Niewypłacalność pracodawcy wynika z orzeczeń polskiego sądu upadłościowego

Przesłanki niewypłacalności związane z upadłością pracodawcy zostały dostosowane do przepisów ustawy z 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze. Na jej podstawie upadłość ogłasza się w stosunku do dłużnika, który stał się niewypłacalny. Takim jest dłużnik, który nie wykonuje swoich wymagalnych zobowiązań, przy czym dłużnika będącego osobą prawną albo jednostką organizacyjną nieposiadającą osobowości prawnej, której odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną, uważa się za niewypłacalnego także wtedy, gdy jego zobowiązania przekroczą wartość jego majątku, nawet wówczas, gdy na bieżąco te zobowiązania wykonuje.

Prawo upadłościowe i naprawcze przewiduje przy tym dwa rodzaje postanowień sądu o ogłoszeniu upadłości: upadłość z możliwością zawarcia układu oraz upadłość obejmująca likwidację majątku dłużnika. Tę pierwszą ogłasza się zawsze wtedy, gdy zostanie uprawdopodobnione, że w drodze układu wierzyciele będą zaspokojeni w wyższym stopniu niż po przeprowadzeniu postępowania obejmującego likwidację majątku dłużnika. Jest to bowiem rozwiązanie korzystniejsze zarówno dla wierzycieli, jak i ze społecznego punktu widzenia.

Ostatecznością natomiast (w razie braku podstaw do ogłoszenia upadłości z opcją układową) powinno być ogłoszenie upadłości obejmującej likwidację majątku dłużnika. Przepisy prawa dają także możliwość zmiany sposobu (trybu) prowadzenia postępowania upadłościowego. Jeśli zatem w toku postępowania upadłościowego powstaną ku temu podstawy (np. zmieni się koniunktura gospodarcza lub pojawi się inwestor chcący przejąć przedsiębiorstwo upadłego), sąd może zmienić swoje postanowienie o ogłoszeniu upadłości z opcji likwidacyjnej na układową. Możliwa jest też zmiana odwrotna.

Ustawa o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy uznaje za niewypłacalność zarówno wydanie przez sąd upadłościowy postanowienia o ogłoszeniu upadłości pracodawcy obejmującej likwidację jego majątku, jak i postanowienia o ogłoszeniu upadłości z możliwością zawarcia układu.

Datą niewypłacalności w takich sytuacjach będzie data wydania postanowienia przez sąd upadłościowy. Jest to istotne ze względu na ograniczoną możliwość wypłaty świadczeń z funduszu za zamknięte okresy odnoszone każdorazowo do daty niewypłacalności. Także zmiana postanowienia sądu o ogłoszeniu upadłości z możliwością zawarcia układu na postanowienie o ogłoszeniu upadłości obejmującej likwidację majątku dłużnika powoduje powstanie niewypłacalności pracodawcy w rozumieniu ustawy, z tym że w tym przypadku za datę niewypłacalności uznaje się datę uprawomocnienia takiego postanowienia. Na postanowienie takie, co do zasady, przysługuje bowiem zażalenie.

Każde z wymienionych wyżej postanowień sądu upadłościowego jest równoznaczne z powstaniem stanu niewypłacalności w rozumieniu przepisów ustawy o ochronie roszczeń pracowniczych. Postanowienia te - dla potrzeb ustalenia ustawowego stanu niewypłacalności pracodawcy - mają zatem charakter równorzędny (por. uchwałę SN z 12 lipca 2006 r., II PZP 4/06).

Celem postępowania upadłościowego nie jest tylko (sama w sobie) likwidacja majątku dłużnika. Postępowanie to swych założeniach ma bowiem zmierzać do zaspokojenia wierzycieli choćby w minimalnym stopniu. Dlatego też w razie braku majątku dłużnika postępowania upadłościowego nie wszczyna się. Ustawa o ochronie roszczeń pracowniczych także w tego rodzaju przypadkach umożliwia wypłatę świadczeń, jeśli pracodawca z braku środków nie może wypełnić tego zobowiązania. Niewypłacalność pracodawcy będzie miała bowiem miejsce także w dacie wydania przez sąd upadłościowy postanowień o:

oddaleniu wniosku o ogłoszenie upadłości pracodawcy, jeżeli jego majątek nie wystarcza na zaspokojenie kosztów postępowania;

oddaleniu wniosku o ogłoszenie upadłości w razie stwierdzenia, że majątek dłużnika jest obciążony hipoteką, zastawem, zastawem rejestrowym, zastawem skarbowym lub hipoteką morską w takim stopniu, że pozostały jego majątek nie wystarcza na zaspokojenie kosztów postępowania.

Ponadto niewypłacalność pracodawcy zachodzi również, gdy w postępowaniu krajowym w razie niezaspokojenia przez pracodawcę roszczeń pracowniczych z powodu braku środków finansowych na podstawie przepisów prawa upadłościowego i naprawczego sąd upadłościowy wyda postanowienie o umorzeniu postępowania upadłościowego obejmującego likwidację majątku upadłego, jeżeli:

majątek pozostały po wyłączeniu z niego przedmiotów majątkowych dłużnika obciążonych hipoteką, zastawem, zastawem rejestrowym, zastawem skarbowym lub hipoteką morską nie wystarcza na zaspokojenie kosztów postępowania;

wierzyciele zobowiązani uchwałą zgromadzenia wierzycieli albo postanowieniem sędziego komisarza nie złożyli w wyznaczonym terminie zaliczki na koszty postępowania, a brak jest płynnych funduszów na te koszty.

W tych przypadkach datą niewypłacalności będzie data uprawomocnienia się postanowienia sądu upadłościowego o umorzeniu postępowania.

W różnych okolicznościach i z różnych przyczyn może dochodzić do tego, że pracodawca popada w stan niewypłacalności. Już na tle poprzedniej ustawy z 29 grudnia 1993 r. w orzecznictwie (por. wyrok SN z 7 sierpnia 2002 r., I PKN 243/01, i uchwałę SN z 20 listopada 1996 r., III ZP 6/96) wskazywano, że stan niewypłacalności może powstać w stosunku do tego samego pracodawcy kilkakrotnie.

Nabiera to szczególnego znaczenia w świetle funkcji przepisów ustawy, polegającej na stworzeniu dla pracowników szczególnych gwarancji zaspokojenia, w ograniczonym przecież zakresie, ich roszczeń. Ustawa przyjmuje zasadę, że w przypadku ponownego zaistnienia niewypłacalności w odniesieniu do danego pracodawcy przepisy dotyczące zaspokajania roszczeń ze środków funduszu nie mogą mieć powtórnie zastosowania do tych samych pracowników w zakresie tych samych roszczeń.