Na jakie pułapki zwracać uwagę w umowie franchisingu

Umowy franchisingowe regulują różne formy współpracy. Można wyróżnić franchising w zakresie usług polegający na tym, że franchisobiorca świadczy usługi przy wykorzystaniu marki franchisodawcy i na podstawie jego wskazań, lub franchising w zakresie produkcji - gdzie franchisobiorca wytwarza produkty według wskazań franchisodawcy, które następnie sprzedaje pod marką franchisodawcy. Z kolei franchising w zakresie dystrybucji związany jest z tym, że franchisobiorca sprzedaje produkty w punktach sprzedaży zorganizowanych i urządzonych według wskazań franchisodawcy.

Zasadniczą treścią umów franchisingowych jest udzielenie licencji w zakresie praw własności intelektualnej, związanych zwłaszcza ze znakami towarowymi lub oznaczeniami oraz know-how w celu wykorzystania i dystrybucji towarów lub świadczenia usług. Wytyczne w sprawie ograniczeń pionowych wskazują na niektóre kategorie obowiązków związanych z prawami własności intelektualnej, które traktowane są jako niezbędne do ochrony prawa własności intelektualnej franchisodawcy i są objęte rozporządzeniem o wyłączeniach zbiorowych. Jako przykład można wskazać obowiązek franchisobiorcy do niewykonywania, bezpośrednio lub pośrednio, podobnej działalności handlowej, obowiązek franchisobiorcy do nieujawniania osobom trzecim know-how dostarczonego przez franchisodawcę, tak długo, jak długo know-how nie jest ogólnie znane. Franchisodawca zwykle zapewnia również franchisobiorcy, przez czas trwania umowy, pomoc handlową lub techniczną. Franchisobiorca zazwyczaj ponosi opłatę franchisingową za franchising konkretnego sposobu prowadzenia działalności.

Przy zawieraniu umowy franchisingowej w obrocie międzynarodowym istotne jest sprawdzenie obowiązującego prawodawstwa kraju, w którym franchising ma być wykonywany. Szczególne znaczenie ma to w odniesieniu do Stanów Zjednoczonych, gdzie oprócz ustawodawstwa federalnego należy brać pod uwagę ustawodawstwo stanowe i lokalne. Warto przypomnieć sprawę sądową Cachia v. Islamorada. Na przeszkodzie zawarcia umowy franchisingowej stanęło ustawodawstwo miasta Islamorada na Florydzie, które zakazywało otwierania tzw. formula restaurants, czyli restauracji działających m.in. w formie franchisingu, oraz ograniczało możliwość działania innych firm działających na zasadach franchisingu. W wyniku zarządzenia lokalnego sprzedaż nieruchomości w Islamorada dla Starbucksa została wstrzymana. Sąd apelacyjny uznał, że zarządzenie to jest niezgodne z konstytucją Stanów Zjednoczonych przez dyskryminowanie handlu międzystanowego oraz nie służy żadnym prawnie uzasadnionym celom lokalnym.

To, jak ważne jest określenie prawa państwa, któremu podlega umowa, potwierdza sprawa dotycząca franchisingu restauracji Subway w mieście Meißen, w Niemczech. Klauzula arbitrażowa zawarta w umowie franchisingowej wskazywała na prawo państwa Liechtenstein, a właściwym sądem do rozpatrywania sporów był sąd arbitrażowy w Nowym Jorku. W wyniku zwłoki w płatnościach franchisodawca poddał spór pod rozstrzygnięcie sądu arbitrażowego. Sąd w Nowym Jorku orzekł na korzyść franchisodawcy i zwrócił się do Wyższego Sądu Okręgowego w Dreźnie o uznanie orzeczenia i jego wykonanie. Sąd w Dreźnie uznał jednak, że zgodnie z prawem Liechtensteinu klauzula arbitrażowa zawarta w umowie była w sposób nieuzasadniony niekorzystna dla franchisobiorcy, w szczególności przez wskazanie jako właściwego sądu arbitrażowego sądu w Stanach Zjednoczonych, którego odległe położenie utrudniło franchisobiorcy skuteczną obronę swoich praw. W rezultacie sąd w Dreźnie odmówił wykonania orzeczenia sądu arbitrażowego.

Umowa franchisingowa często zawiera postanowienia wyłączające odpowiedzialność franchisodawcy, co do składanych przez niego oświadczeń, z wyjątkiem tych, które znajdują się w samej umowie (tzw. non-reliance clauses). Postanowienia umowy mogą m.in. stanowić, że franchisodawca nie gwarantuje określonych zysków, które miałby osiągnąć franchisobiorca. W sprawie sądowej Peart Stevenson Associates Limited v. Brian Hollan, która toczyła się w Wielkiej Brytanii, sąd orzekł, że franchisobiorcy, który polegał przy zawarciu umowy na fałszywych oświadczeniach franchisodawcy, należy się odszkodowanie. W przedmiotowej sprawie odszkodowanie to przewyższało odszkodowanie zasądzone na rzecz franchisodawcy z tytułu rozwiązania umowy wskutek braku płatności ze strony franchisobiorcy oraz prowadzenia przez niego działalności konkurencyjnej. Odszkodowanie przyznane franchisodawcy zostało ustalone na podstawie rzeczywistych zysków, jakie mógłby osiągnąć franchisobiorca, a nie średnich kwot osiąganych przez innych franchisobiorców. Sąd, uzasadniając przyznanie franchisodawcy symbolicznego odszkodowania w wysokości 2 funty z tytułu prowadzenia przez franchisobiorcę działalności konkurencyjnej, mimo zakazu wynikającego z umowy, wskazał, że franchisodawca nie podjął żadnych kroków w celu zastąpienia franchisobiorcy innym podmiotem. Ponadto sąd uznał, że franchisodawca, który w sposób umyślny i lekkomyślny wyolbrzymia potencjalne zyski lub zaniża poziom ryzyka franchisingu, ponosi odpowiedzialność za składanie fałszywych oświadczeń, bez względu na wyłączenia odpowiedzialności zawarte w umowie franchisingowej.

Ujawnianie przed zawarciem umowy dokumentów zawierających informacje o zasadach franchisingu, w tym informacje finansowe (tzw. disclosure documents) jest obowiązkiem franchisodawcy m.in. w Stanach Zjednoczonych, Rosji, Australii, Kanadzie, Chinach. Podobne zobowiązanie wynika z Europejskiego Kodeksu Etyki Franchisingu. Obowiązek ten w wielu państwach europejskich, jak np. Polska, Wielka Brytania, Bułgaria, Chorwacja, Norwegia, Ukraina, nie jest prawnie uregulowany. W przypadku Ukrainy zastosowanie może mieć postanowienie kodeksu cywilnego, zgodnie z którym jeżeli jedna ze stron nie ujawni istotnych dla zawarcia umowy informacji, to działanie takie jest kwalifikowane jako oszustwo. Strona postępująca nieuczciwie jest zobowiązana do zapłaty odszkodowania w wysokości podwójnej wartości poniesionych przez drugą stronę strat oraz do zapłaty zadośćuczynienia za doznaną krzywdę. Jeżeli franchisodawca jest doświadczonym przedsiębiorcą, sąd może uznać, że ciąży na nim również obowiązek ostrzeżenia franchisobiorcy o możliwym ryzyku związanym z franchisingiem. Z tego powodu zalecane jest ujawnianie dokumentów zawierających informacje o zasadach franchisingu przed zawarciem umowy franchisingowej i po podpisaniu klauzuli poufności.