić problemy praktyczne. Powstaje bowiem pytanie, w jaki sposób właściciele przedsiębiorstwa w spadku mogliby się skutecznie domagać wypłaty zysku. Trudno przy tym przyjąć, że możliwe byłoby w tym celu pozwanie przedsiębiorstwa w spadku przez spadkobierców o wypłatę zysku. Z kolei, jak wskazano w doktrynie, odpowiedzialność w tym zakresie zarządcy sukcesyjnego raczej uznać należy za wątpliwą (choć również w tym kontekście należy mieć na uwadze brzmienie art. 33 ust. 2 u.z.s.p.o.f. – patrz komentarz do tego przepisu). Godnym rekomendowania rozwiązaniem jest więc uregulowanie tego zagadnienia w umowie z zarządcą sukcesyjnym.

• Wypłata zaliczek. Z komentowanego przepisu wynika również, że zarządca sukcesyjny uprawniony jest do wypłacania właścicielom przedsiębiorstwa w spadku zaliczek na poczet przewidywanego zysku, z zastrzeżeniem, iż nie będzie to sprzeczne z zasadami prawidłowej gospodarki. Rozwiązanie to ma na celu zabezpieczenie majątku przedsiębiorstwa przed nadmiernym uszczupleniem. Powstaje więc pytanie, czy wypłata zaliczek jest możliwa tylko wtedy, gdy przedsiębiorstwo faktycznie przynosi zyski. Trzeba tu wskazać, że jedynym ustawowym ograniczeniem wypłaty zaliczki są zasady prawidłowej gospodarki, a zarządca sukcesyjny podejmując decyzję o wypłacie zaliczki, powinien się kierować właśnie tym, aby wypłata zaliczki nie była sprzeczna z powyższymi zasadami. O ile zatem wypłata zaliczki nie wpłynie lub nie zaburzy w sposób istotny płynności finansowej przedsiębiorstwa w spadku, a nadal zasadne jest przewidywanie, że przedsiębiorstwo przyniesie zysk, to należałoby przyjąć, że zaliczka może być wypłacana. Ponadto zaliczki mogą być wypłacane właścicielom przedsiębiorstwa w spadku wyłącznie ze środków pieniężnych. [przykład 16] [wzór 1]
• Decyzja o wypłacie. Decyzję o wypłacie zaliczki oraz o przeznaczeniu zysku (pokryciu straty) powinni podjąć wszyscy współwłaściciele. Ustawa posługuje się bowiem sformułowaniem „na żądanie właścicieli przedsiębiorstwa w spadku”, a nie „na żądanie właściciela” czy też „każdego właściciela”, co sugeruje, że żądanie powinno być zgłoszone przez wszystkich właścicieli przedsiębiorstwa w spadku.

przykład 14

Składki konieczne, gdy zarządca nie pracuje

Jan W. nie jest nigdzie zatrudniony, nie prowadzi działalności gospodarczej ani na jego rzecz nie są opłacane składki z innych tytułów, w takim wypadku osoba/-y , które zawarły z nim umowę-zlecenie w ramach wykonywania przez niego funkcji zarządcy sukcesyjnego, będą zobowiązane jako zleceniodawca do opłacania na jego rzecz składek na ubezpieczenie emerytalne, rentowe oraz wypadkowe, a także do opłacania na jego rzecz składki zdrowotnej. Jan W. może także wskazać, że chce opłacać dobrowolną składkę na ubezpieczenie chorobowe.

przykład 15

Za zatrudnionego w innej firmie będą co najmniej składki zdrowotne

Jan W. jest zatrudniony na podstawie umowy o pracę w spółce X. Jednocześnie pełni funkcję zarządcy sukcesyjnego na podstawie umowy-zlecenia. Obowiązek zapłaty przez zleceniodawców składek na ubezpieczenie społeczne będzie zależał od tego, czy z tytułu umowy o pracę Jan W. osiąga minimalne wynagrodzenie. Jeżeli tak, zleceniodawcy muszą zgłosić go tylko do ubezpieczenia zdrowotnego i opłacać za niego wyłącznie składkę na ubezpieczenie zdrowotne.

przykład 16

Wypłacona zaliczka pomniejszy wypłatę zysku

Janinie W., jako małżonce zmarłego przedsiębiorcy, przysługuje 80/100 udziału w przedsiębiorstwie w spadku. W roku poprzedzającym wypłatę przedsiębiorstwo to wypracowało 100 tys. zł zysku, w związku z czym Janina W. uprawniona będzie do domagania się wypłaty 80 tys. zł. W okresie rozliczeniowym zarządca sukcesyjny wypłacił jednak Janinie W. 15 tys. zł jako zaliczkę na poczet przewidywanego zysku. Wobec tego ostatecznie Janina W. będzie mogła otrzymać za poprzedni rok kwotę 65 tys. zł tytułem wypracowanego przez przedsiębiorstwo zysku. ©℗

wzór 1

Wrocław, 31 grudnia 2019 r.

Janina Wrona,

ul. Słoneczna 2

00-000 Warszawa

Jan Kowalski, zarządca sukcesyjny przedsiębiorstwa Henryk Wrona w spadku

ul. Słoneczna 1

00-000 Warszawa

WEZWANIE DO ZAPŁATY

Ja, niżej podpisana Janina Wrona, jako małżonka zmarłego przedsiębiorcy Henryka Wrony, której przysługuje udział w przedsiębiorstwie w spadku, niniejszym wzywam pana Jana Kowalskiego, pełniącego funkcję zarządcy sukcesyjnego przedsiębiorstwa prowadzonego przez ww. zmarłego, do wypłaty kwoty w wysokości 65 000 złotych (słownie: sześćdziesiąt pięć tysięcy złotych) w terminie 14 dni od otrzymania niniejszego wezwania, na podany poniżej rachunek bankowy:

00 0000 0000 0000 0000 0000 0000

Niniejsze wezwanie jest uzasadnione z uwagi na przypadającą na moją rzecz, tytułem udziału w zysku, kwotę w wysokości 80 000 złotych (słownie: osiemdziesiąt tysięcy złotych). Do dnia dzisiejszego wypłacono mi kwotę 15 000 złotych (słownie: piętnastu tysięcy złotych) tytułem zaliczki na poczet przewidywanego zysku osiągniętego przez przedsiębiorstwo w spadku w roku 2019. Z uwagi na to, że jako małżonkowi zmarłego przedsiębiorcy przysługuje mi udział w przedsiębiorstwie w spadku w wysokości 80/100, a w roku obrotowym 2019 ww. przedsiębiorstwo w spadku osiągnęło zysk w wysokości 100 000 złotych (słownie: sto tysięcy złotych), przysługujący mi udział w zysku wynosi 80 000 złotych (słownie: osiemdziesiąt tysięcy złotych). Żądana niniejszym wezwaniem kwota stanowi więc różnicę pomiędzy wypłaconą zaliczką a przysługującym mi udziałem w osiągniętym zysku w roku 2019.

Z tego względu wzywam do dobrowolnego uiszczenia ww. kwoty we wskazanym terminie.

Janina Wrona

[podpis]

Należałoby jeszcze rozważyć, co w sytuacji, jeśli po otrzymaniu żądania wypłaty zaliczki przez właścicieli zarządca sukcesyjny uznałby, że taka wypłata byłaby niezgodna z zasadami prawidłowej gospodarki. Mając na względzie brzmienie ust. 4 komentowanego przepisu zarządca powinien wtedy odmówić wypłaty, w przeciwnym razie narażałby się na obowiązek naprawienia szkody, jaka wynikłaby z tego tytułu dla przedsiębiorstwa w spadku (art. 471 k.c.).

Art. 28. [Mechanizmy kontroli zarządcy sukcesyjnego]

1. Niezwłocznie po ustanowieniu zarządu sukcesyjnego zarządca sukcesyjny sporządza i składa przed notariuszem wykaz inwentarza przedsiębiorstwa w spadku, obejmujący składniki przedsiębiorstwa w spadku, z podaniem ich wartości według stanu i cen z chwili śmierci przedsiębiorcy, a także długi spadkowe związane z działalnością gospodarczą zmarłego przedsiębiorcy i ich wysokość według stanu z chwili śmierci przedsiębiorcy. W pozostałym zakresie do wykazu inwentarza przedsiębiorstwa w spadku stosuje się odpowiednio przepisy o wykazie inwentarza spadku.

2. Niezwłocznie po wygaśnięciu zarządu sukcesyjnego osoba, która pełniła funkcję zarządcy sukcesyjnego w chwili wygaśnięcia zarządu sukcesyjnego, wydaje przedsiębiorstwo w spadku jego właścicielom, a jeżeli zarząd sukcesyjny wygasł przed uprawomocnieniem się postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, zarejestrowaniem aktu poświadczenia dziedziczenia albo wydaniem europejskiego poświadczenia spadkowego – osobie, która przyjęła spadek. W przypadku braku takiej osoby zarządca sukcesyjny składa wniosek o zabezpieczenie spadku.

3. Właściciel przedsiębiorstwa w spadku, któremu przysługuje udział w przedsiębiorstwie w spadku w chwili wygaśnięcia zarządu sukcesyjnego, w terminie miesiąca od dnia, w którym dowiedział się o wygaśnięciu zarządu sukcesyjnego, może zażądać od osoby, która pełniła funkcję zarządcy sukcesyjnego w chwili wygaśnięcia zarządu sukcesyjnego pisemnego sprawozdania z prowadzenia przedsiębiorstwa w spadku wraz ze wskazaniem stanu przedsiębiorstwa w spadku na chwilę wygaśnięcia zarządu sukcesyjnego.

komentarz

• Moment sporządzenia wykazu inwentarza przedsiębiorstwa w spadku. Zgodnie z zamierzeniem ustawodawcy wykaz inwentarza przedsiębiorstwa w spadku powinien zostać sporządzony niezwłocznie po ustanowieniu zarządu sukcesyjnego. W orzecznictwie Sądu Najwyższego termin „niezwłocznie” nie oznacza wbrew pozorom obowiązku działania natychmiastowego. Nakazuje on natomiast działanie bez zbędnej zwłoki, w najbliższym możliwym terminie. Należy przy tym zwrócić uwagę na konkretne okoliczności danego przypadku. Nie jest to termin, który sztywno da się określić w dniach czy tygodniach. Trzeba więc uwzględnić czas, jaki będzie potrzebny do zebrania zarządcy sukcesyjnemu informacji o stanie przedsiębiorstwa. W wielu sytuacjach może być to czynność czasochłonna, szczególnie jeżeli zmarły prowadził działalność gospodarczą w kilku miejscach, czy też gdy w ramach przedsiębiorstwa posiadał znaczny majątek, zlokalizowany w różnych miejscowościach. Wykaz inwentarza powinien obejmować także elementy majątkowe wchodzące w skład spółek cywilnych, w których zmarły przedsiębiorca był wspólnikiem i rozporządzał nimi na zasadach współwłasności.
• Zawartość wykazu inwentarza przedsiębiorstwa w spadku. Artykuł 28 ust. 1 określa elementy, które powinny zostać zawarte w wykazie inwentarza. Powinien się w nim znaleźć m.in. opis składników wchodzących do majątku przedsiębiorstwa, ze wskazaniem ich stanu i cen na chwilę śmierci przedsiębiorcy, a także opis długów związanych z działalnością przedsiębiorcy i ich wysokość, określaną na ten sam moment. Dodatkowo poszczególne składniki wykazu inwentarza określać będzie art. 10312 par. 2 k.c., precyzujący szczegóły wykazu inwentarza spadku. W tej sytuacji będziemy stosować je odpowiednio. Należy więc uznać, że wykaz inwentarza składany przed notariuszem w formie aktu notarialnego powinien zawierać w swojej treści: imię i nazwisko, numer PESEL, ostatnie miejsce zamieszkania zmarłego przedsiębiorcy, numer NIP (jeżeli taki został nadany), a także imię, nazwisko i adres osoby składającej wykaz, tj. zarządcy sukcesyjnego. Ponadto notariusz zobowiązany będzie pouczyć składającego (jak również zawrzeć na ten temat odpowiednią informację w treści aktu) o obowiązku uzupełnienia wykazu, w przypadku ujawnienia się nieujętych w nim składników majątku, przedmiotów zapisów windykacyjnych lub długów spadkowych już po sporządzeniu wykazu (art. 10311 par. 4 k.c.) – zob. przykładowy wzór protokołu notarialnego obejmującego wykaz inwentarza przedsiębiorstwa w spadku poniżej. [wzór 2]

wzór 2

Repertorium A nr ……./…….

AKT NOTARIALNY

Dnia 29 stycznia 2019 r. (dwudziestego dziewiątego stycznia dwutysięcznego dziewiętnastego roku) przed notariuszem Katarzyną Nowak, w Kancelarii Notarialnej przy ulicy Kwiatowej 4 w Opolu stawił się Jan Kowalski, zamieszkały w Opolu przy ul. Wrocławskiej 3/14, posiadający numer PESEL: 76051445331, legitymujący się dowodem osobistym o numerze XYZ456789.

Tożsamość stawającego notariusz ustaliła na podstawie okazanego dowodu osobistego, powołanego przy nazwisku.

PROTOKŃŁ OBEJMUJĄCY

WYKAZ INWENTARZA PRZEDSIĘBIORSTWA W SPADKU

§ 1. Stawający Jan Kowalski oświadcza, że na podstawie protokołu powołania zarządcy sukcesyjnego – Aktu Notarialnego z dnia…………., za Repertorium A za numerem…../………, sporządzonego przed notariuszem Katarzyną Nowak w Kancelarii Notarialnej w Opolu, przy ulicy Kwiatowej 4, został ustanowiony zarządcą sukcesyjnym Przedsiębiorstwa Handlowo-Usługowego „Anna” z siedzibą w Opolu przy ul. Pięknej 103, 00-000 Opole, prowadzonego przez zmarłą Annę Nowak, posiadającej numer PESEL 50112360942, numer NIP:000-000-00-00.

§ 2. Stawający Jan Kowalski żąda, działając jako zarządca sukcesyjny, sporządzenia protokołu obejmującego wykaz inwentarza przedsiębiorstwa w spadku, prowadzonego przez zmarłego przedsiębiorcę Annę Nowak.

§ 3. Stawający Jan Kowalski niniejszym oświadcza, że zgodnie z jego najlepszą wiedzą, w skład przedsiębiorstwa prowadzonego przez zmarłego przedsiębiorcę Annę Nowak wchodzą:

1) Nieruchomość gruntowa zabudowana domem jednorodzinnym, oznaczona jako działka ewidencyjna o nr 4, obręb……., Arkusz Mapy-….., o powierzchni……, dla której Sąd Rejonowy w Opolu, VI Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą o numerze KW …………… o łącznej wartości 300 000 złotych (trzysta tysięcy złotych), według stanu na dzień śmierci zmarłego przedsiębiorcy Anny Nowak.

2) Rzeczy ruchome – towar, na który składają się:

a) artykuły papiernicze o łącznej wartości 2000 złotych;

b) artykuły piśmiennicze o łącznej wartości 1000 złotych;

c) czasopisma o łącznej wartości 2000 złotych.

3) Rzeczy ruchome:

a) meble o łącznej wartości 100 00 złotych

b) samochód osobowy marki ……… o wartości 30 000 złotych.

4) Środki pieniężne zgromadzone na rachunku o numerze…….., prowadzonym w banku XYZ o wartości 100 000 złotych,

5) Zobowiązania pieniężne z tytułu dostawy towaru:

a) względem spółki „ABC” Sp. z o.o. na kwotę 4000 złotych,

b) względem spółki YYY Sp. k. na kwotę 500 złotych,

6) wierzytelności z tytułu umowy sprzedaży artykułów biurowych względem „Biura Rachunkowego – Joanna Wróbel” na kwotę 1500 złotych;

7) bezterminowa licencja do programu komputerowego „Moja Księgowość” o wartości 1000 złotych.

§ 4. [Pouczenia notariusza]

§ 5. [Koszty związane z aktem notarialnym ]

Akt ten odczytano, przyjęto i podpisano.

Sporządzanie wykazu inwentarza przedsiębiorstwa w spadku ma niezwykle istotne znaczenie praktyczne, co wskazano także w uzasadnieniu do projektu ustawy. To rozwiązanie pozwala w sposób przejrzysty ustalić kondycję finansową przedsiębiorstwa oraz granic odpowiedzialności, jako że po nowelizacji kodeksu cywilnego sprzed kilku lat (ustawa z 20 marca 2015 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. poz. 539) najbardziej powszechne stało się przyjmowanie spadku z dobrodziejstwem inwentarza, tj. z pewnym ograniczeniem odpowiedzialności za długi spadkowe. To rozwiązanie polega na tym, że spadkobierca odpowiada za długi spadkowe tylko do wysokości nabytych w ramach spadku aktywów. Jego majątek osobisty nie będzie w tym wypadku zagrożony, chyba że złoży on wyraźne oświadczenie, że wyraża wolę odpowiadania za długi spadkowe w całości (zgodnie z art. 1015 k.c.).

• Wygaśnięcie zarządu sukcesyjnego i wydanie przedsiębiorstwa w spadku. Po wygaśnięciu zarządu sukcesyjnego zgodnie z art. 28 ust. 3 u.z.s.p.o.f. zarządca jest zobowiązany wydać przedsiębiorstwo jego właścicielom (czyli osobom wskazanym w prawomocnym postanowieniu o nabyciu spadku, zarejestrowanym akcie poświadczenia dziedziczenia albo w europejskim poświadczeniu spadkowym). Jeżeli zarząd wygaśnie przed uprawomocnieniem się tego postanowienia lub zarejestrowaniem ww. dokumentów, to przedsiębiorstwo powinno zostać przekazane osobie, która przyjęła spadek – o ile taka osoba istnieje, a jeżeli nie – to zarządca (w przypadku, gdy jest to ostatni zarządca) zobowiązany będzie do złożenia wniosku o zabezpieczenie spadku. Zgodnie z art. 633 par. 1 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 1360 ze zm.; dalej: k.p.c.), sądem właściwym do złożenia takiego wniosku będzie najczęściej sąd właściwy ze względu na miejsce położenia rzeczy będących w chwili śmierci przedsiębiorcy w jego władaniu lub sąd, w którego okręgu znajduje się przedmiot prawa majątkowego, tj. m.in. przedsiębiorstwo w spadku. Opłata skarbowa od wniosku o zabezpieczenie spadku wynosi 50 zł. Przekazanie spadku właścicielom również powinno zostać stwierdzone protokołem, w którym wymienione będą składniki wchodzące w skład przedsiębiorstwa wraz z opisem ich stanu, tym razem określonym na dzień jego wydania.
• Sprawozdanie z prowadzenia przedsiębiorstwa w spadku. Dodatkowym mechanizmem pozwalającym kontrolować działania zarządcy sukcesyjnego jest możliwość żądania przez właściciela przedsiębiorstwa w spadku, w terminie miesiąca od dnia, w którym dowiedział się o wygaśnięciu zarządu sukcesyjnego, pisemnego sprawozdania z prowadzenia przedsiębiorstwa w spadku. W sprawozdaniu powinien zostać opisany stan przedsiębiorstwa w spadku na chwilę wygaśnięcia zarządu sukcesyjnego. Należy podkreślić, że zarządca nie ma obowiązku składania takiego sprawozdania z własnej inicjatywy, lecz jedynie na wniosek uprawnionych. Ustawodawca nie miał zamiaru obciążać w tym zakresie zarządcy sukcesyjnego dodatkowym, bezwzględnym obowiązkiem sprawozdawczym, zakładając, że jego stosunek z osobami, na rzecz których działa, będzie poparty zaufaniem i będzie on z tymi osobami w stałym kontakcie.

Art. 29. [Prawa i obowiązki wykonywane przez zarządcę sukcesyjnego]

Od chwili ustanowienia zarządu sukcesyjnego zarządca sukcesyjny wykonuje prawa i obowiązki zmarłego przedsiębiorcy wynikające z wykonywanej przez niego działalności gospodarczej oraz prawa i obowiązki wynikające z prowadzenia przedsiębiorstwa w spadku.

komentarz

• Zapewnienie ciągłości działania przedsiębiorstwa. Podstawową zasadą oraz ideą przyświecającą uchwaleniu komentowanej ustawy było zapewnienie ciągłości prowadzonemu przedsiębiorstwu osoby fizycznej. Odzwierciedleniem tej zasady kontynuacji biznesu jest art. 29 u.z.s.p.o.f. Z chwilą ustanowienia zarządu sukcesyjnego to zarządca jest odpowiedzialny za prowadzenie działalności zmarłego. Zasadne zatem wydaje się ustalenie momentu, w którym zarządca sukcesyjny obejmie stery w przedsiębiorstwie. Zgodnie z art. 7 ust. 1 u.z.s.p.o.f. zarząd sukcesyjny zostaje ustanowiony z chwilą:

1) śmierci przedsiębiorcy (w przypadku gdy przedsiębiorca złożył wniosek o wpis do CEIDG zarządcy sukcesyjnego powołanego jeszcze za swojego życia) albo

2) dokonania wpisu do CEIDG zarządcy sukcesyjnego (gdy powołano go po śmierci przedsiębiorcy).

W pierwszej sytuacji wniosek o wpis zarządcy sukcesyjnego musi zostać złożony do CEIDG. Przypomnijmy (o czym szczegółowo było w komentarzu do art. 12 u.z.s.p.o.f.), że jeżeli zarząd sukcesyjny nie został ustanowiony z chwilą śmierci przedsiębiorcy, to po śmierci przedsiębiorcy zarządcę sukcesyjnego mogą powołać: (a) małżonek przedsiębiorcy, któremu przysługuje udział w przedsiębiorstwie w spadku lub (b) spadkobierca ustawowy przedsiębiorcy, którzy przyjął spadek albo (c) spadkobierca testamentowy przedsiębiorcy, który przyjął spadek, albo zapisobierca windykacyjny, który przyjął zapis windykacyjny, jeżeli zgodnie z ogłoszonym testamentem przysługuje mu udział w przedsiębiorstwie w spadku. [przykład 17]

• Okres przed powołaniem zarządcy. Należy jednak zwrócić uwagę, że w przypadku gdyby w ramach danego przedsiębiorstwa w spadku zdarzył się okres, w którym nie funkcjonował jeszcze zarządca sukcesyjny (np. przedsiębiorca zmarł w styczniu, a zarządcę powołano dopiero w lutym), to nie oznacza to, że we wskazanym okresie przedsiębiorstwo nie może podejmować jakichkolwiek działań. W takim okresie osoba uprawniona może podejmować czynności zachowawcze. Osobą uprawnioną może być: (a) małżonek przedsiębiorcy, któremu przysługuje udział w przedsiębiorstwie w spadku lub (b) spadkobierca ustawowy przedsiębiorcy, którzy przyjął spadek albo (c) spadkobierca testamentowy przedsiębiorcy, który przyjął spadek, albo zapisobierca windykacyjny, który przyjął zapis windykacyjny, jeżeli zgodnie z ogłoszonym testamentem przysługuje mu udział w przedsiębiorstwie w spadku. Czynnościami zachowawczymi są czynności konieczne do zachowania majątku lub umożliwienia prowadzenia przedsiębiorstwa w spadku, polegające w szczególności na: (a) zaspokajaniu wymagalnych roszczeń lub przyjmowaniu należności, które wynikają ze zobowiązań przedsiębiorcy związanych z wykonywaniem działalności gospodarczej, powstałych przed jego śmiercią albo (b) zbywaniu rzeczowych aktywów obrotowych w rozumieniu ustawy o rachunkowości.
• Zakres działań zarządcy. Treść komentowanego artykułu określa również zakres działań, do wykonywania których uprawniony jest zarządca sukcesyjny. W tym zakresie zarządca sukcesyjny wykonuje prawa i obowiązki zmarłego przedsiębiorcy wynikające z wykonywanej przez niego działalności oraz prawa i obowiązki wynikające z prowadzenia przedsiębiorstwa w spadku. Kompetencje zarządcy sukcesyjnego zarysowane są szeroko, a obejmują nie tylko przepisy ustawy, lecz także regulacje innych aktów prawnych w zakresie, w jakim znajdą do niego zastosowanie. Generalnie można tutaj mówić o sferze kompetencyjnej zarządcy sukcesyjnego kreowanej przez regulacje cywilnoprawne i publicznoprawne. W przypadku praw i obowiązków zmarłego przedsiębiorcy to oczywiście pozostaną one w mocy (nie wygasną jak dotychczas), a zarządca sukcesyjny będzie uprawniony do ich realizacji. Chodzi tutaj w szczególności o możliwość kontynuacji licencji, zezwoleń czy decyzji administracyjnych. Są to relacje wynikające głównie z uprzednio prowadzonej działalności gospodarczej. [przykład 18]

przykład 17

Już od chwili śmierci zarządca sukcesyjny może zacząć działania

Przedsiębiorca Jan Kowalski 20 stycznia 2019 r. powołał na zarządcę sukcesyjnego Adama Nowaka, który wyraził zgodę na pełnienie tej funkcji. Zarządca sukcesyjny został ujawniony w CEIDG. Jan Kowalski zmarł 1 lutego 2019 r. W takiej sytuacji od tej daty Adam Nowak wykonuje prawa i obowiązki zmarłego przedsiębiorcy.

Inaczej byłoby w przypadku, gdyby Jan Kowalski nie wyznaczył zarządcy sukcesyjnego za życia albo nie poinformował o tym fakcie w CEIDG za pomocą odrębnego wpisu. Wtedy zarządca sukcesyjny mógłby wykonywać swoje uprawnienia dopiero po wyznaczeniu zgodnie z procedurą określoną w art. 12 u.s.z.p.o.f.

przykład 18

Nie ma potrzeby wydawania nowych zezwoleń, stare muszą być tylko aktualizowane

Jan Kowalski prowadzący działalność gospodarczą obejmującą zagospodarowanie i odbiór odpadów budowlanych. Na tę działalność posiadał stosowne zezwolenia i decyzje administracyjne. Przedsiębiorca za swojego życia powołał zarządcę sukcesyjnego i zamieścił odpowiedni wpis w CEIDG. Po przejęciu zarządu nad przedsiębiorstwem w spadku zarządca sukcesyjny z uwagi na śmierć przedsiębiorcy wystąpił o ponowne wydanie zezwoleń na prowadzenie działalności.

Czynność taką należy uznać za nieprawidłową, gdyż zezwolenia i decyzje zachowują swoją aktualność i moc wiążącą wobec przedsiębiorstwa w spadku (chyba że co innego wynika z ich treści – np. gdy wpisano w nich możliwość wygaśnięcia z chwilą śmierci). W takiej sytuacji zarządca sukcesyjny powinien tylko zaktualizować decyzje i pozwolenia o nową firmę przedsiębiorcy i dodanie do niej frazy „w spadku”. ©℗

Trzeba jednakże zauważyć, że komentowany art. 29 u.z.s.p.o.f, mówi nie tylko o prawach i obowiązkach zmarłego przedsiębiorcy wynikających z wykonywanej przez niego działalności gospodarczej, lecz także posługuje się pojęciem praw i obowiązków wynikających z prowadzenia przedsiębiorstwa w spadku. Oznacza to tyle, że generalnie prawa i obowiązki należą do spadku i przechodzą na spadkobierców. Jednak wprowadzając przepisy ustawy konieczne stało się wyodrębnienie obowiązków i praw dotyczących przedsiębiorstwa w spadku i przeniesienia ich na zarządcę sukcesyjnego. Tym samym spadkobiercy wykonują prawa i obowiązki co do spadku, z wyłączeniem samego przedsiębiorstwa w spadku.

Art. 30. [Kontynuacja stosunków umownych]

1. W przypadku braku odmiennych postanowień umowy lub przepisów ustawy do umów zawartych przez przedsiębiorcę w zakresie działalności jego przedsiębiorstwa, z wyłączeniem umów, których wykonanie zależy od osobistych przymiotów zmarłego przedsiębiorcy, stosuje się przepisy ust. 2‒4.

2. W okresie od chwili śmierci przedsiębiorcy do dnia ustanowienia zarządu sukcesyjnego każda ze stron umowy może powstrzymać się ze spełnieniem świadczenia. Druga strona umowy zawartej przez przedsiębiorcę nie może jednak powstrzymać się ze spełnieniem świadczenia, jeżeli osoba, o której mowa w art. 14, zaofiaruje świadczenie wzajemne.

3. Bieg terminów spełnienia świadczenia oraz terminów do wykonania innych obowiązków lub uprawnień wynikających z umowy nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu w okresie od dnia śmierci przedsiębiorcy do dnia ustanowienia zarządu sukcesyjnego, a jeżeli zarząd sukcesyjny nie został ustanowiony – do dnia wygaśnięcia uprawnienia do powołania zarządcy sukcesyjnego.

4. W przypadku gdy osoba, o której mowa w art. 14, zaofiaruje świadczenie wzajemne, termin spełnienia świadczenia drugiej strony umowy biegnie od dnia zaofiarowania świadczenia przez tę osobę.

komentarz

• Różnorodność umów. Istotą działalności gospodarczej są różnorodne umowy zawierane w ramach jej prowadzenia, konstytuujące prawa i obowiązki przedsiębiorcy. Umowy takie z reguły mają charakter złożony i nie tylko ich zawarcie jest związane z narzuceniem przedsiębiorcy swoistego schematu postępowania. W przypadku gdyby wraz ze śmiercią przedsiębiorcy nie dochodziło do kontynuacji przez przedsiębiorstwo w spadku relacji umownych na spadkobiercach ciążyłyby obowiązki rozliczenia się z tychże umów (zapłaty wynagrodzenia, zwrotu pomieszczenia, wydania sprzętu itp.). Dlatego komentowana regulacja jest niezbędna, aby w ogóle przedsiębiorstwo w spadku mogło kontynuować swoje zamierzenia biznesowe i podążać ścieżką wytyczoną przez zmarłego.

Przed wdaniem się jednak w szczegółowe rozważania na temat art. 30 u.z.s.p.o.f. trzeba zwrócić uwagę, że ma on charakter dyspozytywny, a strony mogą inaczej uregulować stosunek umowny na wypadek śmierci. Mogą np. postanowić, że w przypadku śmierci przedsiębiorcy umowa wygasa. Ustawodawca tworząc komentowany przepis, zdawał sobie sprawę, że kontynuacja stosunków umownych nie zawsze jest możliwa, a specyfika niektórych umów nie może zostać zachowana mimo zmian po stronie podmiotowej. Tym samym zasada kontynuacji umów nie znajduje zastosowania do umów, których wykonanie zależy od osobistych przymiotów zmarłego przedsiębiorcy. [przykład 19]

Artykuł 30 u.z.s.p.o.f. dotyczy umów zawartych przez przedsiębiorcę w zakresie działalności jego przedsiębiorstwa. Oznacza to, że z zasady kontynuacji nie korzystają jedynie te umowy, które wykazują ścisłą korelacje z prowadzoną działalności, ale np. także te które pozwalają przedsiębiorcy na funkcjonowanie w ogóle. [przykład 20]

• Kontynuacja umów w przypadku, gdy zarządca został powołany za życia przedsiębiorcy. Jeżeli mówimy o kontynuacji stosunków cywilnoprawnych przez przedsiębiorstwo w spadku, to należy skupić się na dwóch sytuacjach. Pierwszej, jeżeli przedsiębiorca powołał za życia zarządcę sukcesyjnego, drugiej, jeżeli prawo to będzie realizowane przez jego następców prawnych. W pierwszej sytuacji stosunki gospodarcze zachowują pełną ciągłość, w ich ramach nic się nie zmienia. Zarządca sukcesyjny nie musi nawet informować o tym fakcie drugiej strony umowy. Jedyną różnicą jest natomiast to, że zamiast przedsiębiorstwa występuje przedsiębiorstwo w spadku, a zamiast przedsiębiorcy zarządca sukcesyjny. [przykład 21]
• Realizacja umów w sytuacji, gdy zarządca jest wyznaczany po śmierci przedsiębiorcy. Z nieco bardziej problematyczną sytuacją będziemy mieli do czynienia, gdy przedsiębiorca za życia nie wyznaczył zarządcy sukcesyjnego. Nie wiadomo bowiem do końca, czy zarządca ten zostanie powołany, czy też nie. Dalej brak jest wiedzy co do dalszej zasadności istnienia stosunków prawnych z udziałem zmarłego. Sytuacja taka została jednak przewidziana przez ustawodawcę, który wprowadził okres przejściowy. Zgodnie z ust. 2 komentowanego artykułu w okresie od chwili śmierci przedsiębiorcy do dnia ustanowienia zarządu sukcesyjnego każda ze stron umowy może powstrzymać się ze spełnieniem świadczenia. Tym samym w okresie, kiedy brak jest zarządcy sukcesyjnego i nie wiadomo do końca, czy i kiedy zostanie powołany, stosunki umowne ulegają swoistemu zawieszeniu. Zwracamy jednak uwagę, że kontrahent przedsiębiorcy w spadku musi spełnić swoje świadczenie względem tego przedsiębiorstwa, jeżeli (a) małżonek przedsiębiorcy, któremu przysługuje udział w przedsiębiorstwie w spadku lub (b) spadkobierca ustawowy przedsiębiorcy, którzy przyjął spadek albo (c) spadkobierca testamentowy przedsiębiorcy, który przyjął spadek, albo zapisobierca windykacyjny, który przyjął zapis windykacyjny, jeżeli zgodnie z ogłoszonym testamentem przysługuje mu udział w przedsiębiorstwie w spadku, zaoferuje świadczenie wzajemne. [przykład 22]
• Terminy. Bieg terminów spełnienia świadczenia oraz terminów do wykonania innych obowiązków lub uprawnień wynikających z umowy nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu w okresie od dnia śmierci przedsiębiorcy do dnia ustanowienia zarządu sukcesyjnego, a jeżeli zarząd sukcesyjny nie został ustanowiony – do dnia wygaśnięcia uprawnienia do powołania zarządcy sukcesyjnego. W tym zakresie, zgodnie z art. 12 ust. 10 u.z.s.p.o.f. uprawnienie do powołania zarządcy sukcesyjnego wygasa z upływem dwóch miesięcy od dnia śmierci przedsiębiorcy. Jeżeli akt zgonu przedsiębiorcy nie zawiera daty zgonu albo chwila śmierci została oznaczona w postanowieniu stwierdzającym zgon – termin ten biegnie od dnia znalezienia zwłok przedsiębiorcy albo uprawomocnienia się postanowienia stwierdzającego zgon. Oznacza to, że z reguły maksymalny okres zawieszenia wykonania stosunków umownych wynosił będzie dwa miesiące. Po zakończeniu okresu zawieszenia terminy biegną dalej, co oznacza, że przedsiębiorstwo w spadku może ponieść konsekwencje z tego tytułu (chodzi tutaj np. o obowiązek zapłaty odsetek). Dlatego warto, aby zarządca sukcesyjny ich przestrzegał. [przykłady 23 i 24] [wzór 3]

przykład 19

Kontrakty zawarte przez zmarłego będą realizowane

Jan Kowalski prowadził przedsiębiorstwo wielobranżowe zajmujące się szeroko pojętą działalnością w zakresie sztuki. Jan Kowalski w ramach swojej działalności zamawiał m.in. akcesoria dla artystów (farby, pędzle czy palety) oraz sam wykonywał prace twórcze, w tym w szczególności tworzył witraże oraz portrety. Po śmierci Jana Kowalskiego zarząd przedsiębiorstwem w spadku przejął zarządca sukcesyjny. W przedstawionym stanie faktycznym zasada kontynuacji znajdzie zastosowanie do umów zawartych przez przedsiębiorcę, których wykonanie nie będzie zależało od jego przymiotów osobistych. Chodzi tutaj o takie umowy, które mogą zostać zrealizowane przez przeciętnego człowieka i nie wynikają z posiadania osobistych, indywidualnych umiejętności. Tym samym zarządca sukcesyjny nie będzie uprawniony do kontynuowania umów dotyczących stworzenia witraży czy portretów, ale zasada wyrażona w art. 29 u.z.s.p.o.f. znajdzie zastosowanie do zamówień farb, palet itp.

przykład 20

Umowy z księgową też ważne

Jan Kowalski prowadził przedsiębiorstwo trudniące się wywozem odpadów. Po jego śmierci swoją aktualność zachowują nie tylko te umowy, które dotyczyły transportu i zagospodarowania odpadów, lecz także umowy z biurem księgowym na prowadzenie rozliczeń w ramach działalności, umowy obsługi prawnej, podatkowej itp.

przykład 21

Wezwanie do zwrotu pożyczki uzasadnione

Jak Kowalski prowadził przedsiębiorstwo trudniące się pośrednictwem finansowym oraz udzielaniem pożyczek. Ustanowił zarządcę sukcesyjnego. W ramach swojej działalności 20 marca 2016 r. Jan Kowalski udzielił na rzecz spółki kapitałowej pożyczki w wysokości 100 000 zł zwrotnej na pierwsze żądanie, nie wcześniej jednak niż do 1 stycznia 2019 r. W związku ze śmiercią Jana Kowalskiego zarządca sukcesyjny objął zarząd przedsiębiorstwem zmarłego od 1 lutego 2019 r., a już 2 lutego wezwał pożyczkobiorcę do zwrotu pożyczki. Pożyczkobiorca nie może odmówić zwrotu pożyczki, a zarządca sukcesyjny jest w pełni uprawniony do podjętych czynności.

przykład 22

Świadczenia wzajemne muszą być spełnione

Jan Kowalski w ramach działalności swojego przedsiębiorstwa zawarł trzy dni przed śmiercią umowę kupna-sprzedaży, na podstawie której miał nabyć samochód dostawczy. Jan Kowalski nie wyznaczył zarządcy sukcesyjnego. W tym zakresie małżonka Jana Kowalskiego, Anna Kowalska, której przysługuje udział w przedsiębiorstwie w spadku, zapłaciła kwotę wskazaną w umowie jako cenę za samochód. W tym stanie faktycznym, mimo że przedsiębiorstwa nie wyznaczył zarządcy sukcesyjnego, druga strona umowy nie może powstrzymać się ze spełnieniem świadczenia wzajemnego z umowy sprzedaży.

przykład 23

Termin wykonania umowy zależeć może od spełnienia warunku

Jan Kowalski w ramach swojego przedsiębiorstwa 20 lutego 2019 r. zawarł umowę o modernizację stołówki pracowniczej. Zgodnie z treścią tej umowy teren stołówki miał zostać przekazany 1 marca 2019 r. Janowi Kowalskiemu, a termin realizacji określono na 60 dni od dnia przekazania terenu stołówki. Jan Kowalski zmarł jednak 25 lutego 2019 r., a zarządcę sukcesyjnego powołano 20 marca 2019 r. W takiej sytuacji termin realizacji umowy rozpoczyna swój bieg od przekazania przedsiębiorstwu w spadku terenu stołówki i wynosi on 60 dni.

przykład 24

Klienci w przypadku śmierci muszą niekiedy poczekać dłużej

Jan Kowalski 1 stycznia 2019 r. w ramach swojego przedsiębiorstwa zawarł umowę, w której zobowiązał się do dostawy materiałów wydawniczych na rzecz spółki Xyz sp. z o.o. w terminie 21 dni od dnia jej zawarcia. Jan Kowalski zmarł 10 stycznia, a zarządcę sukcesyjnego powołano 20 stycznia. Oznacza to, że 10 stycznia uległ zawieszeniu termin 21 dni na wykonanie umowy, a dalej rozpoczął swój bieg 20 stycznia. Od 20 stycznia przedsiębiorstwo w spadku ma 11 dni na realizację umowy, uwzględniając 10 dni, które upłynęły od dnia zawarcia umowy do dnia śmierci Jana Kowalskiego. ©℗

wzór 3

Wrocław, 5 marca 2019 r.

Adam Nowak, zarządca sukcesyjny przedsiębiorstwa Jan Kowalski usługi brukarskie w spadku

ul. Słoneczna 1

00-000 Warszawa

Karol Iksiński,

ul. Akacjowa 1

50-300 Wrocław

Zawiadomienie o zawieszeniu wykonania umowy

Ja niżej podpisany, Adam Nowak – zarządca sukcesyjny, informuję Pana o śmierci w dniu 10 lutego 2019 r. Jana Kowalskiego, prowadzącego jednoosobową działalnością gospodarczą pod firmą: Jan Kowalski usługi brukarskie. Jednocześnie wskazuję, że następcy prawni Jana Kowalskiego, o których mowa w art. 12 ustawy o zarządzie sukcesyjnym przedsiębiorstwem osoby fizycznej, powołali mnie do pełnienia funkcji zarządcy sukcesyjnego z 1 marca 2019 r. W tym zakresie, mając na uwadze dyspozycję art. 30 ustawy, z 10 lutego 2019 r. uległ zawieszeniu termin na wykonanie przez zmarłego przedsiębiorcę umowy zawartej z Panem 1 lutego 2019 r. Zgodnie z treścią tej umowy zmarły przedsiębiorca zobowiązał się w terminie 30 dni na wykonanie podjazdu brukowego przed posesją przy ul. Akacjowej 1, Wrocław. Tym samym, w okresie od 10 lutego do 1 marca należy uznać, że bieg terminu realizacji przedmiotu umowy uległ zawieszeniu, a ponownie rozpoczął on swój bieg 1 marca, co oznacza, że przedsiębiorstwo w spadku kierowane przeze mnie jako zarządcę sukcesyjnego zobowiązane jest do spełnienia świadczenia najpóźniej 20 marca 2019 r.

Adam Nowak

[podpis]

Art. 31. [Wygaśnięcie umów o pracę]

1. W przypadku śmierci przedsiębiorcy do umów o pracę stosuje się przepis art. 632 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (Dz.U. z 2018 r. poz. 917, 1000, 1076, 1608 i 1629).

2. W okresie od chwili śmierci przedsiębiorcy do dnia wygaśnięcia zarządu sukcesyjnego uprawnienia i obowiązki pracodawcy wykonuje zarządca sukcesyjny, a w przypadku jego braku – osoby, o których mowa w art. 14.

komentarz

• Utrzymanie umowy o pracę w mocy. Ustawa nie reguluje w sposób kompleksowy sytuacji pracowników zmarłego przedsiębiorcy, odsyłając w tym zakresie do art. 65 ustawy z 26 czerwca 1974 r. ‒ Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 917 ze zm.; dalej: k.p.), który będzie stanowił przedmiot szerszego omówienia w kolejnych częściach komentarza. Nie wchodząc zatem w niepotrzebne powtórzenia i uogólniając komentowaną kwestię, trzeba zwrócić uwagę, że w zakresie praw i obowiązków zarządcy sukcesyjnego mieści się również wykonywanie stosunków pracowniczych w zakresie zmarłego. Natomiast w przypadku jego braku, analogiczne jak w przypadku kontynuacji umów cywilnoprawnych, prawa i obowiązki wynikające ze stosunków pracowniczych realizuje: (a) małżonek przedsiębiorcy, któremu przysługuje udział w przedsiębiorstwie w spadku lub (b)spadkobierca ustawowy przedsiębiorcy, którzy przyjął spadek albo (c) spadkobierca testamentowy przedsiębiorcy, który przyjął spadek, albo zapisobierca windykacyjny, który przyjął zapis windykacyjny, jeżeli zgodnie z ogłoszonym testamentem przysługuje mu udział w przedsiębiorstwie w spadku.

Przepis ten znajduje zastosowanie tylko w odniesieniu do pracowniczych form zatrudnienia, tym samym z zasady kontynuacji wyrażonej w art. 31 u.z.s.p.o.f. oraz art. 65 k.p. nie korzystają umowa o dzieło, umowa-zlecenie oraz umowa o świadczenie usług. Umowy te, co prawda, pozostaną w mocy po śmierci przedsiębiorcy, ale na podstawie art. 30 u.z.s.p.o.f.

W przypadku powołania zarządu sukcesyjnego umowa o pracę z pracownikiem ulega przedłużeniu najpóźniej do dnia wygaśnięcia tego zarządu, chyba że nastąpiło przejście pracownika na nowego pracodawcę zgodnie z art. 23 k.p.

• Wygaśnięcie umowy o pracę. W przypadku gdy nie ustanowiono zarządu sukcesyjnego, umowa o pracę wygasa z upływem 30 dni od dnia śmierci pracodawcy, chyba że przed upływem tego terminu (a) małżonek przedsiębiorcy, któremu przysługuje udział w przedsiębiorstwie w spadku lub (b) spadkobierca ustawowy przedsiębiorcy, którzy przyjął spadek albo (c) spadkobierca testamentowy przedsiębiorcy, który przyjął spadek, albo zapisobierca windykacyjny, który przyjął zapis windykacyjny, jeżeli zgodnie z ogłoszonym testamentem przysługuje mu udział w przedsiębiorstwie w spadku, albo (d) zarządca sukcesyjny uzgodni z pracownikiem, na mocy pisemnego porozumienia stron, że stosunek pracy będzie kontynuowany na dotychczasowych zasadach:

a) do dnia ustanowienia zarządu sukcesyjnego albo wygaśnięcia uprawnienia do powołania zarządcy sukcesyjnego – jeżeli porozumienie z pracownikiem zawiera osoba, o której mowa w art. 14 u.z.s.p.o.f.;

b) do dnia wygaśnięcia zarządu sukcesyjnego – jeżeli porozumienie z pracownikiem zawiera zarządca sukcesyjny.

Umowa o pracę na czas określony w sytuacji, gdy nie ustanowiono zarządu sukcesyjnego, rozwiązuje się z upływem czasu, na który została zawarta, jeżeli termin jej rozwiązania przypada przed upływem 30 dni od dnia śmierci pracodawcy, chyba że strony uzgodnią wcześniejszy termin rozwiązania umowy. Jeżeli termin rozwiązania umowy o pracę na czas określony przypada po upływie 30 dni od dnia śmierci pracodawcy, to umowa o pracę wygasa z dniem wygaśnięcia zarządu sukcesyjnego albo wygaśnięcia uprawnienia do powołania zarządcy sukcesyjnego, chyba że wcześniej rozwiąże się z upływem czasu, na który została zawarta, albo strony uzgodnią wcześniejszy

• Ponowne zatrudnianie pracowników. W razie ponownego zatrudniania pracowników w tej samej grupie zawodowej zarządca sukcesyjny zatrudnia na poprzednich warunkach pracownika, którego umowa o pracę wygasła z powodu śmierci pracodawcy, jeżeli pracownik ten zgłosi zamiar podjęcia zatrudnienia w ciągu miesiąca od dnia ustanowienia zarządu sukcesyjnego. [przykład 25]

Art. 32. [Solidarna odpowiedzialność właścicieli przedsiębiorstwa w spadku]

Za zobowiązania związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa w spadku solidarną odpowiedzialność ponoszą właściciele przedsiębiorstwa w spadku.

komentarz

• Odpowiedzialność za zobowiązania. Zgodnie z ogólną zasadą za długi wynikające z jednoosobowej działalności gospodarczej odpowiada przedsiębiorca całym swoim majątkiem. W niektóry sytuacjach dozwolone jest również rozszerzenie tej odpowiedzialności na małżonkę przedsiębiorcy. Zasadne zatem wydaje się w celu należytego zabezpieczenia interesu wierzycieli oraz instytucji publicznoprawnych (ZUS, Urząd Skarbowy) przeniesienie tej odpowiedzialności po śmierci przedsiębiorcy na właścicieli przedsiębiorstwa w spadku. Z komentowanej regulacji wynika, że sytuacja wierzycieli przedsiębiorstwa w spadku ulega polepszeniu. Sytuacja, w której będzie tylko jeden właściciel przedsiębiorstwa w spadku, będzie marginalna, a zatem będą oni mogli egzekwować swoje wierzytelności co najmniej z majątku kilku odrębnych osób.
• Solidarny charakter. Odpowiedzialność wynikająca z art. 32 u.z.s.p.o.f. ma charakter solidarny w rozumieniu art. 366 k.c., co oznacza, że każdy z właścicieli przedsiębiorstwa w spadku będzie zobowiązany do zapłaty, a wierzyciel będzie mógł dochodzić tej zapłaty od każdego z nich z osobna lub łącznie. Właściciel przedsiębiorstwa w spadku, który spełnił świadczenie, będzie miał regres do pozostałych współwłaścicieli, a więc będzie mógł domagać się od nich zwrotu świadczenia w takich częściach, w jakich przypadło im w spadku przedsiębiorstwo. [przykład 26]
• Co z zobowiązaniami wcześniejszymi. Zwrócić jednak należy uwagę, że art. 32 odnosi się wyłącznie do zobowiązań związanych z prowadzeniem przedsiębiorstwa w spadku. Oznacza to, że zobowiązania istniejące w chwili śmierci przedsiębiorcy to część spadku podlegająca rozliczeniu na zasadach ogólnych jako długi spadkowe.

Zarządca sukcesyjny co do zasady nie odpowiada za długi przedsiębiorstwa w spadku, a jego działania obciążają współwłaścicieli – z uwagi, że działa on na ich rachunek.

Art. 33. [Zakres odpowiedzialności zarządcy sukcesyjnego]

1. Zarządca sukcesyjny nie ponosi odpowiedzialności za zobowiązania zaciągnięte na rachunek właściciela przedsiębiorstwa w spadku, chyba że odrębne przepisy stanowią inaczej.

2. Zarządca sukcesyjny ponosi odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną na skutek nienależytego wykonywania obowiązków.

3. Odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną przez zarządcę sukcesyjnego, powołanego z naruszeniem art. 12, solidarnie z zarządcą sukcesyjnym ponosi osoba, która w złej wierze powołała zarządcę sukcesyjnego lub wyraziła na to zgodę, mimo że nie była do tego uprawniona.

komentarz

• Zasady odpowiedzialności. Zgodnie z przyjętą koncepcją zarządca sukcesyjny działa na rachunek właścicieli przedsiębiorstwa w spadku, a co za tym idzie, nie odpowiada on swoim majątkiem za jego zobowiązania. Jest to odpowiedzialność podobna do tej, jaką ponosi syndyk prowadzący interesy upadłego.

Zarządca sukcesyjny odpowiada jednak osobiście za szkodę wyrządzoną na skutek nienależytego wykonywania obowiązków. Odpowiedzialność ta może przybrać charakter kontraktowy, tzn. w pierwszej kolejności wynikać z umowy zawartej z zarządcą sukcesyjnym. Może być jednak także odpowiedzialnością za czyn niedozwolony. Podstawą odpowiedzialności zarządcy sukcesyjnego jest wina, która aktualizuje się w pojęciu nienależytego wykonywania przez niego obowiązków. Odpowiedzialność za nienależyte wykonywanie obowiązków obejmuje zarówno winę umyślną, jak i winę nieumyślną, czyli lekkomyślność i niedbalstwo.

• Kiedy zarządca odpowie. Odnosząc się do analogicznej odpowiedzialności syndyka, wydaje się, że w przypadku bliźniaczego zachowania zarządcy sukcesyjnego aktualizowała się będzie również jego odpowiedzialność. A więc można będzie mówić o niej w przypadkach takich jak:

a) nieobjęcie przez zarządcę sukcesyjnego majątku przedsiębiorstwa w spadku;

b) wyzbywanie się poszczególnych składników przedsiębiorstwa w spadku w sposób sprzeczny z obowiązującymi przepisami albo w sposób krzywdzący właścicieli (np. darowizny na rzecz osób bliskich);

c) świadome posługiwanie się nieudolnymi pomocnikami;

d) lekkomyślne prowadzenie procesów z udziałem przedsiębiorstwa w spadku;

e) rezygnacja z żądania wykonania umowy wzajemnej, korzystnej dla przedsiębiorstwa w spadku;

f) dopuszczenie do przedawnienia wierzytelności przysługującej przedsiębiorstwu w spadku;

g) dopuszczenie do zniszczenia lub kradzieży przedmiotów wchodzących w skład przedsiębiorstwa w spadku przez zaniechanie pieczy nad nimi;

h) zaniechanie czynności, które przyniosłyby korzyść przedsiębiorstwu w spadku.

• Solidarny charakter. Ustawodawca przyjął, że odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną na skutek nienależytego wykonywania obowiązków zarządcy sukcesyjnego może mieć również charakter solidarny. Jeżeli zarządca został powołany niezgodnie z prawem przez osobę, o której mowa w art. 12 u.z.s.p.o.f., to odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną na skutek nienależytego wykonywania obowiązków solidarnie wraz z zarządcą ponosi podmiot, który w złej wierze powołał zarządcę sukcesyjnego lub wyraził na to zgodę, mimo że nie był do tego uprawniony. Jeżeli jest kilka podmiotów uprawnionych do powołania zarządcy sukcesyjnego, to odpowiedzialność wskazaną w art. 33 u.z.s.p.o.f. ponoszą tylko te osoby, które wiedziały o okolicznościach negatywnych dotyczących zarządcy sukcesyjnego. [przykład 27]

Art. 34. [Prowadzenie przedsiębiorstwa w spadku przez zarządcę sukcesyjnego powołanego z naruszeniem przepisów]

W przypadku gdy zarządca sukcesyjny został powołany z naruszeniem art. 12, do prowadzenia przedsiębiorstwa w spadku przez zarządcę sukcesyjnego stosuje się odpowiednio przepisy ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny o prowadzeniu cudzych spraw bez zlecenia.

komentarz

• Postępowanie w przypadku powołania zarządcy z naruszeniem prawa. Zarządca sukcesyjny powołany niezgodnie z regułami wskazanymi w art. 12 u.z.s.p.o.f. to falsus procurator. O sytuacji takiej możemy mówić wtedy, gdy np. zarządcę powołały osoby, którym nie przysługuje łącznie udział w przedsiębiorstwie w spadku w wysokości 85/100.

Powyższe oznacza, że nawet gdy dana osoba została powołana na stanowisko zarządcy sukcesyjnego z naruszeniem przepisów ustawy, to jednak może zaciągać skuteczne zobowiązania na rzecz przedsiębiorstwa w spadku. W takiej sytuacji należy stosować regulacje kodeksu cywilnego o prowadzeniu cudzych spraw bez zlecenia (art. 752–757 k.c.). Zgodnie z art. 752 k.c., kto bez zlecenia prowadzi cudzą sprawę, powinien działać z korzyścią dla osoby, której sprawę prowadzi, i zgodnie z jej prawdopodobną wolą, a przy prowadzeniu sprawy obowiązany jest zachowywać należytą staranność.

Cudzymi sprawami mogą być zarówno czynności faktyczne, jak i czynności prawne wykonywane ze świadomością, że działanie dotyczy sfery prawnej osoby trzeciej, która to osoba czynność tę wykonałaby sama, gdyby nie okoliczności, z powodu których prowadzący sprawę uczynił to za nią.

Działanie nieprawidłowo umocowanego powinno być zgodne z prawdopodobną wolą osoby, której sprawę prowadzi. Rozstrzygający jest tu subiektywny punkt widzenia. W razie braku wiedzy o rzeczywistej woli tej osoby powinien kierować się jej wolą hipotetyczną w danych okolicznościach.

• Potwierdzenie działań wadliwie powołanego zarządcy. Stosownie do art. 756 k.c. potwierdzenie osoby, której sprawa była prowadzona, nadaje prowadzeniu sprawy skutki zlecenia. Zatem właściciele przedsiębiorstwa w spadku mogą potwierdzić działania wadliwie powołanego zarządcy sukcesyjnego, co powoduje, że odpowiadają za zobowiązania zaciągnięte przez niego, tak jakby był powołany prawidłowo.
• Problematyczne kwestie. Problematyczną kwestią jest to, kto powinien potwierdzić czynności zarządcy sukcesyjnego powołanego w sposób niezgodny z ustawą. Przepisy nie rozstrzygają wprost tego problemu. Chodzi w szczególności o to, czy takie potwierdzenie powinno zostać dokonane przez wszystkich właścicieli przedsiębiorstwa w spadku, czy wystarczające będzie potwierdzenie przez właścicieli uprawnionych do wyboru zarządcy sukcesyjnego. Wydaje się, że skuteczne będzie potwierdzenie danej czynności przez właścicieli uprawnionych do wyboru zarządcy sukcesyjnego. Oczywiście dla pewności czynność ta może zostać potwierdzona przez wszystkich właścicieli przedsiębiorstwa w spadku. Wydaje się, że potwierdzenie może dotyczyć zarówno konkretnej czynności, jak i czynności dokonywanych przez nieprawidłowo umocowanego zarządcę sukcesyjnego w danym okresie. [przykład 28] [wzór 4]

przykład 25

Pracownicy wrócą na stare miejsca pracy

Maciej Iksiński był zatrudniony w przedsiębiorstwie Jana Kowalskiego. Jan Kowalski zmarł 1 stycznia 2019 r., a wobec nieustanowienia przed śmiercią zarządcy sukcesyjnego umowa o pracę wygasła. 1 lutego 2019 r. doszło do ustanowienia zarządcy sukcesyjnego. Maciej Iksiński 20 lutego zgłosił ponowny zamiar podjęcia zatrudnienia. W takiej sytuacji zarządca sukcesyjny jest zobowiązany zatrudnić Macieja Iksińskiego na poprzednich warunkach.

przykład 26

Wierzyciel wybierze, kogo obciąży

Przedsiębiorstwo w spadku mające czterech właścicieli zaciągnęło zobowiązanie na kwotę 200 000 zł, które – mimo wezwania – nie zostało zapłacone. W tym zakresie wierzyciel może dochodzić całej kwoty 200 000 zł tylko od jednego ze współwłaścicieli lub kwoty po 50 000 zł od każdego z nich, albo kwoty po 100 000 zł od dwóch z nich.

przykład 27

Powołujący zarządcę też może odpowiadać za szkody

Małżonek zmarłego przedsiębiorcy Jana Kowalskiego, któremu przysługiwał udział w przedsiębiorstwie w spadku, korzystając z uprawnienia wskazanego w art. 12 u.z.s.p.o.f., powołał na zarządcę sukcesyjnego Adama Nowaka. Powołał go, mimo że wiedział, iż sąd wymierzył mu rok wcześniej środek karny obejmujący zakaz prowadzenia działalności objętej zakresem przedsiębiorstwa w spadku. W takiej sytuacji właściciel przedsiębiorstwa w spadku będzie odpowiadał solidarnie z zarządcą sukcesyjnym za szkodę wyrządzoną przez tego zarządcę.

przykład 28

Jak powinien postąpić nieprawidłowo powołany zarządca

Zarządca sukcesyjny został powołany przez osoby, które nie reprezentowały 85/100 udziałów przedsiębiorstwa w spadku. Mimo tego uchybienia, zarządca sukcesyjny reprezentował przedsiębiorstwo w spadku. W tym zakresie powinien on kierować się szeroko pojętym interesem właścicieli przedsiębiorstwa w spadku oraz przewidywać ich wolę. Jeżeli zatem są do wykonania czynności, które mogłyby przynieść przedsiębiorstwu w spadku znaczne korzyści majątkowej, to nieprawidłowo umocowany zarządca sukcesyjny winien je wykonać, a ich skuteczność zależałaby od potwierdzenia przez właścicieli przedsiębiorstwa w spadku.

©℗

wzór 4

Kraków, 20 lutego 2019 r.

Potwierdzenie czynności przez nieprawidłowo umocowanego zarządcę sukcesyjnego

My, niżej podpisani jako właściciele przedsiębiorstwa w spadku, działając na podstawie art. 34 ustawy o zarządzie sukcesyjnym przedsiębiorstwem osoby fizycznejw zw. z art. 756 kodeksu cywilnego, potwierdzamy wszystkie czynności prawne i faktyczne wykonywane przez Adama Nowaka w charakterze zarządcy sukcesyjnego od 10 stycznia 2019 r. do 20 lutego 2019 r.

[podpisy]

1. Adam Kowalski

2. Maria Kowalska

©℗