Małżonek, wyrażając wolę uczestnictwa w spółce, może zostać wspólnikiem lub akcjonariuszem

Często zdarza się, że tylko jeden ze współmałżonków nabywa lub obejmuje akcje czy udziały w spółce kapitałowej za środki pochodzące z majątku wspólnego (czyli tylko jeden z nich podpisuje stosowne dokumenty, choć dysponuje wspólnymi środkami). Na tle takich stanów faktycznych pojawia się pytanie, jaki jest status drugiego z małżonków, który takich dokumentów nie podpisuje. Czy czerpie on jedynie korzyści majątkowe (np. w postaci dywidendy) wynikające z faktu znajdowania się takich akcji/ /udziałów w majątku wspólnym, czy też może on - obok swojego małżonka - stać się wspólnikiem czy akcjonariuszem spółki współuprawnionym do wykonywania wszelkich (a więc nie tylko majątkowych) praw z udziałów czy akcji (w tym m.in. prawa głosu na zgromadzeniu oraz udziału w nim, prawa do informacji, zaskarżania uchwał etc.).

Ten, pozostający na styku prawa gospodarczego oraz prawa rodzinnego, problem należy obecnie do jednych z najbardziej kontrowersyjnych, a zarazem niezwykle doniosłych praktycznie zagadnień prawnych. Wiąże się on bowiem z koniecznością wyważenia dwóch odmiennych wartości: bezpieczeństwa obrotu i konieczności zagwarantowania sprawnego funkcjonowania spółek kapitałowych z jednej strony oraz prawa obojga małżonków do zarządzania majątkiem wspólnym (tu: akcjami/udziałami) w celu ochrony tego majątku z drugiej strony.

Artykuł 31 par. 1 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (k.r.o.) stanowi, że z chwilą zawarcia małżeństwa pomiędzy małżonkami powstaje z mocy ustawy wspólność majątkowa (wspólność ustawowa) obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich (majątek wspólny). Jednocześnie art. 33 k.r.o. wymienia zamknięty katalog przedmiotów, które wchodzą w skład majątków osobistych małżonków. Przedmioty, które nie są w nim wymienione, wchodzą w skład majątku wspólnego (art. 33 k.r.o. a contrario). Skoro zatem art. 33 k.r.o. nie wymienia udziałów czy akcji spółek kapitałowych jako przedmiotów majątkowych zaliczanych do majątków osobistych, to - zgodnie z przedstawionymi wyżej uwagami - oznacza, że akcje/udziały spółek kapitałowych objęte lub nabyte w czasie trwania wspólności majątkowej za środki pochodzące z majątku wspólnego wchodzą w skład tegoż majątku (niezależnie od tego, który z małżonków był aktywny podczas ich objęcia lub nabycia).

Uznać należy, że jeżeli statut/umowa spółki nie zawiera unormowań, o których mowa w art. 183¹ i 332¹ kodeksu spółek handlowych, akcjonariuszem/wspólnikiem wobec spółki może się stać również małżonek, który nie brał udziału w czynności prawnej nabycia (objęcia) akcji/udziałów, jeżeli ujawni on swoją wolę uczestnictwa w spółce (por. M. Nazar [w:] "System Prawa Prywatnego", tom 11, "Prawo rodzinne i opiekuńcze", pod red. T. Smyczyńskiego, Warszawa 2009, s. 285 - 286). Przywołany wyżej komentator wyjaśnia, że w takim przypadku oboje małżonkowie uzyskują materialny status akcjonariusza/wspólnika, zaś formalny (umożliwiający wykonywanie praw korporacyjnych) status akcjonariusza/wspólnika uzyskuje małżonek, który ujawni wolę uczestnictwa w spółce.

Ujawnienie woli przynależności do spółki może zostać dokonane w każdej chwili oraz w jakikolwiek sposób, przy czym najdalej idącym sposobem jej ujawnienia jest złożenie wniosku o wpisanie małżonka do księgi akcyjnej/ /udziałów (choć w świetle wyroku Sądu Najwyższego z 4 grudnia 2009 r., III CSK, 85/09, OSNC 2010/7-8/113, wydaje się, że za wystarczające można uznać np. także pojawienie się drugiego małżonka na zgromadzeniu wraz ze zgłoszeniem odpowiedniego żądania). Jeżeli spółka bezprawnie odmówi uwzględnienia wniosku o wpisanie małżonka do księgi udziałów/akcyjnej, może on wystąpić przeciwko spółce z powództwem z art. 189 kodeksu postępowania cywilnego o ustalenie, że jest jej akcjonariuszem/ /wspólnikiem. Pogląd taki uwzględnia zarówno naturę prawną majątku nomen omen wspólnego małżonków (w tym np. zapewnia bowiem możliwość ochrony majątku wspólnego w sytuacji wystąpienia nagłych wydarzeń, takich jak np. choroba psychiczna współmałżonka wpisanego do księgi akcyjnej/udziałów uniemożliwiająca mu świadome wykonywanie praw z udziałów/ /akcji spółki) oraz postulat bezpieczeństwa obrotu (spółka bowiem musi uwzględniać drugiego akcjonariusza/wspólnika dopiero od momentu otrzymania jego zgłoszenia i braku wątpliwości, że udziały/akcje są składnikiem majątku wspólnego). Jest również zgodny z - niedoznającym żadnego wyjątku - art. 34¹ k.r.o., z którego jasno wynika, że każdy z małżonków jest uprawniony do współposiadania rzeczy wchodzących w skład majątku wspólnego oraz do korzystania z nich w takim zakresie, jaki daje się pogodzić ze współposiadaniem i korzystaniem z rzeczy przez drugiego małżonka. Oczywiście zanim spółka skutecznie uzna małżonka za współwspólnika/ /współakcjonariusza, zarząd powinien zweryfikować, czy postanowienia umowy bądź statutu spółki nie zawierają unormowań, o których mowa w art. 183¹ i 332¹ kodeksu spółek handlowych.

Według najbardziej restrykcyjnego zapatrywania akcjonariuszem/wspólnikiem wobec spółki staje się wyłącznie małżonek, który był stroną czynności prawnej nabycia (objęcia) akcji/udziałów (zob. np. I. Sądel-Bendkowska, "Komu przysługuje status akcjonariusza", "Rzeczpospolita" z 5 kwietnia 2011 r.). Reprezentanci takiego stanowiska odwołują się do orzecznictwa Sądu Najwyższego, w tym wyroku SN z 20 maja 1999 r. (I CKN 1146/97, OSNC 1999, nr 12, poz. 209) oraz postanowienia z 3 grudnia 2009 r. (III CSK 273/09, LEX nr 551106).

Niestety, nie zwraca się jednak uwagi, że w stanach faktycznych, które legły u podstaw wyżej cytowanych wyroków, nie miała miejsca jakakolwiek uprzednia aktywność (chęć uczestnictwa w spółce kapitałowej) małżonka, który nie brał udziału w nabyciu/objęciu udziałów/akcji w zamian za środki pochodzące z majątku wspólnego. Orzeczenie z 20 maja 1999 r. dotyczy sytuacji, w której małżonek wykazał wolę uczestnictwa w spółce dopiero na etapie wystąpienia z powództwem o stwierdzenie nieważności uchwały (tj. zaskarżył podjęte przez zgromadzenie wspólników spółki z o.o. uchwały, powołując się na fakt, że jest on wspólnikiem, ponieważ udziały w tej spółce należą do majątku wspólnego), zaś stan faktyczny orzeczenia z 3 grudnia 2009 r. wskazuje, że małżonek dopiero na etapie podziału majątku wspólnego ujawnił swoją wolę uczestnictwa w spółce z tytułu posiadanych przez drugiego małżonka udziałów. Uwypuklenia wymaga więc to, że w powyższych - skądinąd słusznych - orzeczeniach Sąd Najwyższy w ogóle nie zajmował się kwestią, jak traktować małżonka, który w odpowiednim czasie wyraził wolę uczestnictwa w spółce.

Wskazać należy, że omawiana problematyka należy do spornych i brak jest w tym zakresie jednolitych wypowiedzi doktryny oraz judykatury. Jednak za najbardziej zasadny - zarówno z punktu widzenia ochrony spółek, jak i małżonków pozostających w ustroju małżeńskiej wspólności majątkowej - należy uznać pogląd, że jeśli więc akcje/udziały spółki kapitałowej zostały nabyte lub objęte przez jednego z małżonków w zamian za środki pochodzące z ich majątku wspólnego, wówczas status akcjonariusza/wspólnika spółki "automatycznie" przysługuje tylko temu małżonkowi, który dokonywał ww. czynności (choć akcje/udziały należą do ich majątku wspólnego).

Jeżeli jednak drugi małżonek, także w późniejszym czasie, wyrazi w dowolny sposób chęć uczestnictwa w spółce, także i on zyskuje status współakcjonariusza/akcjonariusza/wspólnika spółki, o ile umowa lub statut spółki nie stanowią inaczej. Oczywiście takie działanie drugiego małżonka implikuje wiele daleko idących skutków prawnych, jak np. konieczność dokonania - na odpowiednio uzasadniony wniosek uprawnionego (tj. drugiego małżonka) - przez zarząd odpowiedniej zmiany w księdze akcyjnej/ /księdze udziałów (liście wspólników).

@RY1@i02/2011/133/i02.2011.133.210.006a.001.jpg@RY2@

dr Radosław L. Kwaśnicki, radca prawny, partner zarządzający w Kancelarii Kwaśnicki, Wróbel & Partnerzy

dr Radosław L. Kwaśnicki

radca prawny, partner zarządzający w Kancelarii Kwaśnicki, Wróbel & Partnerzy

Ustawa z 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. nr 9, poz. 59 z późn. zm.).

Ustawa z 15 września 2000 r. - Kodeks spółek handlowych (Dz.U. nr 94, poz. 1037 z późn. zm.).