Sąd obcy może ogłosić upadłość

Koncepcja holdingów czy grup kapitałowych jest terminem na stałe obecnym w polskim obrocie gospodarczym. Nie tylko prawo podatkowe zawiera stosowne definicje oraz przepisy szczególne regulujące podatkowe aspekty operowania spółek w ramach międzynarodowych grup kapitałowych (np. kwestia cen transferowych), ale odniesienia do holdingów i wielopoziomowych struktur kapitałowych znajdują się w kodeksie spółek handlowych czy prawie bankowym. Polskie prawo upadłościowe i naprawcze nie zawiera oddzielnych uregulowań dotyczących upadłości spółek z grupy kapitałowej - z niewielkimi wyjątkami, o których poniżej. Brak uregulowania powoduje, że polskie prawo upadłościowe jest bardziej przejrzyste. Jednocześnie jest mniej elastyczne w stosunku do zachodzących na rynku kapitałowym procesów.

Ogłoszenie upadłości spółki z grupy kapitałowej nie stanowi automatycznej podstawy do ogłoszenia upadłości pozostałych spółek z tej grupy. Wymaga ono spełnienia tych samych przesłanek indywidualnie dla każdego podmiotu. Spółki z grupy muszą zatem także stać się niewypłacalne, mieć więcej niż jednego wierzyciela i złożyć stosowny wniosek o ogłoszenie upadłości. Oczywiście w praktyce często zdarza się, że spółka, która ogłosiła upadłość, jest powiązana siecią transakcji z pozostałymi podmiotami z grupy. Upadła spółka zaprzestaje regulować swe wymagalne wierzytelności pieniężne wobec pozostałych spółek, które z kolei wobec braku środków same popadają w stan niewypłacalności i ogłaszają upadłość.

Często jest też tak, że zabezpieczeniem dużej wierzytelności wobec jednej ze spółek z grupy są poręczenia pozostałych spółek lub kilka spółek jest dłużnikami solidarnymi w inny sposób. Kilka spółek może też jednocześnie zabezpieczać prawami rzeczowymi ograniczonymi na swoim majątku spłatę długów jednej ze spółek z grupy, co często ma miejsce w przypadku udzielenia jednej ze spółek dużego kredytu. W takim przypadku o podstawach do ogłoszenia upadłości nie decyduje pozycja spółki w grupie kapitałowej ani odniesienie do innej spółki z tej grupy, która ogłosiła upadłość, ale podstawowe wyliczenie, czy dana spółka zaspokaja swe wymagalne zobowiązania pieniężne w terminie lub czy całkowita wysokość jej wierzytelności nie przekracza łącznej wartości jej majątku.

Znane są przypadki, kiedy upadłość spółki dominującej nie tylko nie skutkowała niewypłacalnością jej spółek zależnych, ale nie miała znaczącego wpływu na ich wyniki finansowe. W takich sytuacjach skutkiem upadłości spółki dominującej była zmiana wspólnika spółki zależnej w następstwie sprzedaży przez syndyka masy upadłości spółki dominującej udziałów/akcji w spółce zależnej.

Sam fakt, że prawo upadłościowe i naprawcze nie zawiera szczególnych regulacji dotyczących spółek funkcjonujących w ramach wielonarodowych grup kapitałowych nie oznacza, że umiejscowienie w strukturze holdingowej nie ma żadnego wpływu na status danej spółki w kontekście upadłości. Kluczowym jak prawo upadłościowe i naprawcze aktem prawnym regulującym postępowanie upadłościowe w Polsce jest rozporządzenie Rady WE nr 1346/2000 z dnia 20 maja 2000 r. w sprawie postępowania upadłościowego. Ponieważ rozporządzenie ma rangę umowy międzynarodowej, czyli wyższej niż ustawa, jego postanowienia mają pierwszeństwo przed przepisami prawa upadłościowego i naprawczego. Rozporządzenie obowiązuje wszystkie państwa członkowskie (poza Danią) i reguluje sytuacje, w których w postępowaniu upadłościowym występuje element zagraniczny (np. wierzyciele z innego państwa członkowskiego, majątek zlokalizowany w kilku krajach), który w przypadku struktur holdingowych pojawia się bardzo często. Choć samo rozporządzenie nie przewiduje własnej, oddzielnej unijnej procedury przeprowadzania postępowania upadłościowego, zawiera równie istotne elementy. Reguluje m.in. dopuszczalność wszczynania postępowań upadłościowych spółek mających siedzibę w jednym kraju członkowskim przed sądami innych państw członkowskich i pod innym prawem niż prawo miejsca siedziby dłużnika. Dopuszczalność takich działań oparta jest na koncepcji "głównego ośrodka podstawowej działalności" (tzw. COMI - ang. centre of main interests). Możliwe jest otwarcie postępowania upadłościowego spółki nie przed sądem właściwym dla jej siedziby, ale przed sądem państwa członkowskiego, w którym znajduje się główny ośrodek działalności tej spółki. Istnieje domniemanie, że COMI znajduje się w kraju miejsca siedziby, ale jest ono wzruszalne dowodami przeciwnymi.

Ostatecznie po wpłynięciu wniosku o ogłoszenie upadłości i przedstawieniu przez wnioskodawcę argumentów uzasadniających dany wybór COMI to sąd decyduje o tym, czy władny jest prowadzić postępowanie upadłościowe na tej podstawie. Ponieważ brakuje dokładnego opisu wymogów, jakie musi spełniać główny ośrodek podstawowej działalności, ocena należy do sądu państwa członkowskiego, przed którym złożono wniosek o ogłoszenie upadłości spółki na podstawie COMI. Taki stan prawny często doprowadza do powstania wątpliwości co do zasadności uznania się przez dany zagraniczny sąd za właściwy do prowadzenia upadłości polskiej spółki.

Dla przykładu sąd angielski ogłosił upadłość polskiej spółki, ponieważ większość z członków jej zarządu mieszkała i sprawowała swoje funkcje wyłącznie w Anglii, gdzie zapadały też główne decyzje pomimo zlokalizowania siedziby spółki oraz jej zakładu produkcyjnego w Polsce. Z kolei sąd francuski wszczął i prowadził postępowanie upadłościowe polskiej spółki, ponieważ ustalił, że ostatecznym dominującym podmiotem w grupie kapitałowej była spółka francuska. Odpowiednie ustalenie COMI ma szczególne znaczenie dla dłużników oraz wierzycieli, bowiem w przypadku wszczęcia postępowania upadłościowego dotyczącego polskiej spółki przez sąd innego państwa członkowskiego do postępowania zastosowanie mają przepisy prawa tego państwa.

Często wręcz dąży się do ogłoszenia upadłości jak największej liczby spółek z grupy przed jednym sądem danego państwa członkowskiego. Likwidacja majątku spółki w postępowaniu upadłościowym jest zazwyczaj ekonomicznie opłacalna tylko wtedy, gdy zostanie dokonana wraz z pozostałymi spółkami, np. gdy jedna spółka dysponuje środkami produkcji, zaś druga systemem dystrybucji, a trzecia spółka koncentruje finansowanie dla całości działalności gospodarczej grupy kapitałowej. Obecnie sądy państw EU są o wiele bardziej skłonne ogłaszać upadłość spółek z grupy nieposiadających siedziby na terenie danego państwa poprzez uznanie, że głównym ośrodkiem podstawowej działalności spółek podległych jest np. siedziba spółki dominującej.

Stanowi to znaczne ryzyko dla polskich spółek będących podmiotami zależnymi spółek zagranicznych. Niektóre ustawodawstwa państw EU dopuszczają możliwość ogłoszenia upadłości spółki, która co prawda nie stała się niewypłacalna, ale która należy do holdingu, w którym inna kluczowa spółka ogłosiła już upadłość. Takie postępowania upadłościowe wszczęte w innych krajach członkowskich podlegają uznaniu w pozostałych państwach.

W sytuacji gdy sąd innego państwa członkowskiego otworzy upadłość polskiej spółki, postępowanie to staje się głównym postępowaniem upadłościowym i polskie sądy nie mogą w nie ingerować. Co prawda, na korzyść polskich wierzycieli przemawia to, iż dopuszczalne jest wszczęcie wtórnego postępowania upadłościowego przez sąd polski, zgodnie z prawem polskim, ale dotyczyć ono może wyłącznie majątku upadłego zlokalizowanego w Polsce i wymagana jest współpraca z prowadzącymi główne postępowanie upadłościowe. Wierzyciele mogą jednak występować ze swymi roszczeniami zarówno w głównym, jak i we wtórnym postępowaniu upadłościowym.

Na szczególną uwagę zasługuje to, iż prawo państwa członkowskiego, w którym wszczęto główne postępowanie upadłościowe, decyduje nie tylko o procedurze postępowania, ale i o przesłankach ogłoszenia upadłości. Oznacza to, że możliwe jest ogłoszenie upadłości polskiej spółki pod prawem obcym w sytuacji, gdy pod prawem polskim wniosek o ogłoszenie upadłości tej spółki w ogóle nie zasługiwałby na uwzględnienie. Zasada ta oczywiście może mieć zastosowanie także w drugą stronę.

W odniesieniu do ogłaszania upadłości przez sądy państw niebędących członkami UE zastosowanie mają najpierw przepisy umów międzynarodowych zawartych pomiędzy Polską a tymi państwami, zaś następnie przepisy prawa upadłościowego i naprawczego, które w pewnym zakresie odzwierciedlają przepisy rozporządzenia UE (także przewidują podział na postępowanie główne i wtórne). Jednakże w tym przypadku prawo polskie przewiduje więcej obostrzeń dopuszczalności prowadzenia postępowań upadłościowych polskich podmiotów przez sądy państw obcych niż rozporządzenie Rady WE.

Światowy obrót gospodarczy pozwala obecnie na swobodniejsze dobieranie prawa, które ma mieć zastosowanie do upadłości danej spółki, a to z kolei oznacza, iż polskie spółki uczestniczące w międzynarodowych strukturach holdingowych muszą być przygotowane na obronę swego statusu wypłacalnego podmiotu oraz ochronę przed ogłoszeniem upadłości nie tylko pod polskim prawem, ale także pod prawami państw obcych. Większa elastyczność dochodzenia zaspokojenia wierzycieli spółek operujących w ramach struktur holdingowych została okupiona zmniejszeniem stabilności środowiska prawnego funkcjonowania tych spółek.

@RY1@i02/2011/056/i02.2011.056.210.006a.001.jpg@RY2@

Piotr Zimmerman, radca prawny Zimmerman i Wspólnicy Sp. k.

Piotr Zimmerman

radca prawny Zimmerman i Wspólnicy Sp. k.

Ustawa z 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 175, poz. 1361 z późn. zm.).