Były przedsiębiorca nie wnosi pozwu do sądu gospodarczego

Sprawa ze stosunku cywilnego między stronami w zakresie prowadzonej przez nie działalności gospodarczej nie jest sprawą gospodarczą w rozumieniu art. 479¹ k.p.c. oraz art. 2 ust. 1 ustawy z 24 maja 1989 r. o rozpoznawaniu przez sądy spraw gospodarczych (Dz.U. nr 33, poz. 175 ze zm.), jeżeli którakolwiek ze stron przestała być przedsiębiorcą przed wniesieniem pozwu.

Sąd rejonowy, wydział gospodarczy, stwierdził swoją niewłaściwość, ponieważ pozwana utraciła status przedsiębiorcy przed wniesieniem pozwu. Zastosował art. 2 ust. 1 ustawy z 24 maja 1989 r. o rozpoznawaniu przez sądy spraw gospodarczych (dalej: ustawa) i przekazał sprawę Wydziałowi Cywilnemu. Sąd okręgowy, rozpoznając zażalenie, powziął wątpliwość co do rozstrzygnięcia sądu rejonowego i skierował do Sądu Najwyższego pytanie prawne: czy sąd gospodarczy jest właściwy do rozpoznania sprawy przeciwko byłemu przedsiębiorcy.

Sąd Najwyższy stwierdził, że na skutek zmiany art. 479¹ par. 1 kodeksu postępowania cywilnego powstała kolizja ustrojowa, gdyż sprawa przypisana w wyniku tej nowelizacji do postępowania odrębnego w sprawach gospodarczych jednocześnie nie mieści się w definicji sprawy gospodarczej ustalonej w ustawie z 24 maja 1989 r. Według definicji zawartej w art. 2 ust. 2 tej ustawy, sprawy gospodarcze to sprawy ze stosunków cywilnych między przedsiębiorcami prowadzącymi działalność gospodarczą na zasadach określonych w odrębnych przepisach, w zakresie prowadzonej przez nich działalności gospodarczej. Poza tym pozostaje otwarty katalog rodzajowo określonych spraw stanowiących sprawy gospodarcze na podstawie art. 2 ust. 2 ustawy (pkt 8 tego przepisu stanowi, że mogą to być inne sprawy, przekazane przez odrębne przepisy). Z kolei artykuł 479¹ par. 1 k.p.c. definiuje jako gospodarcze – sprawy ze stosunków cywilnych między przedsiębiorcami, w zakresie prowadzonej przez nich działalności gospodarczej. Zaprzestanie prowadzenia działalności gospodarczej przez którąkolwiek ze stron stosunku cywilnego po jego powstaniu nie wyłącza zastosowania przepisów działu IVa, tytułu VII, księgi pierwszej kodeksu postępowania cywilnego (regulujących postępowanie gospodarcze).

Zdaniem SN – przepis art. 479¹ par. 1 k.p.c. powinien być wykładany w całości. Jego zdanie pierwsze, pominąwszy klauzulę „przepisy niniejszego działu stosuje się”, jest w zasadzie powtórzeniem definicji sprawy gospodarczej zawartej w art. 2 ust. 1 ustawy. W obydwu wypadkach chodzi o sprawy ze stosunków cywilnych między przedsiębiorcami w zakresie prowadzonej przez nich działalności gospodarczej. Ustawodawca nie posłużył się w nich pojęciem roszczenia lub sporu ze stosunku cywilnego, co jest istotne, gdyż o ile o sporze można mówić jeszcze przed wszczęciem postępowania sądowego, o tyle ze sprawą cywilną w rozumieniu kodeksu postępowania cywilnego (art. 1 k.p.c.) mamy do czynienia od chwili wniesienia pozwu, czyli przedstawienia pod osąd roszczenia (sporu) organowi powołanemu do jego rozpoznania.

W związku z tym – na podstawie wykładni językowej zdania pierwszego art. 479¹ par. 1 k.p.c. – SN przyjął, że sprawami gospodarczymi w rozumieniu tego przepisu są sprawy, w których w chwili wniesienia pozwu obydwie strony są przedsiębiorcami, a sprawa cywilna dotyczy stosunku cywilnego w zakresie prowadzonej przez nich działalności gospodarczej. Skoro zdanie drugie wprowadzone ustawą z 16 listopada 2006 r. odnosi się do części wstępnej tego przepisu i w związku z tym uzasadniona jest ich łączna interpretacja, to można z nich wyprowadzić wniosek, że dotyczy ono tylko sprawy gospodarczej w ujęciu zdania pierwszego, tj. sprawy, która została wniesiona do sądu. Sprawa gospodarcza w rozumieniu art. 479¹ par. 1 k.p.c. musi spełniać przesłanki zdania pierwszego, a zdanie drugie dotyczy takich spraw po wniesieniu pozwu.

Przy takiej wykładni nabiera sensownego znaczenia zwrot „nie wyłącza zastosowania”. Norma zdania drugiego art. 479¹ par. 1 k.p.c. zostaje wyłączona w odniesieniu do postępowania odrębnego w sprawach gospodarczych, gdy sprawa gospodarcza w znaczeniu materialnym nie została wniesiona do sądu do chwili odpadnięcia przesłanki podmiotowej zawartej w zdaniu pierwszym. A ponieważ sprawa gospodarcza w tym znaczeniu – gdy nastąpiła utrata statusu przedsiębiorcy przed wytoczeniem powództwa – nie była i nie jest sprawą gospodarczą w rozumieniu art. 2 ust. 1 ustawy, podlega rozpoznaniu w wydziale cywilnym w postępowaniu zwykłym.

radca prawny w kancelarii Linklaters C. Wiśniewski i Wspólnicy Sp. Kom

Uchwała Sądu Najwyższego z 16 grudnia 2008 r. ma istotne znaczenie dla obrotu gospodarczego, ponieważ usuwa występujące w praktyce orzeczniczej rozbieżności związane z ustalaniem pojęcia sprawy gospodarczej rozpoznawanej przez sądy gospodarcze w postępowaniu odrębnym uregulowanym w Dziale IVa Tytułu VII Księgi pierwszej k.p.c. Rozbieżności wynikały z mało precyzyjnej redakcji art. 479¹ par. 1 k.p.c. ustalonej nowelą do kodeksu postępowania cywilnego z 16 listopada 2006 r. Wspomniany przepis został uzupełniony o zdanie drugie, stanowiące, że zaprzestanie działalności gospodarczej przez stronę stosunku cywilnego po jego powstaniu pozostaje bez wpływu na stosowanie przepisów o postępowaniu w sprawach gospodarczych. Sądy cywilne przyjmowały powszechnie, że przepis ustanowił zasadę właściwości sądów gospodarczych także wówczas, gdy w momencie wszczęcia sporu sądowego strony nie były już przedsiębiorcami. Pogląd ten akceptowały zresztą zazwyczaj sądy gospodarcze. Skutkiem było rozpoznawanie w postępowaniu odrębnym (art. 479¹ i nast. k.p.c.) jako sporów gospodarczych spraw z udziałem np. byłych przedsiębiorców. Sąd Najwyższy, wyjaśniając w omawianej uchwale, że elementem decydującym o właściwości sądu do rozpoznania sprawy jako sprawy gospodarczej w postępowaniu odrębnym jest status przedsiębiorcy na datę wniesienia pozwu, spowodował zmianę wspomnianej praktyki. Utrata statusu przedsiębiorcy przed wniesieniem pozwu w sporze powstałym na tle prowadzonej (uprzednio) działalności gospodarczej powoduje, że sprawa będzie zawsze rozpoznawana przez sądy cywilne. Pogląd wyrażony w uchwale SN należy w całości podzielić. Rygoryzm przepisów występujący w postępowaniu odrębnym w sprawach gospodarczych jest adresowany wyłącznie do przedsiębiorców. Pozbawienie podmiotów niemających statusu prawnego przedsiębiorcy uprawnień procesowych przewidzianych dla stron w postępowaniu zwykłym, do czego prowadziła wyżej opisana praktyka, należy uznać za nieuzasadnione i nieracjonalne.