Nazwa przedsiębiorcy nie może być dowolna

Prawo zawiera wiele ograniczeń i nakazów, które dotyczą nazwy i firmy przedsiębiorcy. Łączy się to z brakiem dowolności w doborze nazwy przedsiębiorstwa. Przedsiębiorca nie może więc w pełni puścić wodzy fantazji. Wybierając swoją firmę, musi kierować się wymogami prawa.

Przedsiębiorcy będący osobami fizycznymi, którzy chcą prowadzić przedsiębiorstwo w formie spółki cywilnej, muszą w nazwie firmy zamieścić imiona i nazwiska wszystkich wspólników, którzy zawarli umowę spółki. Nawet jeżeli wspólników jest kilku, to w nazwie nie można podać nazwiska tylko jednego z nich.

Przedsiębiorca, który jednoosobowo prowadzi działalność gospodarczą, jako nazwę firmy podaje swoje imię i nazwisko. Może to być nazwisko podwójne, a zamiast jednego imienia - dwa, jeżeli używa jednocześnie obu. Nie może jednak posługiwać się inicjałami, czy zamiast imienia nie może w nazwie zamieścić tylko jego pierwszej litery. Do nazwy firmy przedsiębiorca może włączyć pseudonim.

W nazwie powinna się znaleźć także informacja o tym, że działalność prowadzona jest w formie spółki cywilnej. Określenie formy prawnej w nazwie można podać w skrócie.

Analogiczne reguły odnoszą się do działalności prowadzonej w formie spółki jawnej. Firma spółki jawnej powinna bowiem zawierać nazwiska lub firmy (nazwy) wszystkich wspólników albo nazwisko albo firmę (nazwę) jednego albo kilku wspólników. Różnicę stanowi dodatkowe oznaczenie "spółka jawna". W obrocie dopuszczalne jest używanie skrótu sp.j.

Inne reguły obowiązują przy określaniu nazwy przedsiębiorcy będącego osobą prawną. Firmą osoby prawnej jest jej nazwa. Nazwa to dowolne określenie słowne. Firma ta zawiera poza tym obligatoryjny element w postaci określenia jej formy prawnej, który może być podany w skrócie. Zasady konstruowania nazw osób prawnych oraz wskazywania form prawnych tych osób są uregulowane w aktach prawnych stanowiących podstawę prawną tworzenia i funkcjonowania danej osoby prawnej. Na przykład zgodnie z postanowieniami kodeksu spółek handlowych firma spółki kapitałowej powinna zawierać dodatkowe oznaczenie - "spółka z ograniczoną odpowiedzialnością" czy "spółka akcyjna". W firmie osoby prawnej może znaleźć się także tzw. dodatek fakultatywny, wskazujący przykładowo na przedmiot działalności albo na jej siedzibę.

Orzecznictwo i ustawy szczególne ograniczyły dowolność w obieraniu nazwy. Nazwa nie może wprowadzać w błąd, jeżeli chodzi o rodzaj działalności. Tak więc osoba prowadząca np. sklep spożywczy nie powinna w nazwie zamieszczać pojęcia "drogeria". Nie jest konieczne wskazywanie w nazwie czy firmie, czym się przedsiębiorca zajmuje, tzn. że oznaczenie przedsiębiorcy wcale nie musi określać rodzaju działalności.

Zgodnie z art. 3 ust. 2 i ust. 1 ustawy z 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji wprowadzenie w błąd poprzez błędne oznaczenie przedsiębiorstwa stanowi czyn nieuczciwej konkurencji, jeśli narusza interes innego przedsiębiorcy lub klienta. Chodzi o wymóg konstruowania firm w taki sposób, aby jedna dostatecznie odróżniała się od firm innych przedsiębiorców. Przedsiębiorca nie może więc podszywać się pod innego i korzystać z jego renomy. Dlatego przedsiębiorcy działający na tym samym rynku nie mogą konstruować podobnych nazw firm. Pojęcie "rynek" może obejmować obszar całego kraju, region czy terytorium jednej miejscowości (tzw. rynek lokalny), w obrębie którego ma miejsce rzeczywiste prowadzenie działalności. W przypadku interpretacji pojęcia "ten sam rynek" powinien być również brany pod uwagę przedmiot działalności przedsiębiorcy. W ustawie z 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz.U. nr 50, poz. 331 z późn. zm.) przez rynek właściwy rozumie się rynek towarów, które ze względu na ich przeznaczenie, cenę oraz właściwości, w tym jakość, są uznawane przez ich nabywców za substytuty oraz są oferowane na obszarze, na którym ze względu na ich rodzaj i właściwości, istnienie barier dostępu do rynku, preferencje konsumentów czy znaczące różnice cen i koszty transportu, panują zbliżone warunki konkurencji.

Firma jest dobrem intelektualnym, niekiedy o znacznej wartości majątkowej, któremu ustawodawca przyznaje ochronę

Niektóre nazwy są zarezerwowane dla określonego rodzaju działalności. Jako przykład mogą posłużyć wyrazy "kasa" czy "bank". Pojęcia te mogą być użyte w firmie tylko w przypadkach przewidzianych w ustawie - Prawo bankowe. Używanie wyrazu "bank" przez innych przedsiębiorców niż rzeczywiste banki musi wskazywać jednoznacznie na inną działalność niż działalność bankowa (np. bank krwi, bank twarzy, bank danych). W firmie nie można dowolnie zamieszczać także takich terminów, jak fundacja, spółdzielnia czy stowarzyszenie.

Pewne ograniczenia można również napotkać, gdy ktoś chce zamieścić w nazwie firmy cudze nazwisko lub pseudonim. W takim przypadku potrzebna mu bowiem będzie pisemna zgoda osoby zainteresowanej, a w razie jej śmierci - pisemna zgoda małżonka i dzieci. Jeśli przedsiębiorca nie uzyska takiej zgody, ale swoje plany zrealizuje, narazi się na proces o naruszenie dóbr osobistych.

Inaczej jest w przypadku nazwisk historycznych. Sąd Najwyższy w wyroku z 12 grudnia 1997 r. dopuścił bowiem rejestrację znaków towarowych z użyciem nazw historycznych. Takim nazwiskiem w drodze analogii można posłużyć się także przy konstruowaniu nazwy firmy. Wyjątkiem jest imię i nazwisko Fryderyka Chopina, które podlega ochronie na mocy ustawy o ochronie dziedzictwa Fryderyka Chopina.

W szczególnych sytuacjach prawo wymaga, aby do brzmienia firmy dodać dodatkowe określenie. Firma spółki kapitałowej w organizacji powinna zawierać dodatkowe określenie "w organizacji'. Likwidację spółki prowadzi się z kolei pod firmą z dodaniem sformułowania "w likwidacji".

Firma przedsiębiorcy musi być jawna dla osób trzecich. Przedsiębiorca powinien więc ją umieścić we właściwym rejestrze, tj. w rejestrze przedsiębiorców lub w ewidencji działalności gospodarczej. Rejestr przedsiębiorców jest uregulowany ustawą o Krajowym Rejestrze Sądowym. Rejestracji w rejestrze przedsiębiorców podlegają spółki handlowe. W aktach rejestrowych zamieszcza się wzmiankę o dacie, godzinie i minucie dokonania wpisu w rejestrze. Dzięki temu można stwierdzić, która spółka najpierw zarejestrowała swoją firmę.

W przypadku przedsiębiorców będących osobami fizycznymi, zasady ich rejestracji określa ustawa o swobodzie działalności gospodarczej. Podlegają oni wpisowi do ewidencji działalności gospodarczej. Taką ewidencję prowadzi gmina właściwa dla miejsca zamieszkania przedsiębiorcy.

Przysługujące przedsiębiorcy prawo do firmy podlega ochronie.

Kiedy inny przedsiębiorca posługuje się czyjąś firmą, można od niego żądać:

● zaniechania niedozwolonych działań,

● usunięcia skutków niedozwolonych działań,

● złożenia jednokrotnego lub wielokrotnego oświadczenia odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie,

● naprawienia wyrządzonej szkody,

● wydania bezpodstawnie uzyskanych korzyści,

● zasądzenia odpowiedniej sumy pieniężnej na określony cel społeczny związany ze wspieraniem kultury polskiej lub ochroną dziedzictwa narodowego.

Ochrona zależy od spełnienia przesłanek, o których mowa w art. 43¹⁰ kodeksu cywilnego. Przepis ten ma zastosowanie w przypadku podjęcia przez osobę trzecią bezprawnych działań zagrażających prawu do firmy lub naruszających to prawo. W razie zagrożenia lub naruszenia tego prawa, przedsiębiorca może żądać:

● zaniechania działań zagrażających prawu do firmy,

● usunięcia skutków naruszenia prawa do firmy,

● złożenia oświadczenia lub oświadczeń w odpowiedniej treści i formie,

● naprawienia wyrządzonej szkody na zasadach ogólnych,

● wydania korzyści uzyskanej przez osobę, która dopuściła się naruszenia.

Roszczenie o naprawienie wyrządzonej szkody oraz roszczenie o wydanie korzyści przysługują pokrzywdzonemu alternatywnie - musi dokonać wyboru jednego z nich.

Ponadto korzystanie z takiej samej firmy, jaką posiada inny przedsiębiorca, stanowi czyn nieuczciwej konkurencji w rozumieniu ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji, ponieważ może wprowadzać klientów w błąd. Na podstawie tego aktu na żądanie zainteresowanego sąd wyda orzeczenie nakazujące, aby przedsiębiorca, który później zaczął używać tego oznaczenia, podjął stosowne środki zapobiegające, polegające w szczególności na wprowadzeniu zmian w oznaczeniu przedsiębiorstwa, ograniczeniu zakresu terytorialnego używania oznaczenia lub jego używaniu w określony sposób.

Ochrona prawa do firmy jest realizowana także w postępowaniu nieprocesowym przez sąd rejestrowy. Ma on bowiem obowiązek sprawdzania, czy zgłaszane do rejestru firmy mają brzmienie zgodne z prawem. Sąd sprawdza także, czy wpis danej firmy nie narusza prawa do firmy innych przedsiębiorców. Bada, czy ich brzmienie dostatecznie się różni.

Naruszenie prawa do firmy polega najczęściej na zawłaszczeniu cudzej firmy w celu wyzyskania jej znajomości na rynku i korzystania z jej renomy. Może to przejawiać się w różny sposób. Nieuczciwi przedsiębiorcy wykorzystują cudzą firmę w reklamie lub nakładają na opakowanie towaru.

Naruszanie prawa do firmy może polegać na wykorzystywaniu pełnego jej brzmienia albo tylko jej charakterystycznej części. Istotne jest, czy indywidualizuje ona przedsiębiorcę w obrocie.

Każdy przedsiębiorca może mieć tylko jedną firmę. Nie może więc działać pod kilkoma firmami. Co więcej, firma oddziału osoby prawnej zawiera pełną nazwę tej osoby oraz określenie "oddział" ze wskazaniem miejscowości, w której oddział ma siedzibę. Ustawodawca nie mówi jednak nic o oddziale firmy osoby fizycznej.

W razie przekształcenia osoby prawnej firmę można pozostawić bez zmian. Przedsiębiorca w określonych prawem przypadkach jest bowiem zobowiązany do zmiany firmy, lecz nie w każdym przypadku. W razie wspomnianego przekształcenia osoby prawnej, można zachować dotychczasową firmę z wyjątkiem określenia wskazującego na formę prawną.

To samo dotyczy przekształcenia spółki osobowej. Jeżeli jednak przedsiębiorca przy przekształceniu zdecyduje się na całościową zmianę firmy, a nie tylko dodatkowego jej oznaczenia, spółka ma obowiązek podawania (w nawiasie) dawnej firmy obok nowej przynajmniej przez okres roku od dnia przekształcenia.

Firma = korpus + dodatek obligacyjny + dodatek fakultatywny

Firma osoby fizycznej = imię, nazwisko (korpus) + pseudonim, określenie przedmiotu działalności, miejsce prowadzenia działalności (dodatek fakultatywny)

Firma osoby prawnej = nazwa (korpus) + wskazanie formy prawnej (dodatek obligacyjny) + przedmiot działalności, siedziba, określenia dowolnie obrane (dodatek fakultatywny)

Katarzyna Wójcik-Adamska

katarzyna.wojcik@infor.pl

Podstawa prawna

Ustawa z 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (t.j. Dz.U. z 2003 r. nr 153, poz. 1503 z późn. zm.).

Ustawa z 3 lutego 2001 r. o ochronie dziedzictwa Fryderyka Chopina (Dz.U. nr 16, poz. 168).

Ustawa z 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe (t.j. Dz.U. z 2002 r. nr 72, poz. 665 z późn. zm.).