Jak dochodzić praw w Europejskim Trybunale Praw Człowieka

w Naruszenie prawa gwarantowanego przez konwencję musi mieć miejsce po jej wejściu w życie

w Przed trybunałem można skarżyć tylko państwo, a nie osoby prywatne

Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności ma chronić obywateli przed nadużyciami ze strony władzy państwowej. Dlatego też jeśli prawa: do życia, wolności i bezpieczeństwa osobistego, wolności myśli, sumienia i wyznania, rzetelnego procesu sądowego, zgromadzeń i stowarzyszania, poszanowania mienia, czy też zakazy: nieludzkiego lub poniżającego traktowania albo karania, niewolnictwa i pracy przymusowej, karania bez podstawy prawnej, pozbawiania wolności za długi, dyskryminacji w korzystaniu z wolności i praw wymienionych w konwencji - zostaną przez państwo naruszone, to poszkodowanemu obywatelowi przysługuje skarga do ETPC. Można ją złożyć przy nadużyciach ze strony parlamentu, administracji, organów samorządu terytorialnego czy też sądów.

Podstawowe zasady

Aby sprawa skarżącego mogła zostać merytorycznie rozstrzygnięta, jego skarga musi spełniać pewne wymogi. Naruszenia podnoszone w piśmie mogą dotyczyć wyłącznie praw gwarantowanych w konwencji i jej protokołach dodatkowych. Przy czym chodzi nie tylko o działania organów, lecz i ich zaniechania. Trybunał zajmie się jednak czynami i decyzjami władzy powstałymi wyłącznie po 30 kwietnia 1993 r. Skarga nie może więc obejmować zdarzeń wcześniejszych.

Dodatkowo można z nią wystąpić dopiero po wykorzystaniu wszystkich dostępnych w kraju środków odwoławczych. A to oznacza, że:

ww sprawach cywilnych i karnych należy wnieść apelację i kasację, jeśli ta ostatnia przysługuje,

ww sprawach administracyjnych należy odwołać się do organu administracji II instancji, a następnie wystąpić ze skargą do wojewódzkiego sądu administracyjnego oraz Naczelnego Sądu Administracyjnego,

ww sprawach dotyczących przewlekłości postępowania sądowego należy wnieść skargę do sądu krajowego zgodnie z ustawą o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki (Dz.U. z 2004 r. nr 179, poz. 1843 ze zm.).

Odwołując się od orzeczenia sądu czy organu I instancji, należy sformułować zarzuty dotyczące naruszenia praw zawartych w konwencji, takich jak np. prawa do wolności wypowiedzi, na które później składa się skargę do europejskiego trybunału.

Należy możliwie precyzyjnie wyjaśnić, jakie przepisy konwencji zostały przez państwo naruszone.

Skargę do trybunału składa się na urzędowym formularzu. Jest on dostępny na stronach Biuletynu Informacji Publicznej (www.bip.ms.gov.pl). Pismo do trybunału należy wysłać nie później niż przed upływem sześciu miesięcy od dnia wydania ostatecznej decyzji przez sąd krajowy lub inny organ rozstrzygający w naszej sprawie. Trzeba je zaadresować bezpośrednio do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, na adres jego kancelarii w Strasburgu we Francji: European Court of Human Rights, Council of Europe, F-67075 Strasbourg Cedex, France.

Można również skargę przesłać faksem (nr +33 (0)3 88 41 27 30). Wówczas dodatkowo należy wysłać jeden egzemplarz skargi listem. Trzeba pamiętać również o dołączeniu kopii wszystkich decyzji i wyroków, które zapadły w sprawie, oraz innych dokumentów, które mogą być przydatne w charakterze dowodów.

Sama skarga może być sporządzona w języku polskim. Jednak w dalszym toku postępowania korespondencja z trybunału będzie nadchodzić do skarżącego w jednym z dwóch oficjalnych języków ETPC: angielskim lub francuskim. Istotne jest, że skarga nie musi być napisana przez adwokata ani radcę prawnego.

Dochodzenie swoich praw przed ETPC nie wymaga dużych nakładów finansowych. Sprawa jest bowiem rozpoznawana bez pobierania opłat sądowych.

Procedura

Wniesioną skargę przewodniczący ETPC przekazuje do sekcji trybunału, gdzie trzech sędziów bada, czy są uzasadnione podstawy, by twierdzić, że została naruszona konwencja. Sprawdzają także spełnienie wymogów formalnych.

Zgodnie z art. 28 konwencji sędziowie mogą uznać skargę za niedopuszczalną i skreślić ją z listy spraw. Ta decyzja jest ostateczna.

Jeżeli natomiast skarga zostanie przyjęta, to przekazuje się ją do rozpoznania izbie złożonej z siedmiu sędziów. Ta ponownie bada jej dopuszczalność i jeżeli nie zostanie zakwestionowana, szef kancelarii ETPC nawiązuje kontakt ze stronami i wzywa je do polubownego załatwienia sporu. Strony mogą zawrzeć ugodę. Jeśli jednak nie dojdą do porozumienia, wyznaczany jest termin rozprawy.

Rozstrzygnięcie

O ile sama skarga może być wniesiona samodzielnie przez obywatela, to już na etapie postępowania po zawiadomieniu państwa obowiązuje zasada przymusu adwokackiego przy reprezentowaniu strony. Osoba, której nie stać na pokrycie kosztów pełnomocnika, może złożyć wniosek o przyznanie bezpłatnej pomocy prawnej z urzędu.

Jeśli trybunał po wysłuchaniu stron uzna, że państwo naruszyło prawo skarżącego, zasądza wypłatę na jego rzecz odszkodowania. Co do zasady wyroki ETPC są ostateczne. W wyjątkowych sytuacjach, gdy w sprawie pojawi się poważne zagadnienie dotyczące interpretacji konwencji, można jednak złożyć wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy przez Wielką Izbę (17 sędziów). Wniosek taki może być złożony w ciągu trzech miesięcy od wydania wyroku przez trybunał. Jeżeli jednak żadna ze stron tego nie zrobi albo obie oświadczą, że nie skorzystają z takiej możliwości, wyrok staje się prawomocny i podlega opublikowaniu wraz z uzasadnieniem.

Co musi zawierać skarga

wjeżeli osób skarżących jest więcej niż jedna, należy przedstawić informacje osobno o każdej z nich;

wmożna ustanowić osobę do reprezentowania przed trybunałem. Powinien być to adwokat uprawniony do prowadzenia praktyki w którymkolwiek z państw stron konwencji oraz musi mieszkać w jednym z tych państw; reprezentować skarżącego może też inna osoba, pod warunkiem że trybunał ją dopuścił;

wkancelaria ETPC będzie prowadzić korespondencję tylko z przedstawicielem ustanowionym przez skarżącego.

wnależy jasno i zwięźle podać informacje o faktach związanych ze skargą;

wnależy opisać wydarzenia w takiej kolejności, w jakiej one nastąpiły, z podaniem dokładnych dat;

wgdy zarzuty dotyczą różnych spraw (kilku postępowań sądowych), trzeba opisać każde osobno.

wnależy precyzyjnie wyjaśnić, które przepisy konwencji stanowią podstawę zarzutów, i wytłumaczyć, dlaczego fakty przedstawione w punkcie drugim skargi wskazują na naruszenie tych postanowień.

wtrybunał może rozpatrywać sprawę dopiero po wyczerpaniu wszystkich środków odwoławczych przewidzianych prawem wewnętrznym, zgodnie z powszechnie uznanymi zasadami prawa międzynarodowego i jeśli sprawa została wniesiona w ciągu sześciu miesięcy od daty podjęcia ostatecznej decyzji;

wnależy podać informacje o środkach odwoławczych podjętych w kraju, osobno dla każdego zarzutu stawianego w oparciu o postanowienia konwencji;

wnależy napisać, czy istniały inne możliwości odwołania się lub skuteczne środki prawne, których nie wykorzystano. Jeżeli były, trzeba wytłumaczyć, dlaczego skarżący z nich nie skorzystał.

wnależy napisać, co skarżący chce osiągnąć za pomocą skargi.

wnależy podać informacje, czy zarzuty będące przedmiotem skargi przedstawiane były innym organom międzynarodowym w celu ich zbadania. Wówczas trzeba podać wszystkie szczegóły: nazwę organu, do którego zarzuty były kierowane, daty oraz informacje o postępowaniu i podjętych w nim decyzjach;

wnależy załączyć kopie tych decyzji, nie zszywając ich i nie sklejając.

wskarżący powinien dołączyć kopie dokumentów, a nie oryginały, w tym: wszystkie wyroki i decyzje wymienione w punkcie czwartym skargi;

wnależy podać wszelkie wyroki i decyzje wydane w sprawie;

wzałączone kopie wyroków i decyzji powinny zawierać uzasadnienia.

wgdy skarga jest podpisana przez przedstawiciela skarżącego, trzeba dołączyć dokument pełnomocnictwa podpisany przez osobę skarżącą oraz jej przedstawiciela.

Podstawa prawna

Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z 4 lipca 1950 r., ratyfikowana 19 stycznia 1993 r. (Dz.U. z 1993 r. nr 61, poz. 284); jej tekst wraz z protokołami dodatkowymi można znaleźć na stronie www.bip.ms.gov.pl  w zakładce: prawa człowieka.

TRZY PYTANIA DO EKSPERTA

Chodzi o rekompensatę, a nie wzbogacenie

@RY1@i02/2013/016/i02.2013.016.183001400.802.jpg@RY2@

Paweł Borowski, szef departamentu procesu i arbitrażu, adwokat w kancelarii Chałas i Wspólnicy

Coraz więcej osób szuka pomocy w Europejskim Trybunale Praw Człowieka. W 2011 r. wniesiono przeciwko Polsce ponad sześć tysięcy skarg. Na co trzeba uważać?

Niemal 90 proc. skarg składanych do Trybunału przez obywateli Polski jest odrzucane i nie podlega rozpatrzeniu ze względu na uchybienia natury formalnej. Skarżący częstokroć spóźniają się ze złożeniem skargi. Trzeba pamiętać, że można ją wnieść w terminie sześciu miesięcy od daty wydania ostatecznej decyzji. Termin ten nie podlega przedłużeniu ani przywróceniu, choć w szczególnych okolicznościach za usprawiedliwione uznaje się wystąpienie ze skargą po jego upływie. Należy także zwrócić uwagę na to, że ETPC nie jest kolejną instancją ponad sądownictwem krajowym. Jego zadaniem jest kontrola, czy wyrok został wydany w drodze rzetelnego procesu.

Czym się kieruje trybunał, orzekając o kwocie odszkodowania?

Podstawową przesłanką przy zasądzaniu zadośćuczynienia jest jego słuszność. Trudno zatem jednoznacznie ustalić wspólny pryzmat lub jednolity sposób wyliczenia zadośćuczynienia. Nie może ono powodować wzbogacenia osoby skarżącej. W każdym przypadku będzie związane z poczuciem krzywdy z jednej strony, a z drugiej z wnikliwą oceną ETPC.

Jak wygląda procedura?

Podstawę prawną skargi mogą stanowić zarzuty dotyczące naruszenia europejskiej konwencji praw człowieka lub jej protokołów dodatkowych, ratyfikowanych przez państwo. Przed trybunałem skarżyć można państwo za jego działania lub zaniechania, nie rozpatruje on natomiast skarg przeciwko osobom fizycznym i organizacjom prywatnym. Złożenie skargi jest wolne od opłat i na początkowym etapie nie jest niezbędna reprezentacja przez adwokata lub radcę prawnego. Przymus adwokacki pojawia się dopiero na etapie żądania przez ETPC wyjaśnień od pozwanego państwa.

Ewa Maria Radlińska

ewa.radlinska@infor.pl