Spółdzielnie socjalne to rozwiązanie nie tylko dla bezrobotnych

Spółdzielnia socjalna to specyficzna forma działalności gospodarczej. Jej istotą jest prowadzenie wspólnego przedsiębiorstwa przy wykorzystaniu osobistej pracy członków. Ma ona jednak nie tylko stworzyć miejsca pracy i realizować określone zadania biznesowe, lecz także zapewnić szczególnego rodzaju wsparcie dla członków - osób mających problemy życiowe.

Dlatego tego typu spółdzielnie mogą założyć przede wszystkim osoby bezrobotne, a oprócz nich także: niepełnosprawne, chore psychicznie, bezdomne realizujące indywidualny program wychodzenia z bezdomności albo uzależnione od alkoholu, narkotyków lub środków odurzających po zakończeniu leczenia. Mogą to również być osoby zwalniane z zakładów karnych, mające trudności w integracji ze środowiskiem, a także uchodźcy realizujący indywidualny program integracji (w rozumieniu przepisów o pomocy społecznej). Osoby te muszą jednak mieć pełną zdolność do czynności prawnych. Tak przewiduje art. 4 ust. 1 ustawy z 27 kwietnia 2006 r. o spółdzielniach socjalnych (Dz.U. nr 94, poz. 651 ze zm.).

Ale uwaga: wśród założycieli spółdzielni socjalnej mogą się znaleźć także osoby inne niż wymienione. Jednak nie powinno być ich więcej niż 50 proc. ogólnej liczby założycieli.

Ponadto spółdzielnię socjalną mają prawo założyć organizacje pozarządowe (o których mowa w przepisach o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie) lub jednostki samorządu terytorialnego, a także kościelne osoby prawne. Są one zobowiązane do zatrudnienia w spółdzielni co najmniej pięciu osób spośród wymienionych w art. 4 ust. 1 wspomnianej ustawy, w terminie sześciu miesięcy od dnia wpisu spółdzielni socjalnej do Krajowego Rejestru Sądowego.

Liczba założycieli spółdzielni socjalnej nie może być mniejsza niż pięć - jeżeli są osobami fizycznymi, ewentualnie dwa - w przypadku osób prawnych.

Liczba członków

Przepisy precyzują też liczby członków spółdzielni socjalnych: musi być ich nie mniej niż pięciu i nie więcej niż pięćdziesięciu. Nie dotyczy to jednak tych podmiotów, które powstały w wyniku przekształcenia spółdzielni inwalidów lub spółdzielni niewidomych. W ich przypadku liczba członków może być większa.

Członkostwo w spółdzielni socjalnej mogą nabyć osoby, o których mowa we wspomnianym art. 4 ust. 1 ustawy o spółdzielniach socjalnych, a więc na przykład bezrobotni lub niepełnosprawni (w tym posiadający ograniczoną zdolność do czynności prawnych). Jednak przepisy przewidują, że członkostwo mają prawo nabyć także inne osoby, jeżeli mogą w niej wykonywać prace wymagające szczególnych kwalifikacji, których nie mają pozostali członkowie. Takie osoby nie mogą jednak stanowić więcej niż połowy członków. Przekroczenie 50-proc. limitu, trwające nieprzerwanie przez sześć miesięcy, stanowi podstawę do postawienia tego typu spółdzielni w stan likwidacji.

Oprócz tego członkostwo w tego typu podmiocie mogą nabyć organizacje pozarządowe (w rozumieniu przepisów o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie), kościelne osoby prawne lub jednostki samorządu terytorialnego.

Do 50 proc.

Powstaje jednak praktyczne pytanie: czy wśród założycieli spółdzielni socjalnej mogą się znaleźć osoby już prowadzące własne firmy, czyli drobni przedsiębiorcy?

- Nic nie stoi na przeszkodzie, żeby założycielami były osoby, które prowadzą jednocześnie indywidualną działalność gospodarczą. Takie osoby nie mogą stanowić więcej niż 50 proc. wszystkich założycieli, tak jak wymaga ustawa. Jeżeli więc spółdzielnię socjalną zakłada pięć osób fizycznych, to wśród nich może być np. trzech bezrobotnych oraz dwóch indywidualnych przedsiębiorców - wyjaśnia Jerzy Lamprecht, przewodniczący rady nadzorczej Ogólnopolskiego Związku Rewizyjnego Spółdzielni Socjalnych, jednocześnie prezes zarządu Spółdzielni Socjalnej WwwPromotion z Wrocławia. Jednocześnie dodaje, że musi być również spełniony dodatkowy warunek: przedsiębiorcy zakładający spółdzielnię nie mogą prowadzić konkurencyjnej wobec niej działalności. Tego powinny pilnować władze spółdzielni socjalnej, czyli jej zarząd, walne zgromadzenie lub rada nadzorcza (jeżeli została powołana).

- Sprawy te można szczegółowo uregulować w statucie konkretnej spółdzielni, określając, jakie konkretnie działania biznesowe jej założycieli stanowią działalność konkurencyjną - mówi prezes Lamprecht.

Kiedy trzeba wystąpić

Nie jest to jedyna wątpliwość dotycząca uczestnictwa drobnych przedsiębiorców w działalności spółdzielni socjalnych. Otóż w praktyce może się zdarzyć, że np. bezrobotny, który założył spółdzielnię socjalną i zaczął w niej pracować, ma pomysł na prowadzenie innej działalności gospodarczej. Jednak chce ją realizować już samodzielnie, w ramach własnej firmy. Powstaje kolejna wątpliwość: czy założenie takiej firmy przez członka spółdzielni socjalnej powoduje, że musi on z niej wystąpić, czy też nie ma takiej konieczności.

- Członek spółdzielni socjalnej może założyć własną firmę, czyli ma prawo pracować w spółdzielni, a jednocześnie rozpocząć indywidualną działalność gospodarczą. Jednak w takim przypadku musi być przestrzegany wymóg, aby taka działalność biznesowa członka spółdzielni nie była wobec niej konkurencyjna. Jeżeli wystąpi konflikt interesów, to albo członek spółdzielni powinien zostać wykreślony, albo musi zrezygnować z prowadzenia konkurencyjnej działalności biznesowej - wyjaśnia prezes Jerzy Lamprecht.

Spółdzielnia socjalna może zatrudniać pracowników. I wcale nie muszą oni być jej członkami. Jednak trzeba pilnować limitów, o których mowa we wspomnianym na wstępie art. 4 ust. 1 ustawy.

Bez przekształceń w spółkę

Kolejną kwestią wywołującą niejasności jest możliwość przekształcenia spółdzielni socjalnej w inną formę prawną działalności gospodarczej. Otóż może być tak, że osoby, które założyły i prowadzą taki podmiot, dojdą do wniosku, iż lepszą formą dalszej działalności będzie dla nich np. spółka z ograniczoną odpowiedzialnością. Powstaje pytanie, czy możliwe jest przekształcenie istniejącej spółdzielni socjalnej w spółkę kapitałową lub osobową.

- Nie istnieje możliwość bezpośredniego przekształcenia spółdzielni socjalnej w spółkę. Dopuszczalne jest jedynie przekształcenie w inną spółdzielnię socjalną, można też przyłączyć jedną spółdzielnię socjalną do innej. Natomiast istnieje oczywiście możliwość przeprowadzenia procesu likwidacyjnego. Jednak trzeba sobie zdawać sprawę z tego, że jest to dość skomplikowane przedsięwzięcie - wyjaśnia Jerzy Lamprecht.

Skąd finansowanie

Działalność spółdzielni socjalnej może zostać wsparta ze środków budżetu państwa lub budżetu jednostki samorządu terytorialnego, w szczególności poprzez: dotacje, pożyczki, poręczenia, usługi lub doradztwo w zakresie finansowym, księgowym, ekonomicznym, prawnym i marketingowym oraz zrefundowanie kosztów lustracji.

Niektóre aspekty korzystania z refundacji w praktyce wymagały wyjaśnień. Udzielił ich departament pożytku publicznego Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej, po zasięgnięciu opinii departamentu funduszy. Jak podkreślono, starosta może zrefundować podmiotowi prowadzącemu działalność gospodarczą koszty wyposażenia lub doposażenia stanowiska pracy dla skierowanego bezrobotnego, w wysokości określonej w umowie, nie wyższej jednak niż 6-krotna wysokość przeciętnego wynagrodzenia. Taką możliwość przewidziano w art. 46 ust. 1 pkt 1 ustawy z 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 674 ze zm.).

Podmiot uprawniony do ubiegania się o refundację musi dołączyć do wniosku oświadczenia o prowadzeniu działalności gospodarczej (w rozumieniu przepisów o swobodzie działalności gospodarczej) przez okres sześciu miesięcy bezpośrednio poprzedzających dzień złożenia wniosku. Wynika to z rozporządzenia ministra pracy i polityki społecznej z 23 kwietnia 2012 r. w sprawie dokonywania z Funduszu Pracy refundacji kosztów wyposażenia lub doposażenia stanowiska pracy dla skierowanego bezrobotnego oraz przyznawania środków na podjęcie działalności gospodarczej (Dz.U. z 2012 r. poz. 457). Określa ono szczegółowe warunki przyznawania refundacji (rozporządzenie obowiązuje do 30 czerwca 2014 r., ministerstwo przygotowało nowy projekt).

Zatem przepisy nie zabraniają przyznawania refundacji spółdzielniom socjalnym prowadzącym działalność gospodarczą (w rozumieniu przepisów o swobodzie działalności gospodarczej) przez okres sześciu miesięcy bezpośrednio poprzedzających dzień złożenia wniosku, które uzyskały już wcześniej inne środki na cele związane z rozwojem spółdzielni socjalnych. Jedynie wskazują na brak możliwości refundowania spółdzielniom z Funduszu Pracy tych wydatków, na finansowanie których otrzymały wcześniej środki publiczne.

Kto może być założycielem

● bezrobotne,

● niepełnosprawne,

● chore psychicznie,

● bezdomne realizujące indywidualny program wychodzenia z bezdomności,

● uzależnione od alkoholu, narkotyków lub środków odurzających po zakończeniu leczenia,

● zwalniane z zakładów karnych, mające trudności w integracji ze środowiskiem,

● uchodźcy realizujący indywidualny program integracji,

● inne, jednak nie może być ich więcej niż 50 proc. ogólnej liczby założycieli.

● organizacje pozarządowe,

● jednostki samorządu terytorialnego,

● kościelne osoby prawne.

● pięć - jeżeli są osobami fizycznymi,

● dwa - gdy są osobami prawnymi.

Wpis do Krajowego Rejestru Sądowego

Do wniosku o wpis spółdzielni socjalnej do Krajowego Rejestru Sądowego dołącza się:

● zaświadczenie powiatowego urzędu pracy potwierdzające posiadanie statusu osoby bezrobotnej;

● zaświadczenie potwierdzające spełnienie wymaganych warunków przez inne osoby zamierzające założyć spółdzielnię socjalną (dotyczy to np. bezdomnych realizujących indywidualny program wychodzenia z bezdomności; uzależnionych od alkoholu, po zakończeniu programu psychoterapii w zakładzie lecznictwa odwykowego; uzależnionych od narkotyków lub innych środków odurzających, po zakończeniu programu terapeutycznego w zakładzie opieki zdrowotnej) lub

● orzeczenie o stopniu niepełnosprawności osoby zamierzającej założyć spółdzielnię socjalną;

● uchwałę organu stanowiącego jednostki samorządu terytorialnego, kościelnej osoby prawnej lub organizacji pozarządowej o powołaniu spółdzielni socjalnej (gdy organem założycielskim jest organizacja pozarządowa, kościelna osoba prawna lub jednostka samorządu).

Spółdzielnia socjalna nie wnosi opłaty sądowej od wniosku o wpis tej spółdzielni do Krajowego Rejestru Sądowego, a także od wniosków o zmiany wpisu, oraz nie uiszcza opłaty za ogłoszenie tych wpisów w Monitorze Sądowym i Gospodarczym.

Co z podatkami

Spółdzielnia socjalna działa na rzecz:

● społecznej reintegracji jej członków, przez co należy rozumieć działania mające na celu odbudowanie i podtrzymanie umiejętności uczestniczenia w życiu społeczności lokalnej oraz w miejscu pracy, zamieszkania lub pobytu,

● zawodowej reintegracji jej członków, przez co należy rozumieć działania mające na celu odbudowanie i podtrzymanie zdolności do samodzielnego świadczenia pracy na rynku.

Przewiduje to art. 2 ust. 2 ustawy o spółdzielniach socjalnych. Jednocześnie w przepisie tym podkreślono, że chodzi o działania, które nie są wykonywane w ramach prowadzonej przez spółdzielnię socjalną działalności gospodarczej.

Realizowanie takich działań ma ważne konsekwencje podatkowe. Otóż dochody spółdzielni socjalnej wydatkowane w roku podatkowym na cele, o których mowa we wspomnianym już art. 2 ust. 2, w części niezaliczonej do kosztów uzyskania przychodów są zwolnione z podatku dochodowego. Taką możliwość przewiduje art. 17 ust. 1 pkt 43 ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych.

Jednak korzystanie przez spółdzielnie w praktyce z tego zwolnienia podatkowego wywoływało wątpliwości. Dlatego opinię w tej sprawie przedstawił minister finansów w interpretacji indywidualnej prawa podatkowego z 4 sierpnia 2009 r., nr DD6/033-15/MZO/09/PK-89. Zdaniem ministra, żeby dochód korzystał ze zwolnienia, musi być wydatkowany - po pierwsze, na cele, o których mowa w art. 2 ust. 2 ustawy o spółdzielniach socjalnych, a po drugie - w roku podatkowym. Istotny jest zatem nie tylko cel, ale także okres, w którym nastąpi wydatkowanie. Przy czym przez rok podatkowy należy rozumieć ten, w którym osiągnięto dochód objęty zwolnieniem.

Gdyby zamiarem ustawodawcy była możliwość wydatkowania wypracowanych środków w roku następnym (lub latach następnych) bez utraty zwolnienia, to przepis wyraźnie wskazywałby taką możliwość analogicznie. Zatem niewłaściwy jest pogląd spółdzielni (która zwróciła się o interpretację), że środki wypracowane w danym roku podatkowym, a wydatkowane w roku następnym, umożliwiają zwolnienie ich z opodatkowania podatkiem dochodowym - uznał minister finansów.

Krzysztof Tomaszewski

krzysztof.tomaszewski@infor.pl

Podstawa prawna

Art. 2, 4-6, 12, 15, 16-17 ustawy z 27 kwietnia 2006 r. o spółdzielniach socjalnych (Dz.U. nr 94, poz. 651 ze zm.).

Art. 17 ust. 1 pkt 43 ustawy z 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (t.j. Dz.U. z 2011 r. nr 74, poz. 397 ze zm.).