Kiedy można wykupić akcjonariusza mniejszościowego

Przymusowy wykup akcji akcjonariuszy mniejszościowych polega na przejęciu, po określonej cenie, przez akcjonariusza lub grupę akcjonariuszy większościowych akcji należących do drobnych akcjonariuszy, bez konieczności wyrażania na to zgody przez tych ostatnich. W wyniku tego akcjonariusz mniejszościowy przestaje uczestniczyć w spółce, w zamian za co otrzymuje kwotę stanowiącą równowartość posiadanych wcześniej akcji. Nabycie akcji następuje w tym przypadku bez zgody akcjonariusza mniejszościowego, do którego skierowane jest żądanie wykupu.

Uchwała w sprawie przymusowego wykupu akcji powinna być powzięta w jawnym i imiennym głosowaniu. Ponadto musi określać akcje podlegające wykupowi przez wskazanie numerów i serii akcji oraz akcjonariuszy, którzy zobowiązują się wykupić akcje, jak również określać akcje przypadające każdemu z nabywców. Akcjonariusze, którzy mają nabyć akcje i głosowali za uchwałą, odpowiadają solidarnie wobec spółki za spłacenie całej sumy wykupu. Akcjonariusze mniejszościowi, których akcje podlegają przymusowemu wykupowi, powinni, w terminie miesiąca od dnia ogłoszenia uchwały w Monitorze Sądowym i Gospodarczym, złożyć w spółce dokumenty akcji lub dowody ich złożenia do rozporządzenia spółki. Jeżeli akcjonariusz nie złożył dokumentu akcji w tym terminie, zarząd unieważnia je, a nabywcy wydaje nowy dokument akcji pod tym samym numerem emisyjnym. Uchwała ta powinna być również ogłoszona we wspomnianym monitorze. Podjęcie uchwały o przymusowym wykupie akcji oraz warunki jej podjęcia podlegają kontroli sądowej. Akcjonariusze mniejszościowi mogą bowiem zaskarżyć uchwałę o przymusowym wykupie.

Przymusowy odkup akcji daje akcjonariuszom mniejszościowym prawo żądania odkupienia ich akcji przez akcjonariusza większościowego. Zgodnie z przepisami skuteczność uchwały o przymusowym wykupie akcji zależy od wykupienia akcji przedstawionych do wykupu przez akcjonariuszy mniejszościowych, których akcje nie zostały objęte uchwałą o przymusowym wykupie akcji. Akcjonariusze ci, obecni na walnym zgromadzeniu, powinni, w terminie dwóch dni od dnia walnego zgromadzenia, natomiast pozostali w terminie miesiąca od dnia ogłoszenia uchwały, złożyć w spółce dokumenty akcji lub dowody ich złożenia do rozporządzenia spółki. Akcjonariuszy, którzy nie złożą dokumentów akcji w terminie, uważa się za wyrażających zgodę na pozostanie w spółce.

W odniesieniu do spółek publicznych procedurę przymusowego wykupu regulują przepisy ustawy o ofercie publicznej oraz przepisy wykonawcze. Akcjonariusz spółki publicznej, który przekroczył sam lub wspólnie z grupą innych akcjonariuszy 90 proc. ogólnej liczby głosów w tej spółce, może zażądać od pozostałych akcjonariuszy odsprzedania mu wszystkich pozostałych akcji. Cała transakcja przeprowadzana jest przy uczestnictwie domu maklerskiego, który jest pośrednikiem pomiędzy akcjonariuszami.

Najpierw akcjonariusz większościowy musi skierować żądania sprzedaży akcji. Powinno ono zawierać informacje o wykupującym, akcjach objętych wykupem, cenie i dniu wykupu. Ogłoszenie przekazywane jest następnie agencji informacyjnej oraz przynajmniej jednemu dziennikowi o zasięgu ogólnopolskim w celu opublikowania jego treści. Informacje o planowanym wykupie otrzymuje również Komisja Nadzoru Finansowego oraz Krajowy Depozyt Papierów Wartościowych. Ogłoszenie to nie stanowi wezwania do zapisywania się na sprzedaż lub zamianę akcji w rozumieniu ustawy o ofercie. Wykup akcji następuje w formie umowy sprzedaży. W umowie tej nie ma jednak możliwości swobodnego kształtowania ceny przez obie strony.

Cenę akcji ustala się zgodnie z art. 79 ust. 1-3 ustawy o ofercie publicznej, to jest cena wykupu nie może być niższa od średniej ceny rynkowej z okresu sześciu miesięcy poprzedzających ogłoszenia wykupu bądź okresu krótszego, jeśli spółka była notowana na rynku publicznym krócej niż przez sześć miesięcy. Cena, jaka zostanie zapłacona w ramach przymusowego wykupu, nie może być też niższa od najwyższej ceny, jaką za akcje będące przedmiotem przymusowego wykupu podmioty, o których była mowa powyżej, zapłaciły w okresie 12 miesięcy poprzedzających wezwanie. Cena nie może być też niższa od najwyższej wartości rzeczy lub praw, które ww. podmioty wydały w zamian za akcje będące przedmiotem wezwania, w okresie 12 miesięcy przed ogłoszeniem wezwania. Cena akcji płacona w ramach przymusowego wykupu nie może być również niższa od średniej ceny rynkowej z okresu trzech miesięcy obrotu tymi akcjami na rynku regulowanym poprzedzających ogłoszenie wezwania.

Akcjonariusz mniejszościowy, który uważa, że zapłacona mu za akcję cena nie jest odpowiednia, ma prawo skierować powództwo cywilne przeciwko akcjonariuszowi wykupującemu. W takim procesie akcjonariusz może żądać odszkodowania za nieprawidłowe określenie ceny. Wartością szkody jest różnica pomiędzy prawidłową ceną, a ceną faktycznie mu zapłaconą. Nie bez znaczenia jest jednak kwestia opłat związanych z postępowaniem sądowym. W przypadku spółek niepublicznych procedura sądowej kontroli wyceny akcji wiąże się z koniecznością uiszczenia opłaty w wysokości 300 zł, natomiast w odniesieniu do powództwa akcjonariusza spółki publicznej opłata sądowa stanowi 5 proc. wartości dochodzonego odszkodowania, co niejednokrotnie będzie wiązało się z koniecznością zapłacenia sporych sum.

Zabezpieczeniem dla akcjonariusza mniejszościowego jest kontrola sprawowana przez Komisję Nadzoru Finansowego. Bada ona, czy wykup jest przeprowadzany zgodnie z obowiązującymi przepisami. Jeżeli akcjonariusz większościowy naruszy zasady przeprowadzania wykupu, może zostać ukarany przez KNF karą pieniężną w wysokości do 1 mln zł.

Gwarancją praw akcjonariuszy mniejszościowych jest przyjęta w prawie handlowym zasada ochrony praw mniejszości. Jej realizacji służy m.in. instytucja zaskarżania uchwał walnego zgromadzenia spółki akcyjnej. Możliwość wytoczenia przeciwko spółce powództwa o unieważnienie uchwały walnego zgromadzenia akcjonariuszy następuje wówczas, gdy uchwała narusza przepisy prawa lub postanowienia statutu spółki. Wytoczenie powództwa jest również dopuszczalne, gdy uchwała, zgodna z przepisami prawa i postanowieniami statutu spółki, została podjęta wbrew dobrym obyczajom kupieckim, narusza interesy spółki lub ma na celu pokrzywdzenie akcjonariusza. Prawo do wytoczenia powództwa o unieważnienie uchwały walnego zgromadzenia przysługuje akcjonariuszom, którzy głosowali przeciwko uchwale i zażądali zaprotokołowania sprzeciwu. Uprawnionymi do wytoczenia powództwa są również akcjonariusze, którzy z obiektywnych przyczyn nie mogli głosować przeciw uchwale; legitymowani do żądania unieważnienia uchwały są akcjonariusze, których bezzasadnie nie dopuszczono do udziału w walnym zgromadzeniu, oraz ci, którzy nie zostali prawidłowo powiadomieni o jego odbyciu. Powództwo o unieważnienie uchwały walnego zgromadzenia akcjonariuszy może być wytoczone w ciągu miesiąca od dnia uzyskania wiadomości o uchwale; wystąpienie z tym żądaniem nie może jednak nastąpić po upływie roku od dnia podjęcia uchwały.

Cena wykupu nie może być niższa od średniej ceny rynkowej z okresu sześciu miesięcy poprzedzających ogłoszenie wykupu

- kara pieniężna za naruszenie zasad przeprowadzania wykupu przez akcjonariusza większościowego

Mariusz Mosiołek

mariusz.mosiolek@infor.pl

Ustawa z 15 września 2000 r. - Kodeks spółek handlowych (Dz.U. nr 94, poz. 1037 z późn. zm.).

Ustawa z 29 lipca 2005 r. o ofercie publicznej i warunkach wprowadzania instrumentów finansowych do zorganizowanego systemu obrotu oraz o spółkach publicznych (Dz.U. nr 184, poz. 1539).