Wspólnik może potrącić swoją wierzytelność wobec spółki

Wspólnik spółki z ograniczoną odpowiedzialnością może potrącić swoją wierzytelność wobec spółki z wierzytelności spółki względem wspólnika z tytułu dopłat.

Z.K., wspólnik spółki z o.o., posiadał w niej 20 udziałów o łącznej wartości 10 tys. zł. W umowie spółki przewidziano możliwość zobowiązania wspólników do dopłat w granicach do pięciokrotnej wartości nominalnej posiadanych udziałów. Obowiązek dopłat miał być nakładany na nich proporcjonalnie do wartości udziałów, a wysokość dopłat i terminy ich wnoszenia określane każdorazowo w uchwale wspólników. Wspólnicy zostali zobowiązani do dopłat uchwałami z 2005 r. i z 2007 r. Wobec Z.K. zobowiązanie wyniosło 65 tys. zł, ale nie uiścił on żądanej kwoty. Przysługiwała mu bowiem wobec spółki wierzytelność w kwocie 45 988,45 zł. Spółka z o.o. wystąpiła z powództwem o zasądzenie od Z.K. kwoty 65 tys. zł wraz z odsetkami. Sąd rejonowy uwzględnił podniesiony przez pozwanego zarzut potrącenia wierzytelności i oddalił powództwo spółki. Przy rozpoznawaniu apelacji powódki sąd okręgowy przedstawił Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne: czy wspólnik może potrącać swoje wierzytelności wobec spółki z o.o. z wierzytelnością spółki względem wspólnika z tytułu dopłat?

Sąd Najwyższy uznał, że istota wątpliwości sprowadza się do rozstrzygnięcia kwestii, czy do wierzytelności spółki wobec wspólnika z tytułu dopłat należy w drodze analogii stosować art. 14 par. 4 kodeksu spółek handlowych. Zgodnie z nim wspólnik i akcjonariusz nie może potrącać swoich wierzytelności wobec spółki kapitałowej z wierzytelnością spółki względem wspólnika z tytułu należnej wpłaty na poczet udziałów albo akcji. W doktrynie zauważa się, że dopłaty są swym charakterem prawnym zbliżone do wkładów, czyli wpłat na udziały, gdyż - tak jak wpłaty na udziały - realnie powiększają majątek spółki. Uzyskane w ich wyniku środki finansowe są przeznaczane na zasilenie kapitału zapasowego i mogą być przez spółkę wykorzystane na realizację planowanych inwestycji, sfinansowanie bieżącej działalności, zwiększenie wiarygodności kredytowej lub na pokrycie strat. Dopłaty zwiększają środki własne spółki, lecz nie powiększają udziałów wspólników, a w konsekwencji - wielkości kapitału zakładowego. W doktrynie przyjmuje się w związku z tym, że dopłaty są rodzajem świadczenia leżącego niejako pośrodku między pożyczką a wniesieniem wkładu. Podstawową cechą dopłat jest ich czasowy charakter, zgodnie bowiem z art. 179 par. 1 k.s.h., dopłaty mogą być zwracane wspólnikom, jeżeli nie są wymagane na pokrycie straty wykazanej w sprawozdaniu finansowym. Dopłaty nie są więc źródłem środków przeznaczonych na trwałe finansowanie działalności spółki. I chociaż są one swym charakterem zbliżone do wpłat na udziały, różnią się od nich tym, że nie są bezwzględnie bezzwrotne i nie powodują zwiększenia kapitału zakładowego spółki. Kapitał zapasowy spółki - w przeciwieństwie do kapitału zakładowego - nie ma charakteru obligatoryjnego, a jego wysokość nie podlega zgłoszeniu do sądu rejestrowego. Jego celem jest pokrywanie strat powstałych w toku działalności spółki.

Zdaniem SN - wykładnia językowa art. 14 par. 4 k.s.h., w którym wyłączono możliwość ustawowego potrącenia wierzytelności wspólnika wobec spółki, prowadzi do wniosku, że nie obejmuje on wierzytelności spółki z tytułu dopłat. Jest w nim bowiem mowa o wpłacie na poczet udziałów, czyli o wpłacie na kapitał zakładowy. Z kolei w art. 498 - 505 k.c. ustawodawca jako zasadę przyjął dopuszczalność potrącenia ustawowego. Zgodnie z art. 499 k.c., potrącenie następuje przez oświadczenie złożone drugiej stronie, czyli przez jednostronną czynność prawną jednego z wierzycieli wzajemnych. Ze względu na tę właśnie cechę potrącenia, pozwalającą na jednostronną ingerencję w sferę prawną drugiej strony, ustawodawca w pewnych wypadkach wyłączył stosowanie tej instytucji. Wymienia je art. 505 k.c., przy czym ostatni z tych zakazów dotyczy wierzytelności, co do których potrącenie jest wyłączone przez przepisy szczególne. A przepisu szczególnego, który wyłączałby dopuszczalność umorzenia przez potrącenie wierzytelności spółki z tytułu dopłat brakuje.

Orzecznictwo opracowała Teresa Siudem

radca prawny, partner Domański Zakrzewski Palinka

@RY1@i02/2010/081/i02.2010.081.087.005a.001.jpg@RY2@

Tomasz Darowski, radca prawny, partner Domański Zakrzewski Palinka

Uchwała jest słuszna i potwierdza prawidłowość utrwalonej praktyki. Wierzytelność spółki z o.o. o wniesienie dopłat może być potrącona z przysługującą wspólnikowi wobec spółki wierzytelnością - na zasadach określonych w k.c. Potrącenia może dokonać spółka lub wspólnik. Wątpliwości budzą tylko te fragmenty uzasadnienia uchwały, które dotyczą charakteru prawnego dopłat i kapitału zapasowego. Nie można zgodzić się z twierdzeniem SN, że podstawową cechą dopłat jest czasowy charakter. Dopóki nie zostanie podjęta uchwała zgromadzenia wspólników o zwrocie dopłat, wspólnikom nie przysługuje przecież roszczenie o zwrot. Uchwała o zwrocie może zaś nie zostać nigdy podjęta z wielu powodów. Zdarzają się też sytuacje, gdy pomimo woli zwrócenia dopłat uchwała o zwrocie nie powinna być podjęta. Nie jest też tak, że - jak przyjmuje SN - w przypadku kapitału zapasowego chodzi o możliwość zwolnienia aktywów i przeznaczenia ich na pokrycie strat. Pokrycie strat nie wiąże się z dysponowaniem aktywami spółki, a w szczególności z wydatkowaniem środków finansowych. Pokrycie strat to operacja sprowadzająca się, w uproszczeniu, do skompensowania ze stratą dostępnych do tego celu innych pozycji kapitałów własnych. Środki pieniężne (aktywa) uzyskane z dopłat nie służą pokryciu straty, lecz mogą być wykorzystane w każdym zgodnym z prawem celu. Przewidziany w art. 179 par. 1 k.s.h. zakaz zwrotu dopłat potrzebnych do pokrycia straty oznacza tylko to, że w określonej sytuacji finansowej dopłat zwracać nie wolno.