Kiedy przedsiębiorca może stosować sprzedaż lawinową

Organizowanie systemu sprzedaży lawinowej polega na proponowaniu nabycia towarów lub usług poprzez składanie nabywcom tych towarów lub usług obietnicy uzyskania korzyści materialnych w zamian za nakłonienie innych osób do dokonania takich samych transakcji, co skutkuje uzyskaniem podobnych korzyści materialnych wskutek nakłonienia kolejnych osób do udziału w systemie. Kolejni klienci po dokonaniu zakupu i zwerbowaniu następnych uczestników systemu stają się przedstawicielami organizatora, tworząc wielopoziomową sieć sprzedaży.

W większości krajów świata i Unii Europejskiej sprzedaż lawinowa jest nielegalna, w Polsce jest dozwolona tylko po spełnieniu określonych warunków. Sprzedaż lawinowa jest powszechną formą sprzedaży takich produktów, jak np. kosmetyki, upominki.

System sprzedaży lawinowej nie stanowi czynu nieuczciwej konkurencji tylko wówczas, gdy zostaną spełnione łącznie dwa warunki. Po pierwsze, korzyści materialne uzyskiwane przez uczestników systemu sprzedaży nie mogą być generowane ze środków pochodzących z zakupu lub ze sprzedaży towarów lub usług po cenie rażąco wyższej od ich rzeczywistej wartości rynkowej. Korzyści nie powinny zależeć od liczby zwerbowanych osób, lecz od ilości sprzedanych produktów. Co więcej, umożliwiono uczestnikom sprzedaż produktów lub usług zarówno po cenie równej, jak i wyższej od wartości rynkowej produktów. Uznaje się, że warunek zostanie spełniony, jeśli cena towaru bądź usługi przekroczy maksymalnie o 25 proc. cenę porównywalnych towarów udostępnianych na rynku. Wprowadzenie korelacji pomiędzy wartością towarów a ich ceną ma na celu zapobieżenie zawierania umów o charakterze finansowym - piramid finansowych.

Po drugie, legalny system sprzedaży lawinowej danego produktu bądź usługi powinien umożliwiać odsprzedaż towarów organizatorowi systemu, nie mniej niż za 90 proc. ceny zakupu. Warunek dotyczy nie tylko nabytych od organizatora nadających się do sprzedaży towarów, lecz też materiałów informacyjno-instruktażowych, próbek towarów oraz zestawów prezentacyjnych zakupionych w ciągu sześciu miesięcy poprzedzających datę rezygnacji.

Warunek natomiast wyważa interesy organizatora i uczestnika systemu. Uczestnik ma możliwość wycofania się z systemu i odzyskania zainwestowanych środków w minimum 90 proc. Organizator może odkupić towar po cenie do 10 proc. niższej od wartości pierwotnej produktu. Co więcej, obowiązek odkupu dotyczy wyłącznie towarów, które zostały nabyte bezpośrednio od organizatora, nie obejmuje towarów rozprowadzanych wśród uczestników. Poza tym organizator ma obowiązek odkupienia towarów tylko we wskazanym okresie od pierwotnej sprzedaży, wyłącznie po złożeniu rezygnacji przez uczestnika systemu.

Sprzedaż lawinowa będąca formą sprzedaży detalicznej oferowanej wiąże się bezpośrednio z tym, że transakcja jest zawierana poza lokalem przedsiębiorstwa. Sprzedawca dociera bezpośrednio do potencjalnego klienta w jego miejscu zamieszkania, miejscu pracy lub podczas specjalnie organizowanego wyjazdu.

Przedsiębiorca proponujący zawarcie umowy poza lokalem przedsiębiorstwa zobowiązany jest okazać dokument potwierdzający prowadzenie działalności gospodarczej (odpis z KRS lub odpis zaświadczenia o wpisie do ewidencji działalności gospodarczej) oraz dokument tożsamości. Jeśli umowę zawiera pełnomocnik, powinien przedstawić dokument potwierdzający umocowanie. Naruszenie powyższego obowiązku nie ma wpływu na ważność umowy, aczkolwiek naraża przedsiębiorcę na odpowiedzialność za popełnienie wykroczenia, na podstawie art. 138a kodeksu wykroczeń. Przedsiębiorca powinien również wręczyć pisemne potwierdzenie dokonania transakcji, z umieszczoną datą zawarcia umowy, rodzajem i przedmiotem świadczenia oraz ceną, za jaką towar został nabyty. Poza tym obowiązkiem przedsiębiorcy jest udzielenie informacji o możliwości odstąpienia od zawartej umowy w ciągu 10 dni, bez podawania przyczyny oraz wręczenie wzoru oświadczenia o odstąpieniu.

Sprzedaż lawinowa jest często błędnie utożsamiana z zabronionymi przez polskie prawo piramidami finansowymi. Wprowadzenie zakazu prowadzenia działalności w formie piramid finansowych jest reminiscencją upowszechnienia się tej formy aktywności gospodarczej w latach dziewięćdziesiątych i w związku z tym poniesienia strat przez wiele osób kuszonych wizją wysokich i łatwo osiągalnych zarobków.

Piramida finansowa jest systemem promocyjnym polegającym na wykonywaniu świadczenia przez konsumentów, w zamian za otrzymanie korzyści materialnych. Otrzymanie profitów jest uwarunkowane od wprowadzenia do systemu innych osób, zatem nie od sprzedaży lub konsumpcji produktów, jak w systemie sprzedaży lawinowej. Korzyści pochodzą także w znacznej mierze z wpisowego wpłacanego przez nowych uczestników systemu, tym samym w systemie zorganizowanym w formie piramidy finansowej zyskują zazwyczaj osoby znajdujące się na jej szczycie, uczestnicy niższych szczebli tracą, często nie mają także możliwości wycofania się z chybionej inwestycji.

Przykładem piramidy finansowej jest system konsorcyjny. W ramach systemu konsorcyjnego tworzona jest grupa, która wpłaca na rzecz konsorcjum pewną kwotę pieniędzy. Część pieniędzy przeznaczana jest na pokrycie kosztów oraz realizację zysku, natomiast pozostała kwota powinna być przeznaczona na przyznanie towarów członkom systemu konsorcyjnego lub udzielenie im pożyczek. Zgodnie z ustawą o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym organizowanie i prowadzenie działalności gospodarczej w ramach systemu konsorcyjnego jest nieuczciwą praktyką rynkową. Organizator i prowadzący opisaną wyżej formę działalności gospodarczej narażają się na karę pozbawienia wolności do 5 lat, co więcej, jeśli zgromadzono tą drogą mienie znacznej wartości - organizator bądź prowadzący zakazaną działalność ryzykują karą pozbawienia wolności do lat 8.

Zakładanie, prowadzenie, propagowanie systemów promocyjnych o charakterze piramidy, w których konsument wykonuje świadczenie w zamian za możliwość otrzymania korzyści materialnych, zależnych przede wszystkim od wprowadzenia innych osób do systemu, a nie od sprzedaży lub konsumpcji produktów, zostało zakazane w art. 7 pkt 14 ustawy o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym jako nieuczciwa praktyka rynkowa wprowadzająca w błąd.

Reasumując, prawo zezwala na tworzenie systemu sprzedaży lawinowej, jednakże po spełnieniu ustawowych warunków, zakazuje natomiast organizowania sprzedaży w systemie konsorcyjnym, stanowiącym de facto piramidę finansową.

Spółka handlująca kawą w Niemczech rozpoczęła jej sprzedaż po 18 marek, proponując nabywcom zwrot 3,60 marki, jeśli nakłonią do kupna kolejnych klientów, którzy mogli w taki sam sposób zmniejszyć koszt nabycia kawy. W Polsce system sprzedaży lawinowej zorganizowany analogicznie byłby dozwolony, ponieważ klienci otrzymywaliby produkt za standardową cenę, producent wykorzystał jedynie przynależną naturze ludzkiej chęć osiągnięcia korzyści, w celu pozyskania nowych klientów.

Magdalena Krasuska

gp@infor.pl

Ustawa z 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (Dz.U. nr 47, poz. 211 z późn. zm.).

Ustawa z 23 sierpnia 2007 r. o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym (Dz.U. nr 171, poz. 1206).

Ustawa z 2 marca 2000 r. o ochronie niektórych praw konsumentów oraz o odpowiedzialności za szkodę wyrządzonej przez produkt niebezpieczny (Dz.U. nr 22, poz. 271).